بەلگىلى تۇلعالارىمىزدىڭ تابان استىندا تاۋىپ ايتقان تاپقىر سوزدەرى

«بار قازاقتى قىرىپ تاستاساڭىز دا ەركىڭىزدە عوي...»

بەلگىلى دراماتۋرگ قاپان ساتىبالدينمەن اقىن سىرباي ماۋلەنوۆ بىردە ساپارلاس بوپ، ەل جاققا جول تارتىپ بارا جاتادى. ۇزاق جولدا قاپەكەڭ جازىپ جاتقان ءوزىنىڭ جاڭا ءبىر پەساسىنىڭ جەلىسىن ۇزاق-سونار اڭگىمە ەتەدى. ءسوز اراسىندا:

- پەسادا ءتورت قازاقتى ولتىرگەنىمە قالاي قارايسىڭ، سىرباي... وسىنىم ارتىق ەمەس پە؟ - دەپ سۇراپتى ۇيقىلى-وياۋ وتىرعان سىربايدان:

سوندا سىراعاڭ، بۇلك ەتپەي:

- قاپەكە، بۇكىل قازاقتى قىرىپ تاستاساڭىز دا ەركىڭىزدە عوي، - دەپ جاۋاپ بەرىپتى.

«وقۋ نە بەردى!»

ومىردەن ەرتەرەك كەتكەن مارقۇم تولەندى نۇرمۇحامەدوۆ كوپ جىل بويى پارتيا-سوۆەت سالاسىندا قىزمەت ەتكەن عوي. سول كىسى الماتى وبلىسى تالعار اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولىپ جۇرگەن كەزىندە پارتيالىق قىزمەتتى تاستاپ، ءبىرجولا شىعارماشىلىققا بەت بۇرۋدى ويلايدى. سويتەدى دە، حاتشىلىقتى تابىستاپ، ماسكەۋدىڭ جوعارى ادەبي كۋرسىنان ءبىر-اق شىعادى. ول جاقتا ەكى جىل وقىپ، الماتىعا كەلگەن سوڭ قىزمەت تابىلماي، ءبىراز ۋاقىت جۇمىسسىز جۇرەدى. سوندا اقىن سىرباي ماۋلەنوۆ:

نۇرمۇحامەدوۆ تولەندى

جازامىن دەپ ولەڭدى

حاتشىلىقتان بوسانىپ،

ماسكەۋ جاققا جونەلدى.

بارىپ ءتۇسىپ وقۋعا

تەورياعا كەنەلدى.

قايتىپ كەلدى،- جۇمىس جوق،

كەزدەستى كوپ كەدەرگى:..

وقۋ سوندا نە بەردى؟ - دەگەن ەكەن.

قاقتىعىس

بۇل وقيعا 1951 - جىلى بولىپتى. اقىن سىرباي ماۋلەنوۆ نۇرحان احمەتبەكوۆ اقىنمەن سىيلاستىعى كۇشتى، قادىرلەس ەكەن. سوندىقتان دا ول تورعاي توڭىرەگىنە كەلسە نۇرحاننىڭ ۇيىنە ات باسىن تىرەمەي كەتپەيدى ەكەن. سول ادەتپەن كەلسە نۇرحان ۇيدە جوق. ول كەز نۇركەڭنىڭ قىزۋلى مىنەزى باسىلماعان، ءدۇبىرلى ورتادان قالماعان مىنەزدى شاعى. سىرباي وسىنىڭ بارىنە كوڭىل زەردەلەتىپ، ءبىر شۋماق ولەڭدى قاعازعا جازادى دا، نۇرحان كەلگەندە سالەم ورنىنا وقىپ بەرمەكشى بولىپ وتىرادى. كوپ كەشىكپەي نۇرەكەڭ دە كەلەدى. سىرباي سالەم ورنىنا.

قوستاناي بولسا - اسقار تاۋ، تورعاي - توبە.

بولعاندا سىزدەر - قايىڭ، بىزدەر - كەمە،

ۇيىڭدە شايىپ ىشەر شالابىڭ جوق،

ءار ۇيدەن دۋمان ىزدەپ جۇرگەن نەمە،

- دەپ قاپەلىمدە سوقتىعا ولەڭ تاستايدى. سوندا نۇرەكەڭ ىلە داۋىلداتىپ، بىلاي دەگەن ەكەن:

ايتپايسىڭ اقىن بولساڭ جاتقا نەگە؟

مىنبەيسىڭ جىگىت بولساڭ اتقا نەگە؟

تورعايعا تويىنۋعا كەلىپ ءجۇرسىڭ،

قالادا كوكسۋ ىشكەن قاتپا نەمە.

اياق استىنان قايتارىلعان ءبىر اۋىز ولەڭ ىشىندە ءارى قيسىندى جاۋاپ، ءارى ورىندى كىنالاۋ، ءارى بەتپاقتىعى جوق اقتالۋ جانە ءتيىسۋشىنىڭ ءوز ۇيقاسىن وزىنە تۇرە كەلتىرگەن شىمشۋىر شۋماق كەزدەسكەنىنە سىرباي بالاشا ءماز بولىپ، ورنىنان تۇرەگەلە كەلىپ نۇرەكەڭە قۇشاعىن جايعان ەكەن.

اۋدارمانىڭ اقشاسى

بىردە جازۋشى امانتاي بايتانايەۆ ۇلكەن ءبىر رومان اۋدارىپ، جارىق كورەدى. ارىپتەس دوستارى ەڭبەگىڭ قۇتتى بولسىن دەگەن سوڭ، قۋاندىق شاڭعىتبايەۆ، سىرباي ماۋلەنوۆ باستاعان ءبىر توپ اقىن-جازۋشىنى ءدامحاناعا ەرتىپ كەلەدى. قاس قىلعاندا وندا دۇنگەن كەسپەسىنەن باسقا تاماق بولماي شىعادى عوي. سوندا سىرباي ماۋلەنوۆ:

سالعان بۇرىش، سارىمساق،

قۋاندىقتىڭ كەسپەسى.

امانتايدىڭ جانىن ساپ

جاراتاتىن جاقسى اسى.

سامسا، ءمانتى، باۋىرساق..

بولار ما ەدى باسقاسى...

امان بولسا باسپاسى،

امانتايدا تاۋسىلماس

اۋدارمانىڭ اقشاسى،

- دەگەن ەكەن.

دارقان مىنەز

بىردە «الماتى» ساناتوريىندە عابيت مۇسىرەپوۆ پەن بەلگىلى سىنشى-عالىم نىعمەت عابدۋللين بىرگە دەمالىپتى.الدەبىر اڭگىمەنىڭ ورايىندا عابەڭ:

- نىعمەت، سەن بايقايسىڭ با... وسى ماقتاۋ سوزگە كەلگەندە اقىن-جازۋشىلاردىڭ ىشىندە سىربايدان اسقان شەشەن ادامدى كورە المادىم. اسىرەسە سىرباي مۇشەلتويلاردا سويلەگەن كەزدە ەت جۇرەگىڭدى ەلجىرەتىپ جىبەرەدى. ەندى ءبىر اڭعارعانىم - ءبىزدىڭ سىرباي ماقتاۋعا كەلگەندە ادام اتاۋلىنى الالامايدى. ونىسى نەسى؟ - دەپ سۇراپتى.

سوندا نىعمەت ءسال ويلانىپ:

- عابە، ول كىسى عۇمىرى ءتىرى جانمەن ءجۇز ءشايىسىپ كورگەن جوق قوي، - دەيدى.- ەشكىممەن ۇرىسپايدى دا، رەنجىسپەيدى دە... كوڭىلى دە سارى ارقاداي كەڭ، دارقان ادام ەمەس پە! سوسىن وزگەلەردى دە وزىندەي ساناپ، شەتىنەن ماقتاي بەرەدى دە!- دەپ جاۋاپ بەرىپتى.

عابەڭنىڭ سۋعا اعۋى

وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىنىڭ باسىندا، جازدىڭ جايماشۋاق ءبىر كۇنىندە عابيت مۇسىرەپوۆ، ءسابيت مۇقانوۆ، قۇرمانبەك ساعىندىقوۆ جانە سىرباي ماۋلەنوۆ جامبىل وبلىسى قورداي اۋدانىنداعى سالىمگەرەي توقتامىسوۆ باسشىلىق جاساپ جۇرگەن كەڭشارعا قوناققا بارادى. سالىمگەرەي كەزىندە بىرەر وبلىستىڭ ءبىرىنشى باسشىسى بولعان، كەيىن جازىقسىز قۋدالاۋعا تۇسكەن، ادەبيەت پەن ونەر دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن، زامانىنىڭ زەردەلى ازاماتى بولسا كەرەك. قوناقتاردى قۇراق ۇشىپ قارسى الىپ، حال-قادىرىنشە كۇتەدى. كۇن اپتاپ ىستىق بولعاندىقتان اقىن-جازۋشىلار ءتۇس الەتىندە اۋىل ىرگەسىندەگى ارىققا بارىپ، سۋعا تۇسەدى. الدىندا سالقىن ءتيىپ، ازداپ سىرقاتتانىپ جۇرگەندىكتەن، سىرباي سۋعا تۇسپەي، جاعادا وتىرىپ قالادى. سۋعا ءتۇسىپ جۇرگەن عابەڭدى قاتتى اعىس شليۋزگە قاراي قاقپاقىلدايدى. عابەڭ دە بارىن سالا، جانتالاسىپ، ءبىر بۇيىرلەپ، جيەككە قاراي ۇمتىلادى. جار جاعالاپ جۇگىرىپ كەلە جاتقان قالجىڭقوي سىرباي:

جاقسى بولساڭ - كەلەرسىڭ سۋدان ءوتىپ،

جامان بولساڭ - قالارسىڭ سۋعا كەتىپ...- دەپ ولەڭدەتە ايعاي سالىپتى.

عابەڭ ازەر دەگەندە دىڭكەسى قۇرىپ، جاعاعا شىعادى. شىققان بويدا:

- بىرەۋ يىرىمدە جانتالاسىپ جۇرسە، سەنىڭ ولەڭدەتىپ قۋانعانىڭا جول بولسىن؟ - دەيدى اجەپتاۋىر رەنجىپ.

سوندا سىرباي عابەڭە تىم-تىم قيىن بوپ بارا جاتسا سۋعا سەكىرۋگە ءازىر ەكەنىن جاسىرىپ:

- اۋ، عابە، ءسىزدى ارىقتىڭ سۋى تۇگىلى، مۇحيتتىڭ سۋى دا جۇتا الماسىنا سەنىمدىمىن عوي مەن، - دەگەن ەكەن.

قاسىم مەن عابدول

قاسىم امانجولوۆ پەن عابدول سلانوۆ ءوزارا سىيلاس، سىرلاس ەكەن. ءبىر كۇنى عابدول باسىنا كوك ەلتىرى قۇلاقشىن، ۇستىنە كوك جاعالى پالتو كيىپ كوشەگە شىعىپتى. الدىنان كەزدەسە كەتكەن جۇپىنى كيىمدى قاسىمعا قاراپ:

- بايعازى بەر؟ - دەسە كەرەك.

قاسىمنىڭ قالتاسى تەسىك، اقشا تۇرمايدى.

- بايعازىعا ولەڭ بەرەيىن،- دەيدى ول.

- مەيلى ولەڭ بەرسەڭ بەرە عوي.

سوندا قاسىم:

جىگىتتىڭ كوردىك جۇيرىك، شابانىن دا،

ياپىرماۋ، ءبىر شابا الماي قالامىن با؟

ۇستىمنەن تۇسپەي قويدى قارا پالتو،

كوك بورىك، كوك جاعانىڭ زامانىندا،

- دەپ ولەڭدەتىپ جىبەرىپتى.

اشۋ قىسسا

ادەبيەتشى عالىم قاجىم جۇماليەۆ بىردە اقىن جولداسىنىڭ الدەكىممەن اجەپتاۋىر ءجۇز شايىسىپ قالعانىنا كۋا بولادى. سوندا قاتتى اشۋلانىپ وتىرعان وعان باسۋ رەتىندە بىلاي دەگەن ەكەن:

اشۋ قىسسا قانتالاپ ەكى كوزگە،

ءۇن شىعارما، باسقامەن كەلمە سوزگە.

ءتىلىڭدى تىستە، دەمىڭدى ىشىڭە تارت،

ەمى جوق بۇل اۋرۋدىڭ ودان وزگە!- دەگەن ەكەن.

تاپقىر جاۋاپ

بەلگىلى عالىم، كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مالىك عابدۋللين 1946 - جىلى دەموكراتياشىل جاستاردىڭ بۇكىل دۇنيەجۇزىلىك فەدەراسياسىنىڭ قۇرىلتاي ماجىلىسىنە قاتىسۋ ءۇشىن انگلياعا بارعان ساپارىندا ءبىر توپ اعىلشىن:

- سىزدەر نەگە قۇداي جوق دەيسىزدەر. بىزدەر، اعىلشىندار بۇعان مىقتىمىز. اعىلشىندار دىنگە بەرىك!- دەپ وزەۋرەپ قويماپتى.

سوندا ماكەڭ:

- سىزدەر وزدەرىڭىز قارسى شىعىپ تۇرسىزدار!- دەيدى.

- قالايشا؟

- سىزدەردىڭ چارلز دارۆين دەگەن عالىمدارىڭىز بولعان جوق پا ەدى. شامالارىڭىز كەلسە الدىمەن سول كىسىمەن داۋلاسىپ الىڭىزدار، - دەگەن ەكەن سوندا ماكەڭ.

وزەۋرەگەن اعىلشىندار ۇندەي الماي قالىپتى.

حيزمەتتىڭ جاۋابى

عابيت مۇسىرەپوۆ ءبىر جىلى قالامگەر حيزمەت ءابدۋلليندى ماسكەۋدەگى ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ جانىنداعى ەكى جىلدىق ادەبي كۋرسقا وقۋعا جىبەرەدى. كوپ كەشىكپەي، ەكى اي وتەر-وتپەستەن حيزمەت الماتىعا قايتىپ ورالادى. عابيت:

- حيزمەت، مەن ساعان سەنىپ جىبەرسەم، مۇنىڭ قالاي ەندى؟... وقىساڭ نەتتى؟! - دەپ قاتتى كەيىپتى. سوندا حيزمەت:

- و، عابە، ۇرىسپاڭىز. باسقالار ەكى جىل وقىعان وقۋدى مەن ەكى ايدا ءبىتىرىپ كەلدىم،- دەگەن ەكەن.