الەمدەگى «بارساكەلمەس» ارالدار

عالىمدار ەڭ قاۋىپتى انومالدى ايماقتار دەپ اسىرەسە ءتورت ارالدى ەرەكشەلەپ ءبولىپ ايتادى. ولار - گۋام ارالىنىڭ ماڭى، وڭتۇستىك-شىعىس افريكا ماڭايى، وڭتۇستىك امەريكا جاعالاۋىنىڭ وڭتۇستىك باعىتى جانە اۆستراليا مەن انتاركتيدا ارالىعىنداعى جۇمباق ايماق. سوڭعى جىلدارى بۇل اۋماقتاردا ءىز-تۇسسىز جوعالعان ادامداردىڭ سانىنان ستاتيستيكتەردىڭ وزدەرى دە جاڭىلا باستاعان.

كەنيانىڭ تۋركانا وزەنى بويىنداعى «ەنۆايتەنەت» ارالى دا وسىنداي قۇپيا ايماقتاردىڭ بىرىنە جاتادى. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ تىلىنەن اۋدارعاندا، «ەنۆايتەنەت» - «قايتا ورالمايتىن» ياعني بارسا كەلمەس دەگەن ماعىنانى بەرەدى ەكەن. ارالدىڭ بايىرعى تۇرعىندارىنىڭ سەنىمى بويىنشا، بۇل ارال قارعىسقا ۇشىراعان. قۇپيا جاعدايدا ادامدار جوعالا باستاعان سوڭ، ادامدار ارالدى تاستاپ باسقا جاققا قونىستانعان ەكەن. كەزىندە ارال تۇرعىندارى، ەل قاتارلى بالىق اۋلاپ، ساۋدامەن، اڭشىلىقپەن اينالىسقان ەكەن. ءبىراق ولاردىڭ كوپشىلىگى جۇمباق جاعدايدا جوعالا باستايدى. ارالداعى ادامداردىڭ جوعالۋىنان سەكەم العان جۇرت كورشىلەس جاتقان لوينگلاني پوسەلكاسىن بارلاۋعا ادامدار جىبەرگەن. ءبىراق بارلاۋشىلار يەن قالعان دەرەۆنيا مەن ءسونىپ بىتكەن وشاقتار مەن اينالاسىندا شاشىلىپ جاتقان بالىقتاردان وزگە دانەڭە تابا الماعان. نە ولگەن ادامنىڭ، نە ولگەن جانۋاردىڭ دەنەسىن تاپپاعان. وسى وقيعادان سوڭ ول ارالعا ۇشقان قۇستان باسقا ءتىرى جان بارمايتىن بولىپتى. قىزىق ىزدەگەن تۋريستەر مەن زەرتتەۋشىلەر بولماسا ادام بالاسى اياق باسا قويمايدى. بارعاندارىنىڭ ءوزى كوپ ۋاقىت اداسىپ، ءيا بولماسا قايتپاي قالادى.

1935 - جىلى قۇپيا جوعالۋدىڭ سىرىن اشپاق بولىپ، كەنياعا اعىلشىن زەرتتەۋشىسى ۆيۆيان فۋش باستاعان ەكسپەديسيا اتتانادى. العاشقى كۇنى فۋش بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ نيەتىمەن «ەنۆايتەنەت» ارالىنا ەكسپەديسيا قۇرامىنداعى مارتين شەفليس پەن بيل دايسون اتتى ەكى زەرتتەۋشىنى جىبەرەدى. الايدا ەكەۋى قايتىپ ورالمايدى. ارادا ون بەس كۇن وتكەن سوڭ الگى ارالعا ىزدەۋشىلەر توبى اتتانادى. ولار ابوريگەندەردىڭ تاستاندى دەرەۆنياسىنان باسقا ەشتەڭە تابا الماي، تەككە ساندالىپ، قۇر قول قايتتى. ەكى تاۋلىك بويى ارالدى اينالىپ، ءارلى-بەرلى ۇشقان ۇشاقتار دا دانەڭە تابا الماعان. وسىلايشا، فۋش ەكسپەديسياسى سىرى اشىلماي قالعان عاسىر قۇپياسىنا اينالىپ قالا بەردى.

مۇنداي انومالدى ايماقتار ەلىمىزدە دە بار. ەلىمىزدىڭ شىعىسىنداعى التاي ورماندارى، بەتباق دالا ءشولى مەن ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك-باتىسىنداعى بارساكەلمەس ارالىنىڭ قۇپياسى ءالى اشىلعان جوق. اسىرەسە كەيىنگى كەزدەرى ارال تۋرالى ۋاقىت ولشەمىنە سىيمايتىن تۇسىنىكسىز وقيعالار سانى ارتىپ كەلەدى.

جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا، وتكەن عاسىرلاردا ارالعا كەتىپ، كەيىن ءوز اۋىلدارىنا ورالعاندا قارتايىپ كەتكەن تۋىستارىن كورىپ تاڭعالعان وقيعالار كەزدەسىپتى. قۇددى ءبىر ۋاقىت بەلدەۋىن باعىندىرىپ كەلگەندەي بولادى. بۇنداي وقيعاعا تاپ بولعاندار بىرنەشە كۇن جول ءجۇرىپ كەلگەندەي بولادى. شىن مانىندە ايلاپ، تىپتەن ونداعان جىلدارعا جوعالىپ كەتىپ ورالعاندار. ارال ماڭىنا كەلىپ، جاعالاۋدان ۇزاڭقىراپ بار بولعانى جارتى ساعات قانا «اق تۇمان» ىشىندە بولىپ ورالعاندار تۇتاس ءبىر تاۋلىك بويى قىدىرىپ كەلگەنىن بىلگەن وقيعالار دا از ەمەس. بۇلار كەيىن تىركەلگەن دەرەكتەر. عالىمدار دا وسى اۋماقتىڭ جارتى ساعاتىنىڭ نە ءۇشىن ءبىر تاۋلىككە سوزىلاتىنىن دالەلدەي الماي وتىر.

كەيبىر زەرتتەۋشىلەر بۇنداي تۇسىنىكسىز جايتتاردى كەزىندە ك گ ب-نىڭ ارنايى ءبولىمى زەردەلەپ كورگەنگە ۇقسايدى. الايدا ەشتەڭە تاپپاي، جىلى جاۋىلىپ قويىلعان دەسەدى. 1949 - جىلى ارالدا داۋىلدى كۇندەردىڭ بىرىندە وتە ۇلكەن شار سەكىلدى ءبىر قۇبىلىس بايقالعان ەكەن. ونى بايقاعان جۇرت جاقىن جەردە ورنالاسقان اسكەريلەرگە حابارلاعان. اۋەگە «لي-2» اسكەري بارلاۋ ۇشاعى كوتەرىلەدى. الايدا شارعا جاقىنداعاندا ۇشاقتىڭ موتورى ءوشىپ، ىستەن شىعادى. وسىدان سوڭ اسكەريلەر شاردى بىردەن قورشاۋعا الىپ، ول جەرگە ءيىسشىل يتتەردى جىبەرىپ كورەدى. ءبىر قىزىعى، تۇمانعا جاقىنداپ بارىپ، شاۋىلدەپ ءۇرىپ، تاپ بەرگەن يتتەر تۇمانعا كىرىسىمەن كوزدەن عايىپ بولىپ، كەرى قايتپاعان. كەيىن ماسكەۋدەن فيزيك عالىمدار كەلىپ، زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. بىردە شار-تۇماننىڭ ىشىنە قالايدا كىرىپ بايقاۋ ءۇشىن، ارالعا بارجامەن تانك جەتكىزىلگەن ەكەن. الايدا، ارتىنا تروس بايلانعان تانك شارعا ەنگەنىمەن ەكيپاجى ورالمادى. تانكتى تروس ارقىلى كەرى تارتىپ، العاشقى ورنىنا اكەلىپ، قاقپاقتى اشقانمەن ىشىندە تانكيستەردىڭ ءبىرى دە بولماعان. تەك ولاردان قالعان جالعىز ەستەلىك - راسيا ارقىلى جازىلىپ الىنعان ءبىر اۋىز ءسوز عانا. «قايتۋدىڭ قاجەتى جوق، مۇندا تاماشا ەكەن!» جۇمباق سول قۇپيا كۇيىندە قالعان.

تىپتەن بارساكەلمەسكە تاپ بولعان تۇتاس ءبىر وتباسىلار دا ءىز-تۇزسىز جوعالىپ كەتىپ وتىرعان. جەرگىلىكتى تۇرعىندار ولاردىڭ بارساكەلمەستە ىقىلىم زامانداردان قالعان الىپ كەسىرتكەنىڭ قۇربانىنا اينالاتىنىن ايتادى. راس بولسا، سوڭعى جىلدارى دا بىرنەشە ەكسپەديسيا جوعالىپ كەتكەنگە ۇقسايدى.

ب. نۇراسىل

دەرەككوزى: «حالىق ءسوزى» گازەتى