تۇركيا يزميتتەگى ءزىلزالادان نەگە ساباق الا المادى
جەتى كۇننەن بەرى الەمنىڭ تۇكپىر- تۇكپىرىنەن كەلگەن قۇتقارۋ توپتارى وسىندا جۇمىس ىستەپ جاتىر. دەگەنمەن ءبىراز ۋاقىت ءوتىپ كەتكەننەن كەيىن ادامداردى امان الىپ قالۋ مۇمكىندىگى ازايۋدا.
قازىرگى كەزدە تۇركيادا ءزىلزالا سالدارىنان قازا تاپقاندار سانى 31 مىڭنان استى. بۇل جەر سىلكىنىسىنىڭ اۋقىمدى بولعانى سونشالىق، تەربەلىس تەك تۇركيادا عانا ەمەس، الىس- جاقىن مەملەكەتتەردە دە سەزىلدى. قازىرگى تاڭدا تۇركياعا شەكارالاس جاتقان سيريادا دا جەر سىلكىنىسى سالدارىنان 3,5 مىڭعا جۋىق ادام قازا تاپقانى بەلگىلى بولدى. سوڭعى مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك، ءزىلزالا سالدارىنان قازا تاپقاندار ەكى ەلدى قوسا العاندا 35 مىڭنان اسىپ بارادى.
قازىرگى تاڭدا تۇركيادا 20 ەلدەن 40-تان استام ىزدەۋ- قۇتقارۋ توبى جۇمىس ىستەپ جاتىر. قازاقستان ۇكىمەتى جەر سىلكىنىسى سالدارىن جويۋعا تۇركيا مەملەكەتىنە 1 ميلليون دوللار قاراجات ءبولدى. سونىمەن قوسا بۇگىندە وتانداستارىمىز تۇركيانىڭ جەر سىلكىنىسى بولعان ايماقتارىندا قۇتقارۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە اتسالىسۋدا.
دەگەنمەن بۇل ءبىزدىڭ ەل تاراپىنان تۇركياعا ءبىرىنشى كومەك ەمەس، قازاقستاندىقتار يزميت قالاسىندا 1999 -جىلى 17- تامىزدا 17 مىڭنان استام ادامنىڭ ءومىرىن جالماعان جەر سىلكىنىسى كەزىندە دە ءبىرىنشى بولىپ كومەك قولىن سوزعان ەدى. سودان بەرى 17- تامىز دا تۇركيا تاريحىنداعى قارالى كۇندەردىڭ بىرىنە اينالدى. سوندىقتان دا 1999 -جىلعى يزميتتەگى جەر سىلكىنىسىندەگى ادام شىعىنى، ونىڭ الەۋمەتتىك- ەكونوميكالىق سالدارى، اپاتتان كەيىن قولعا الىنعان ءىس- شارالار جايلى ماتەريال دايىنداۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز.
فوتو: US Navy/Getty Images
يزميتتەگى جەر سىلكىنىسىندە 17 مىڭنان استام ادام قازا تاپتى
تۇركيا جەر سىلكىنىسى ءجيى بولاتىن سەيسميكالىق بەلسەندى ايماقتا ورنالاسقان. مەملەكەت افريكا جانە ەۋرازيانىڭ تەكتونيكالىق پليتالاردىڭ جاناسۋ نۇكتەسىندە ورنالاسقاندىقتان، بۇل ءجيى سەيسميكالىق بەلسەندىلىكتى تۋدىرادى. سوندىقتان دا تۇركيادا جەر سىلكىنىسى ءجيى بولادى، الايدا ساراپشىلاردىڭ سوزىنشە، تابيعي اپاتتارعا دايىندىق جۇمىستارى اقساپ تۇر. ويتكەنى 1999 -جىلعى يزميتتەگى جەر سىلكىنىسىنەن ساباق الىنباعان سياقتى.
ماماندار بيىلعى 6- اقپانداعى ءزىلزالانى 1999 -جىلى ىستانبۇلدان شىعىسقا قاراي 90 شاقىرىم جەردەگى يزميت قالاسىنىڭ ماڭىندا بولعان 7,7 ماگنيتۋدالىق جەر سىلكىنىسىنەن كەيىنگى ەڭ جويقىن اپات دەپ وتىر. وسىدان 24 جىل بۇرىن، ياعني 1999 -جىلى تامىزدىڭ 16-سىنان 17-نە قاراعان ءتۇنى تۇركيادا جەرگىلىكتى ۋاقىت بويىنشا ساعات 03:02-دە ءمارمار تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىندا 7,7 بالدىق جەر سىلكىنىسى بولدى. ءبىرىنشى دۇمپۋدەن كەيىن 45 سەكۋند وتكەن سوڭ 150 افتەرشوك تىركەلگەن. جەر سىلكىنىسىنىڭ وشاعى ىستانبۇلدان شىعىسقا قاراي 90 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان ونەركاسىپ ءوندىرىسى جاقسى دامىعان يزميت قالاسىنا جاقىن جەردە بولعان ەدى.
فوتو: wikipedia.org
يزميت - تۇركيانىڭ ءمارمار ايماعىندا، ىستانبۇلدان وڭتۇستىك- شىعىسقا قاراي 90 ك م جەردە ورنالاسقان جانە ايماقتىڭ ەڭ ءىرى قالالارىنىڭ ءبىرى. جەر سىلكىنىسى كەزىندە يزميتتەگى حالىق سانى 300 مىڭدى قۇراعان. قالا بىرنەشە ءىرى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى مەن مۇناي- حيميا زاۋىتى شوعىرلانعان ماڭىزدى ونەركاسىپ ورتالىعى بولعان ەدى. اتالعان ءزىلزالا يزميت قالاسىن جەرمەن- جەكسەن ەتتى. سونىڭ سالدارىنان تەك رەسمي مالىمەت بويىنشا 17 مىڭنان استام ادام قازا تاۋىپ، 44 مىڭعا جۋىق ادام جاراقات العان بولاتىن. سونداي- اق 600 مىڭنان استام ادام باسپاناسىز قالدى.
ب ۇ ۇ- نىڭ تابيعي اپاتتار قاۋپىن ازايتۋ جونىندەگى باسقارماسىنىڭ مالىمەتى بويىنشا، جەر سىلكىنىسىنەن زارداپ شەككەن اۋماق 31250 شارشى شاقىرىمدى قۇراعان.
فوتو: wikipedia.org
يزميتتەگى جەر سىلكىنىسى تۇركيا ەكونوميكاسىنا قالاي اسەر ەتتى؟
مامانداردىڭ سوزىنشە، 1999 -جىلعى تۇركيادا بولعان جەر سىلكىنىسى ەل ەكونوميكاسىن كۇيرەتىپ كەتتى. وسى قايعىلى وقيعادان سوڭ تۇركيانىڭ 1999-2000 -جىلدارداعى ۇلتتىق بيۋدجەتىندە قارجى تاپشىلىعى شامامەن 3 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. ال جەر سىلكىنىسى كەلتىرگەن شىعىن، العاشقى ەسەپتەۋلەر بويىنشا، 25 ميلليارد دوللاردان اسقان، ءبىراق كەيىنىرەك بۇل سوماعا تاعى 5-7 ميلليارد دوللار قوسىلعانى حابارلانعان- دى. سوندا كەلگەن شىعىن كولەمى 30 ميلليارد دوللاردان اسىپ جىعىلادى.
كەيىن اتالعان جەر سىلكىنىسىنىڭ سالدارىن ەڭسەرۋ ءۇشىن تۇركيا حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنان (ح ۆ ق) 500 ميلليون دوللاردان استام قارجى سۇراعان بولاتىن.
بۇدان بولەك، جەر سىلكىنىسى جەرگىلىكتى 2,5 ميلليارد دوللارعا باعالانعان ءتۇپراس مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن ايتارلىقتاي شىعىنعا باتىردى. بۇل تۇركيا مەن ەۋروپاداعى ەڭ ءىرى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ ءبىرى بولاتىن. ءتۇپراس شيكى مۇنايدان بەنزين، ديزەل، اۆياكەروسين جانە باسقا دا مۇناي- حيميا ونىمدەرىن وڭدەيدى. كومپانيا سونىمەن قاتار بۇكىل تۇركيادا جانارماي قۇيۋ ستانسيالارىنىڭ جەلىسىن باسقارعان. ب ۇ ۇ ءوز زەرتتەۋىندە اتالعان زاۋىتقا قاتىستى بىلاي دەدى: «1964 -جىلى جاپونياداعى جەر سىلكىنىسىنەن كەيىن الەمدە بىردە- ءبىر مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى سونشالىقتى قاتتى زارداپ شەككەن جوق». بۇگىندە اتالعان زاۋىت قالپىنا كەلتىرىلگەن.
فوتو: gazeteduvar.com.tr
سونىمەن قوسا جەر سىلكىنىسىنىڭ وشاعى بولعان يزميت قالاسى ىستانبۇلعا جاقىن بولعاندىقتان، ونىڭ سالدارى ەلدىڭ مادەني استاناسىن دا اينالىپ وتكەن جوق. سول كەزدە ىستانبۇل قالاسى دا جارىقسىز قالعان ەدى.
جالپى 1999 -جىلعى ءزىلزالا تەك تۇركياعا عانا ەمەس، ەلمەن شەكارالاس جاتقان ءبىرقاتار مەملەكەتكە دە اسەر ەتتى. 2-3 بالدىق جەر سىلكىنىسى اناپا، كيشينيەۆ، سيمفەروپول جانە قىرىمنىڭ بۇكىل قارا تەڭىز جاعالاۋىندا سەزىلگەن.
1999 -جىلعى اپاتتان كەيىن قۇرىلىس نورمالارىنا تالاپ كۇشەيتىلدى
تۇركيادا جەر سىلكىنىسىنىڭ الدىن الۋ جانە ونىڭ سالدارىن جويۋعا قاتىستى ەرەجەلەر قاتاڭ ەمەس. مامانداردىڭ سوزىنشە، تۇركيا 1939 -جىلعى تاعى ءبىر جويقىن جەر سىلكىنىسىنەن كەيىن قۇرىلىس سالاسىنداعى زاڭنامانى كۇشەيتكەنىمەن، الايدا زاڭنامادا نورما بار دەگەن ونىڭ مىندەتتى تۇردە ورىندالاتىنىن بىلدىرمەيدى. كەيبىر ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، وقشاۋلانعان ايماقتاردا تۇراتىندار مەن ۇكىمەت مويىنداماعان قىزمەتپەن اينالىساتىن حالىقتىڭ وسال توپتارى زاڭنامادا قامتىلماعان. ءبىرقاتار ساراپشىلار ءزىلزالا كەزىندە قۇلاعان عيماراتتاردىڭ باسىم بولىگى ۇزاقمەرزىمدى تاۋەكەلدەردى ەسكەرمەي تۇرعىزىلعانىن ايتىپ جاتىر.
ب ۇ ۇ زەرتتەۋىنە كوز جۇگىرتەيىك، وندا بىلاي دەلىنگەن: «تۇركيا حالىق سانىنىڭ جىلدام ءوسۋى جانە قالالىق ەلدى مەكەندەر مەن ونەركاسىپتىك كاسىپورىنداردىڭ وسال ايماقتاردا كوپتەپ اشىلۋى سىندى پروبلەمالارمەن بەتپە- بەت كەلىپ وتىر. بۇل ادام مەن ماتەريالدىق شىعىنداردىڭ كوپ بولۋىنا اكەپ سوقتىرادى، سونداي- اق قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋ قاۋپىن ارتتىرادى. وسىنداي ماسەلەلەردىڭ سالدارى يزميتتەگى جەر سىلكىنىسىنىڭ العىشارتى بولدى». سونىمەن قوسا اتالعان حالىقارالىق ۇيىم 1995 -جىلى يزميت ايماعىندا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋگە سىلتەمە جاساپ، ەگەر الدىن الۋ شارالارى قابىلدانعاندا، 1999 -جىلعىداي ادام ءولىمى دە، ەكونوميكالىق شىعىن دا بولمايتىن ەدى دەيدى.
فوتو: wikipedia.org
قازىرگى تاڭدا تۇركيا ايماعىندا سالىناتىن عيماراتتاردىڭ قۇرىلىسىنا قاتىستى جاڭا نورمالار بار. ولار - قۇرىلىس نورمالارىن رەفورمالاۋ، جەر سىلكىنىسى بولۋ ىقتيمالدىعى جوعارى ايماقتاردى انىقتاۋ، تاۋەكەلدەردى ازايتۋ جانە توتەنشە جاعدايلاردى باسقارۋ، عىلىمي- زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك- كونسترۋكتورلىق جۇمىستار، حالىقتى اقپاراتتاندىرۋ جانە ءبىلىم بەرۋ. دەگەنمەن وسىنىڭ بارىنە قاراماستان، جەر سىلكىنىسى ءالى دە ەلگە ايتارلىقتاي قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىر.
زەرتتەۋ 2030 -جىلعا دەيىن تۇركيادا جويقىن جەر سىلكىنىسى قايتالانۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتكەن
جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ بويىنشا، 2030 -جىلعا دەيىن تۇركيادا جەر سىلكىنىسى بولۋ ىقتيمالدىعى جوعارى ەكەنى ايتىلعان. ناقتىراق ايتساق، ىستانبۇل قالالىق اكىمشىلىگى مەن جاپونيا حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق اگەنتتىگىنىڭ 2008 -جىلى جاريالاعان زەرتتەۋىنە سۇيەنسەك، تۇركياداعى يزميت وقيعاسى الداعى 20 جىلدا، ياعني 2030 -جىلعا دەيىن تاعى دا قايتالانۋى مۇمكىن ەكەنى جازىلعان. زەرتتەۋدە تۇرىك جەرىندە 7,5-7,7 بالدىق جەر سىلكىنىسى بولۋى مۇمكىن ەكەنى ەسكەرتىلگەن. وندا 70-90 مىڭ ادام قايتىس بولۋى مۇمكىن ەكەنى، سونىمەن قوسا 1 ميلليوننان استام ادامنىڭ باسپاناسىز قالۋى مۇمكىن ەكەندىگى جازىلعان.
1999 -جىلى قازاقستاندىقتار قۇتقارۋ جۇمىستارىن قالاي جۇرگىزدى؟
1999 -جىلى تۇركياداعى جەر سىلكىنىسى كەزىندە الەمنىڭ 30-دان استام مەملەكەتى كومەككە كەلدى. العاشقىلاردىڭ ءبىرى ءبىزدىڭ وتانداستار ەدى. ق ر توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، رەسپۋبليكالىق جەدەل- قۇتقارۋ جاساعىنىڭ قۇتقارۋشىلارى مەن اپاتتار مەديتسيناسى ورتالىعىنىڭ دارىگەرلەرىنەن تۇراتىن ق ر توتەنشە جاعدايلار اگەنتتىگىنىڭ جەدەل- قۇتقارۋ توبى 1999 -جىلعى 19-28- تامىز ارالىعىندا دەگيرمەندەرە قالاسىندا قۇتقارۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. قۇتقارۋ جۇمىستارى كەزىندە قازاقستاندىقتار ءۇيىندى استىنان ءبىر بالانىڭ ءومىرىن امان الىپ قالدى، سونىمەن قاتار 55 قايتىس بولعان ادامنىڭ دەنەسىن شىعارۋعا اتسالىسقان. 300-گە جۋىق جەرگىلىكتى تۇرعىنعا مەديتسينالىق كومەك كورسەتىلگەن. زارداپ شەككەن وتباسىلارعا ازىق- تۇلىك تاراتقان.
بۇدان بولەك تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ مەديتسينالىق قىزمەتىنە 500 كەلى ءدارى- دارمەك بەرىلگەن. ەرەكشە قاۋىپتى جاعدايلاردا قۇتقارۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كەزىندە باسقا ەلدەردىڭ قۇتقارۋشىلارى ارنايى تەحنيكامەن كومەكتەسكەن.
سول كەزدە قۇتقارۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن ق ر توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ ارداگەرى ۆالەري پەتروۆ دەگيرمەندەرە قالاسى ايتارلىقتاي قيراپ، جۇرت شاتىردا، كولىكتە، كوشەدە تۇرىپ جاتقانىن ەسكە الدى. ونىڭ ايتۋىنشا، قالادا ەلەكتر جارىعى، سۋ بولماعان. سونداي- اق كارىز بەن بايلانىس تا جۇمىس ىستەمەگەن.
ۆالەري پەتروۆ العاشقى كۇنى قازاقستاندىق قۇتقارۋشىلار ۇيلەسىمدى جۇمىس ۇيىمداستىرعانىن، ولارعا جەرگىلىكتى تۇرعىندار مەن باسقا ەلدەردەن كەلگەن ەرىكتىلەر ءتۇرلى سۇراقتارمەن حابارلاسا باستاعانىن ايتىپ ءوتتى.
توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ ارداگەرى قۇتقارۋ جۇمىستارى باستالعاننان بەرى ءۇيىندى استىنان بارلىعى 55 ادامنىڭ ءمايىتى شىعارىلعانىن، زارداپ شەككەن 250-دەن استام ادامعا مەديتسينالىق كومەك كورسەتىلگەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، تۇركيا بيلىگى قازاقستاندىقتاردىڭ ەڭبەگىن جوعارى دەڭگەيدە باعالاپ، كومەك كورسەتكەنى ءۇشىن العىس ايتقان.
جالپى تۇركيا مەملەكەتى جەر سىلكىنىسى ءجيى بولاتىن ايماقتا ورنالاسقانىن جوعارىدا اتاپ وتتىك. دەگەنمەن زەرتتەۋلەر مەن ساراپشىلاردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك، ءتيىستى ءىس- شارالاردى قولعا الۋ ارقىلى ونىڭ سالدارىن جەڭىلدەتۋگە بولاتىن ەدى. ولاردىڭ سوزىنشە، بۇعان دەيىن ەلدە قۇرىلىس نورمالارى قاتايتىلعانىمەن، زاڭ ءالى كۇنگە دەيىن ءتيىستى دەڭگەيدە ورىندالىپ وتىرعان جوق. سوندىقتان دا بولار، ماماندار تۇرىكتەردىڭ 1939 -جىلعى، 1999 -جىلعى تابيعي اپاتتاردان ساباق الماعانىن ايتۋدا. ويتكەنى كۇنى كەشەگى جەر سىلكىنىسىنەن قازا تاپقاندار سانى سوڭعى دەرەكتەر بويىنشا، 31 مىڭنان استى. دەگەنمەن قيراعان ۇيلەر ءالى دە تازارتىلىپ جاتقاندىقتان، بۇل سان ءالى كوبەيۋى مۇمكىن.
ال ءزىلزالا اسەر ەتكەن ەلدىڭ 10 قالاسىندا 170 مىڭ عيمارات قيراپ، 25 مىڭنان استامى جەرمەن جەكسەن بولعان. ماماندار مۇنىڭ بىردەن- ءبىر سەبەبى جەمقورلىق ەكەنىن ايتۋدا. قازىرگى تاڭدا تۇركيا ۇكىمەتى جەر سىلكىنىسى كەزىندە عيماراتتاردىڭ قيراۋىنا بايلانىستى 113 ادامدى قاماۋعا الۋعا وردەر بەردى. ماسەلەن، تۇركيانىڭ حاتاي پروۆينتسياسىندا جەر سىلكىنىسىنەن كەيىن تولىعىمەن قيراعان Rönesans Rezidans تۇرعىن ءۇي كەشەنىنىڭ باس ساۋلەتشىسى ەلدەن قاشپاق بولعان كەزدە ىستانبۇل اۋەجايىندا ۇستالعان. دەگەنمەن حالىق 30 مىڭنان استام ادامنىڭ ءومىرىن قيعان جەر سىلكىنىسىنىڭ سەبەپ- سالدارى تۇپكىلىكتى زەرتتەلىپ، كىنالىلەر ءتيىستى جازاسىن الاتىنىنا ءۇمىت ەتىپ وتىر...
باستى فوتو: Sergei Chirikov / AFP
اۆتور
نازەركە سۇيىندىك
