عىلىمعا قاشان قان جۇگىرەدى؟
الايدا عىلىمي جوباعا بولىنگەن قارجىنى عىلىمعا قاتىسى جوق ادامدار تالان- تاراجعا سالىپ جاتقان سەكىلدى. ول ازداي، سوڭعى 30 جىلدا عالىمدار سانىنىڭ 2 ەسە ازايعانى بەلگىلى بولدى. سوندا قازاق عىلىمىنىڭ ەرتەڭىنەن كۇتەر ءۇمىت قانداي؟
عالىمدار ازايىپ بارا جاتىر
وسى ۋاقىتقا دەيىن ەلىمىزدە عىلىمدى دامىتۋ مەن عالىمداردى قولداۋعا قاتىستى ءتۇرلى باعدارلاما بولعانىمەن، ونىڭ قۋاتى مەن قايتارىمى ماقتانارلىق ەمەس. وعان ءبىر مىسال، قازاقستاندا 1991 -جىلى عىلىمي- زەرتتەۋلەرمەن شۇعىلدانۋشىلار سانى 42 مىڭ ادام بولسا، قازىر بۇل كورسەتكىش 22 مىڭعا دەيىن تومەندەگەن. عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك 2025 -جىلعا دەيىن قازاقستاندا عالىمدار مەن زەرتتەۋشىلەر سانىن قازىرگى 21,6 مىڭنان 34 مىڭعا دەيىن جەتكىزۋدى ءوز الدىنا مىندەت قىلىپ قويعانىن ايتتى.
- سوڭعى ەكى جىلدان بەرى ەلدە عالىمدار سانى ازايعان. مىسالى، 2019 -جىلى - 21 843, 2020 -جىلى – 22665، ال بيىل 21,6 مىڭ عالىم بار ەكەنى ءمالىم بولعان. قازىرگى 21,6 مىڭ عالىمنىڭ 7525 ى - جاس عالىمدار. عالىمدار ەڭبەكاقىسىنىڭ تۇراقسىز ءارى تومەن دەڭگەيى كادرلىق جانە عىلىمي الەۋەتتىڭ نەگىزگى پروبلەمالارىنىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. وسىنىڭ سالدارىنان عىلىم سالاسىنىڭ تارتىمدىلىعى تومەن. ماسەلەن، 2021 -جىلى عالىمداردىڭ ورتاشا جالاقىسى 187,7 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى. بۇل قازاقستانداعى ورتاشا جالاقىنىڭ 75 پايىزىنا تەڭ، - دەيدى ساياسات نۇربەك.
وسىلايشا، ۆەدومستۆو باسشىسى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە 13 مىڭعا جۋىق عالىمدى قاتارعا قوسۋعا نيەتتەنىپ وتىر ەكەن. بۇل وڭاي شارۋا ەمەس ەكەنى ايتپاسا دا بەلگىلى. ال قازىرگى عالىمداردىڭ 32 پايىزى عانا ورتا جاسقا تولماعان جاس زەرتتەۋشىلەر ەكەن.
- قازىرگى عىلىمعا كەلەتىن جاستار 1-2 جىلدا بايىپ كەتسەم دەپ ويلايدى. ءبىراق عىلىمدا جۇرگەن ادام بايىمايدى. ول تەك رۋحاني باييدى. حالىقتىڭ قۇرمەتىنە يە بولادى. سوندىقتان جاستاردىڭ عىلىمدا ناتيجەگە جەتىپ جاتقانىن مەن بايقاعان جوقپىن. ولاردىڭ عىلىمي جاڭالىق اشىپ، ونى وندىرىسكە ەنگىزۋىنە ۋاقىت كەرەك. سوسىن تەرەڭ ءبىلىم مەن عىلىمي مەكتەپ كەرەك، - دەيدى ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا عىلىمي ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى امانگەلدى سادانوۆ.
ال عىلىم دوكتورى ازامات ەشمۇحامەتوۆتىڭ پىرىنشە، عالىمداردىڭ ازايىپ كەتۋىنە بىردەن- ءبىر اسەرىن تيگىزگەن فاكتور - عىلىمي ينستيتۋتتاردىڭ تەك مەملەكەت تاراپىنان بولىنگەن گرانتقا ءومىر ءسۇرۋى.
- ينستيتۋتتار ءوزىن- ءوزى قارجىلاندىرا المادى. سوندىقتان ول جاقتاعى عالىمداردىڭ ەڭبەكاقىسى تومەن. وسىنىڭ سالدارىنان عالىمدار ينستيتۋتتارداعى جۇمىسىن تاستاپ كەتتى. سوسىن عالىمداردىڭ اراسىندا دا جالعان ديپلوم الاتىندارى بار. ولار عىلىمي ەڭبەكتەرىن وتىرىك قورعاپ، عىلىمي دارەجە العانىمەن، جوبانى ارى قاراي الىپ جۇرۋگە دارمەندەرى جەتپەيدى، - دەيدى ازامات ەشمۇحامەتوۆ.
عىلىممەن اينالىساتىن ورتا جوق
سول ساناۋلى عالىمنىڭ بارلىعىندا عىلىمي دارەجە بولماي شىقتى. تەك 35 پايىزىنىڭ عىلىمي جانە اكادەميالىق دارەجەسى بار. بۇل تۋرالى «اشىق» ن ق ا پورتالىندا جاريالانعان 2023-2029 -جىلدارعا ارنالعان جوعارى ءبىلىم جانە عىلىمدى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىندا جازىلعان. «2021 -جىلعى دەرەك بويىنشا قازاقستاندا 21617 عىلىمي قىزمەتكەر جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ ىشىندە 17092 زەرتتەۋشى مامان بار. ولاردىڭ 35 پايىزى عانا عىلىمي جانە اكادەميالىق دارەجەگە يە»، - دەلىنگەن تۇجىرىمدامادا.
بۇل ماسەلەلەردى شەشۋ ماقساتىندا مينيسترلىك عىلىمي قىزمەتكەرلەردى ىنتالاندىرۋ تەتىكتەرىن ەنگىزۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. اتاپ ايتقاندا، گرانتتىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋ كولەمىن ارتتىرۋ مەن مامانداردىڭ جالاقىسىن كوتەرۋ بويىنشا جۇمىستار قولعا الىنادى. سونىمەن قاتار تۇجىرىمدامادا قىزمەتكەرلەردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرۋ ىسىنە دە دەن قويىلاتىنى جازىلعان.
- قازىر ءوزىمىز دە دوكتورانتتاردى دايىنداپ جاتىرمىز. ەگەر ستۋدەنت شەتەلدىك عالىمدارمەن بىرىگىپ ماقالا جاريالاماسا، ول PHD دارەجەسىن الا المايدى. عىلىمي ماقالا جازىپ جاريالاعانىمەن دە، قازىر ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باسىم بولىگىندە لابوراتوريا جوق. جوعارى وقۋ ورىندارى ونداعان جىل بويى عالىمداردى دايارلاپ جۇرسە دە، ءبىر قۇرال الماعان. ياعني، عىلىممەن اينالىساتىن ورتا جوق.
ەكىنشىدەن، ۋنيۆەرسيتەتتەر عىلىممەن اينالىسۋعا قارجى بولمەيدى. مىسالى، وقىتۋشىلار ءبىر قاعاز سۇراۋ ءۇشىن رەكتورعا ءوتىنىش جازادى. كوپ جاعدايدا حالىقارالىق عىلىمي جۋرنالدارعا ماقالا جاريالاۋ ءۇشىن دوكتورانتتار رەتسەنزەنتتەردىڭ الدىنان وتەدى. ەلىمىزدەگى عىلىمي بازاسى تولىق جاساقتالعان نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتى بولساق تا، ءبىز دە رەتسەنزەنتتەردەن وتۋدەن قينالامىز. ال باسقا ۋنيۆەرسيتەتتەردەگى دوكتورانتتار بۇل ۇدەدەن وتە المايدى. سوندىقتان كوپ جاعدايدا وقۋلارىن اياقتامايدى، - دەيدى ازامات ەشمۇحامەتوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا، عىلىمي ماقالالاردى 600-700 مىڭ تەڭگەگە جاريالاپ بەرەتىن ارنايى سەرۆيستەر دە بار. سوسىن قازاقستاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ تالابى تومەن. ولاردىڭ دوكتورانتتارى شەتەلدىك ستۋدەنتتەر ماقالا جاريالامايتىن Q3 دەگەن جۋرنالعا ماقالا شىعارادى. قالعان 3 ماقالاسىن قازاقشا جۋرنالدارعا جاريالاپ، PHD دارەجەسىن الىپ كەتەتىندەر دە بار.
شەتەلمەن سالىستىرساق، ءبىزدىڭ ەلدەگى عىلىمنىڭ دامۋ دەڭگەيى نيگەريادان دا تومەن. ءبىز ءالى عىلىممەن اينالىسىپ، ونى بولاشاققا جەتكىزەتىندەي دەڭگەيدە ەمەسپىز.
- كەزىندە ق. ساتبايەۆ عىلىم اكادەمياسىن قۇرعان كەزدە ول جاققا مىقتى مامانداردى جينادى. سول مامانداردىڭ ارقاسىندا قازاقستاندا قانشاما زاۋىت سالىندى. ولاردىڭ ءبارى كەتكەننەن كەيىن عىلىم اكادەمياسىنا عىلىمنىڭ نە ەكەنىن تۇسىنبەيتىن ادامدار كەلدى. سولاردىڭ ارقاسىندا ءبىز وسى دەڭگەيگە جەتتىك. سوندىقتان عىلىم اكادەمياسىندا عىلىمنىڭ ىستىق- سۋىعىن قاتار كورگەن ازاماتتار وتىرۋى كەرەك. ءبىراق قازىر عىلىم اكادەمياسىن مۇرات جۇرىنوۆ باسقارادى. ءبىراق ول عىلىممەن اينالىسىپ كورمەگەن ادام، عىلىمي ماقالالارى شىققان جۋرنالدارىنىڭ دەڭگەيى تومەن. سوندا دا ءوزىن عالىممىن دەپ سانايدى. ونداي جۋرنالدارعا ءبىزدىڭ ستۋدەنتتەر ماقالا جاريالايدى، - دەيدى عىلىم دوكتورى ازامات ەشمۇحامەتوۆ.
عىلىمعا قاتىسى جوق ادامدار گرانت العان
جىل سايىن عالىمداردىڭ جوبالارىنا مەملەكەت تاراپىنان گرانتتار بولىنەدى. الايدا ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا عىلىمي ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى امانگەلدى سادانوۆتىڭ ايتۋىنشا، عىلىمي جوبانى كوممەرتسيالاندىرۋعا ءوتىنىم بەرگەن كەزدە عىلىمعا قاتىسى جوق ادامدار كىرىپ كەتىپ جاتىر. سوندىقتان وسى جاعىنا كوڭىل بولىنسە، ىرگەلى، قولدانبالى زەرتتەۋ جاسالعان، عىلىمي جاڭالىعى بار جوبالاردى عانا دامىتۋعا قاراجات بەرىلگەنى دۇرىس.
- وسىدان 2-3 جىل بۇرىن عىلىمي جوبالاردى كوممەرتسيالاندىرۋ بويىنشا مينەرالدى سۋ شىعاراتىندارعا اقشا ءبولدى. مۇنى قارجىلاندىرىپ وتىرعان - عىلىم قورى. ءبىراق عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەلىپ، قانشاما ساراپتامانىڭ ساتىلارىنان ەكشەلەنىپ شىققان زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسى وندىرىسكە ەنەتىن بولسا عانا قارجىلاندىرۋ كەرەك. ءبىر جەردى قازىپ، ول جەردەن سۋ شىعارىپ عىلىمي جاڭالىق اشتىم دەۋگە بولمايدى. سوسىن اسفالت جاساۋعا دا قارجى ءبولىندى. ول اسفالت ءجۇز جىلعا دەيىن ساقتالادى دەيدى. ال بۇعان كىم سەنەدى؟ مۇنداي جوبالار عىلىمي جوباعا مۇلدەم كەلمەيدى. تازا بيزنەستىڭ جوبالارى. ال وسىلاردى ءبىز عىلىمي جوبا دەپ قارجىلاندىرىپ ءجۇرمىز، - دەيدى اكادەميك.
عىلىمي جوبالارعا بولىنەتىن گرانتتاردىڭ دا ءوز ءتارتىبى بار. ەڭ باسىندا ىرگەلى جوبالارعا، ودان كەيىن وندىرىسكە بەيىمدەلگەن قولدانبالى جوبالارعا، سوڭىندا جوبانىڭ ماقساتتى باعدارلاماسىنا گرانت بولىنەدى. عىلىمي جوبا وندىرىسكە كەلگەننەن كەيىن ونى عىلىم قورى كوممەرتسيالاندىرۋى كەرەك. وسى ءتارتىپ قازىر رەتىمەن ساقتالمايدى.
- كەز كەلگەن عىلىم ەرتەلى- كەش ناتيجەسىن بەرۋى كەرەك. ەگەر ىرگەلى جوبالار ناتيجەسىن بەرمەسە، بۇل عالىمنىڭ ءوزىن- ءوزى الداۋى، مەملەكەتتى الداۋى. مىسالى، عالىم يدەياسىن جاڭا اتاپ وتكەن كەزەڭدەر بويىنشا ىسكە اسىرۋى كەرەك. اقشانى العاننان كەيىن جوبانى اياقسىز وندىرىسكە ەندىرمەي قالدىراتىندار بار. سوندىقتان مەملەكەت گرانت بەرگەن سوڭ جوبانىڭ جۇزەگە اسۋىن قاتاڭ قاداعالاۋى كەرەك. نەمەسە جۇزەگە اسپاعان جوبالاردىڭ جەتەكشىلەرى مەملەكەتتەن العان قارجىنىڭ 30-40 پايىزىن قايتا قايتارۋى قاجەت، - دەدى امانگەلدى سادانوۆ.
اكادەميكتىڭ پىكىرىنشە، قازىر مەملەكەت عىلىمعا بارىنشا قولداۋ كورسەتىپ وتىر. بيىلدىڭ وزىندە 158 ميلليارد اقشا ءبولىندى. مۇنداي كومەك بۇرىن ەشقاشان بولعان ەمەس. ال كەلەسى جىلى 250 ميلليارد قارجى بولىنەدى. عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى جەكە بولىنگەلى عىلىمنىڭ بويىنا قايتا قان جۇگىردى. وسىدان كەيىن عىلىمي جوبالار دا ناتيجەسىن بەرۋى كەرەك. ارينە، عالىمدار مونوگرافيا، ماقالا شىعارۋى كەرەك. ءبىراق عالىم عىلىمي جوباسىنىڭ وندىرىسكە ەنۋىنە دەيىن جۇمىس ىستەۋى كەرەك. جاريالاپ، جازىپ جاتقان زەرتتەۋلەرى دە جوبانىڭ سوڭعى ناتيجەسىنە قىزمەت ەتۋى قاجەت. عىلىم حالىققا پايداسىن تيگىزىپ، ەكونوميكاعا ۇلەسىن قوسۋى ءتيىس. تاۋەلسىزدىك العالى 30 جىلدان استام ۋاقىتتا دا عىلىمعا اقشا ءبولىندى. سونىڭ ناتيجەسى قايدا؟ ءبىرلى جارىم وندىرىسكە ەنگەن جوبالار بار. ءبىراق ول ەلىمىز ءۇشىن جەتكىلىكسىز. عىلىمعا 1 ميلليارد اقشا بولىنسە، بىرنەشە جىلدان كەيىن سول جوباعا مەملەكەتتىڭ بەرگەن 1 تەڭگەسى 10 تەڭگە بولىپ قايتۋى كەرەك.
- قازىر جول كارتاسى باعدارلاماسى دەگەن بار. وسى كارتاعا عىلىمدى قولداۋ باعىتىندا عىلىمي جوبانىڭ ناتيجەلەرىن دە ەنگىزۋ كەرەك. مىسالى، ءبىزدىڭ زاۋىتتان شىققان پرەپاراتتاردى مالدىڭ، وسىمدىكتىڭ اۋرۋىن ەمدەپ، ءونىمىن جوعارىلاتۋ ءۇشىن قولدانۋعا بولادى. ونى اۋىلداعى شارۋالاردىڭ ءوزى الىپ قولدانايىن دەسە جاعدايى كەلمەيدى. سوندىقتان مەملەكەت عىلىمي جوبالاردى قارجىلاندىرىپ قانا قويماي، وندىرىسكە تارالۋىنا دا قولداۋ جاساپ، ءتۇرلى باعدارلاماعا قوسۋ كەرەك، - دەيدى اكادەميك.
ال ازامات ەشمۇحامەتوۆتىڭ ايتۋىنشا، عىلىمي جوبالارعا بولىنەتىن گرانتتىڭ پايداسى ۇلكەن. دەگەنمەن ۇكىمەت عىلىمي جوبالاردى سوڭىنا دەيىن قارجىلاندىرماي، جارتى جولدان تاستاپ كەتە سالادى. ايتالىق، جاپونيادا Nikon كومانياسى ۋنيۆەرسيتەتپەن 20 جىلعا كەلىسىمشارت جاسايدى. قانداي تاقىرىپتى زەرتتەيتىندەرىن الدىن الا كەلىسەدى. سوسىن سول تاقىرىپتىڭ نەگىزىندە كومپانيا ۋنيۆەرسيتەتتەگى لابوراتوريانى قارجىلاندىرادى. ال بىزدە جاپونياداعىداي 10-20 جىلعا سوزىلعان زەرتتەۋ جۇمىستارى جوق. پرەزيدەنتىمىز دە گرانتتىڭ مەرزىمىن 5 جىلعا سوزۋدى تاپسىرعان. ءبىراق قازىر گرانتتىق قارجىلاندىرۋ تەك 3 جىلعا بەرىلەدى.
- گرانتتىڭ كومەگىمەن ءبىز وزىمىزگە كەرەك قۇرال- جابدىقتار الامىز. ستۋدەنتتەردى ارى قاراي ساپالى دايىندايمىز. سول قارجىنىڭ نەگىزىندە جاس عالىمدارعا ەڭبەكاقى تولەپ، عىلىممەن اينالىسۋىنا جاعداي جاسايمىز. وكىنىشكە قاراي، بىزدە گرانتتار 3 جىلعا عانا بەرىلەدى. وسى ارالىقتا ءبىز دايىن ءونىم شىعارامىز دەپ ايتا المايمىز. مىسالى، جاپونيا سۋتەگىن تاسىمالدايتىن قوسپالاردى 20 جىل زەرتتەگەن. سودان كەيىن عانا ناتيجەسىن كورگەن. سوندىقتان عىلىمي جوبالار بىردەن ناتيجەسىن بەرەدى دەپ ايتا المايمىن. قازىر عىلىمي كونكۋرستاردى وتكىزۋ ءتارتىبى ءبىراز رەتتەلدى. سەبەبى كونكۋرسقا قاتىساتىن ادامداردىڭ سانىنا شەكتەۋ قويدى. ءبىراق ماقساتتى قارجىلاندىرۋ باعدارلامالارىنا بولىنەتىن گرانتتىڭ كولەمى ۇلكەن بولعاندىقتان، سول جەردە گرانتقا قاتىسى جوق ادامدار جۇرەدى، - دەيدى عىلىم دوكتورى ازامات ەشمۇحامەتوۆ.
قورىتا ايتقاندا، عىلىمي جوبالارعا بەرىلەتىن قارجىلاندىرۋدى قايتا رەتتەمەي، عالىمداردىڭ نانىنا بيزنەسمەندەردىڭ ورتاقتاسا بەرەرى انىق. ال شىن عالىم شىعۋى ءۇشىن جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى زەرتحانالاردى جاساقتاۋ قاجەت.
«ايقىن» گازەتى
