قازاق ەرتەدە جەر سىلكىنىسىن جانۋارلار ارقىلى قالاي بىلگەن؟
بۇل سۇراققا بەلگىلى ەتنوگراف مامان بولات بوپاي ۇلى جاۋاپ بەردى، - دەپ حابارلايدى Massaget.kz ءتىلشىسى.
قازاق تابيعي اپات بولاتىنىن اۋا رايى ارقىلى قالاي بىلگەن؟
ەتنوگرافتىڭ سوزىنشە، بايىرعى، باعزى زاماننان بەرى اتا-بابالارمىز الدىن الا تابيعي اپاتتاردىڭ (ءزىلزالا، توپان سۋ، ءورت اپاتتارى) بولارىن الدىن الا بىلگەن. نەگىزگى دابىل سەبەپتەرىن كۇندەلىكتى اۋا رايى قۇبىلىسىنان، جابايى اڭدار مەن ءۇي جانۋارلارىنىڭ ءار الۋان ارەكەت-قيمىلدارىنا قاراپ، قاراپايىم تۇردە بولجاعان. الدىن الا ءبىلىپ، ساقتانىپ وتىرعان:
بىرىنشىدەن، قاتتى جەر سىلكىنىسى بولاردان ءبىر اپتا نە ءبىر اي بۇرىن قىس ايلارىندا بولسا اۋا رايى جىلىنىپ، جاڭبىر جاۋىپ، جەر قىزىپ، جەل تۇرىپ، قار ەرىپ، سۋ تۇمانى سياقتى اۋا رايى قۇبىلىپ، كۇن جايسىز وزگەرىسكە ۇشىرايدى. جەر استىنداعى جىلاندار ايازعا قاراماي جەر بەتىنە شىعىپ، جەر اۋدارىپ باسقا جاققا كوشەدى. مۇنى قازاق «جىلان كوشتى» دەپ اتاعان.
«بالكىم، ءبىر اپاتتىڭ بولارىن الدىن الا سەزىپ، جايلى جاققا ءىن اۋىستىرىپ بارا جاتقان بولار دەپ توپشىلايدى دا، جامان ىرىمعا ساناپ، وزدەرى دە ساقتانا باستايدى»، - دەيدى مامان.
ودان بولەك، جابايى اڭدار دا جەر الماستىرىپ، مەكەنىنەن الىستاپ كەتەدى. ايۋ ءتارىزدى جابايى جانۋارلار قىسقى ۇيقىسىنان ويانىپ، تاۋدان ەتەككە تۇسسە، قۇرت-قۇمىرسقا مەن تىشقاندار جەر بەتىنە شىعىپ، ءارى-بەرى تىنىمسىز جورتىپ، جورعالاپ، بايىز تاپپاي ارەكەت جاساي باستايدى.
«جەر سىلكىنەر بۇرىن جەراستى توپىراقتارى قىزىپ، بوستىقتا ماگنيت ورەلى گاز جۇرەدى. سونى سەزگەن جەر استىن مەكەن ەتەتىن جانۋارلار مەن جاندىكتەردىڭ تىنىسى تارىلىپ، سىرتقا شىعاتىنىن اتام قازاق سوناۋ عىلىم مەن تەحنيكا دامىماعان، جەر سىلكىنىسىن تەكسەرەتىن، بۇگىنگىدەي زاماناۋي اپپاراتتار جوق، ەجەلگى زاماندا-اق وتە جاقسى بىلگەن»، - دەيدى بولات بوپاي ۇلى.
جەر سىلكىنىسى بولاتىنىن ءۇي جانۋارلارى قالاي سەزگەن؟
جەتى قازىنانىڭ ءبىرى - يتتەر تاعاتسىزدانا ءۇرىپ، جىلاي ۇلىپ، ءۇي اينالا جۇگىرىپ، يەسىنە ءبىر اپاتتىڭ بولارىن الدىن الا، ءار ءتۇرلى ارەكەتىمەن دە، ۇلىعان جان داۋىسىمەن دە حابار بەرەتىن. قازاق ءيتتىڭ جايشىلىقتا ۇلۋىن، يەسىنە ءولىم تىلەدى دەپ جامان ىرىمعا بالاسا، ال اۋىل يتتەرى جابىلا ۇلىسا، وندا ءبىر ۇلكەن اپاتتان حابار بەرىپ تۇر دەپ جاقسىعا جورىپ، بولاتىن اپاتتان الدىن الا ساقتاناتىن بولعان.
جەر سىلكىنەتىنىن، ۇلكەن ءزىلزالا بولاتىنىن كۇن ىلگەرى سەزىپ بىلەتىن ءۇي مىسىعى، ءبىر جەردە تۇراقتاماي، ۇيدەن سىرتقا قاشىپ شىعۋعا ارەكەتتەنەدى. ونىمەن تىنباي، ءوز بەتىن ءوزى تىرمالاپ، نە ۇيدەگى سىرماق، تەكەمەتتەردى تىرناعىمەن ءتۇتىپ، بولماسا ءۇي ىرگەسىن قازىپ، مياۋلاپ قاراداي مازاسى كەتىپ، يەسىنە بەلگى بەرەدى.
مىسىق ەسكى اڭىزدارداعى دەرەكتەر بويىنشا، باسقا الەمنەن جەر بەتىن ۋاقىتشا تازارتۋعا كەلىپ، قايتاتىن ۋاقىتتا ۇيىقتاپ قالىپ، اقىرى جەر بەتىن مەكەندەپ قالعان دەسەدى. سوندىقتان ونىڭ ەكى كوزى كوكتەگى كۇننىڭ جۇرۋىمەن ىلەسىپ، كوز قاراشىعى جالپايىپ، جىڭىشكەرىپ وزگەرىپ وتىراتىنى سودان ەكەن. مىسىقتىڭ كوزى كۇنى-ءتۇنى بىردەي كورەدى. ول ادام بالاسى كورە المايتىن تىلسىمداردى كورەدى، ەستىمەيتىن دىبىستاردى ەستيدى. ادام سەزبەيتىن بەينەلەردى سەزەدى. بىلايشا ايتقاندا، قازىرگى زامانداعى ەڭ وزىق جەر سىلكىنىسىن باقىلاي الاتىن اپپارات دەۋگە بولادى.
ءزىلزالا بولاتىنىن ءتورت تۇلىك مال دا سەزەدى
جەر سىلكىنەردەن بۇرىن ونى ءتورت تۇلىك مال دا الدىن الا سەزەدى دە، ولار دا توسىن قىلىقتار تانىتادى. مىسالى: كەشكە قاراي توبەسى جابىق قوراعا كىرمەي، دالاعا قاشادى. تۇندە باۋىرىن جەرگە باسىپ جاتپاي تىك تۇرىپ الادى. كۇيىس قايتاراتىن مالدار كۇيىس قايتارماي قويادى.
جىلقى كىسىنەپ، ايعىرلار ازىناپ، تۇيە بوزداپ، سيىر موڭىرەپ، قوي، ەشكى ماڭىراپ، قوزى-لاق شۋلاپ، جالپى ءتورت تۇلىك مالدان ەرەكشە مازا كەتەدى. مازاسىنىڭ كەتەتىنى سونشالىق، بايلاۋلى جىلقى شىلبىر، شىدەرىن ۇزۋگە تالپىنىپ تۋلايدى. تۇيەلەر بۇيداسىن، سيىرلار ءجىبىن ۇزۋگە ۇمتىلىپ، سىرتقا شىعۋعا تىرىسادى. بۇل دەگەنىمىز ماقۇلىق جانۋارلارعا بەرىلگەن اللا تاعالانىڭ تابيعي تۇيسىگى بولسا، ءبىر جاعىنان ونى باعىپ ءوسىرىپ، تۇرمىسىنا تۇتىنىپ وتىرعان ادامدارعا بەرىلگەن، اپاتتان ساقتانۋ دابىلى، ەسكەرتۋى دەپ بىلگەن دۇرىس.
ءۇي قۇستارى جەر سىلكىنىسى بولاتىنىن الدىن الا سەزەتىن
ءۇي قۇستارىنىڭ ياعني ۇيرەك، قاز، تاۋىقتاردىڭ ۋلاپ-شۋلاپ، قاناتتارىن قومداپ كۇندەلىكتى ۇياسىنا قوناقتاماي دالاعا قاشاتىنى، بەيمەزگىل ۋاقىتتا قورازداردىڭ شاقىرىپ، جان-جاعىنا جاعىمسىز حابار تاراتاتىنى دا، ءزىلزالانىڭ كەلە جاتقانىنىڭ انىق حابارى دەپ قابىلداعان بابالار.
قازاق ءتۇن ورتاسىندا شاقىرعان قورازدىڭ باسىن شاۋىپ، ەتىن يتكە تاستايتىن. سەبەبى ءۇي يەسىنە جاماندىق تىلەپ تۇر دەپ جامان ىرىمعا بالايتىن. ال، اۋىل تاۋىقتارى تۇتاسا شۋلاپ-شۇرقىراسا، وندا ءبىر اپاتتان حابار بەرىپ تۇر دەپ قابىلداعان.
جابايى قارعا، تورعاي، ساۋىسقان، ۇزاق سياقتى دالا قۇستارى جازىق دالانى بەتكە الىپ، تاقىر جەرلەرگە قوناقتاپ، ۋلاپ-شۋلاپ، شيقىلداپ ءبىر ۇشىپ، ءبىر قونىپ، اۋەگە كوتەرىلىپ، ءۇي توبەسىنەن قايتا-قايتا اينالىپ، اسپاننان ساڭعىرىعىن تاستاسا، وندا ولار ءزىلزالا بولارىن انىق ءبىلىپ، ادام پەندەلەرىنە حابار بەرىپ جاتىر دەپ، دەرەۋ ساقتىق شارالارىن جاساۋ قامىنا كىرىسەدى.
