بەلگىلى تۇلعالارىمىزدىڭ «تابان استىندا» تاۋىپ ايتقان تاپقىر سوزدەرى

اكە مەن بالا

بەلگىلى رەجيسسەر، اكتەر اسانالى ءاشىموۆ بىردە تاكسيگە مىنەدى. اسانالىنىڭ جانىندا بالاسى ساعي بولسا كەرەك. ءتيىستى جەرگە كەلىپ ەسەپ ايىرىسقاندا 2 سوم 18 تيىننىڭ ورنىنا اسانالىنىڭ ۇساعى بولمايدى دا، 2 سوم 15 تيىن بەرىپ شىعا بەرەدى. بۇعان ىڭعايسىزدانعان ساعي: - اكە، مەن ءسىزدىڭ ورنىڭىزدا بولسام 3 سوم بەرەر ەدىم، - دەپتى. سوندا اسانالى:

- ارينە، سەن 3 سوم بەرە الاسىڭ، ويتكەنى سەنىڭ اكەڭ بار، ول ساعان جوقشىلىقتىڭ نە ەكەنىن بىلدىرمەي ءوسىردى. ال مەن بولسام اكەسىز كوك جەتىممىن! - دەگەن ەكەن.

اشۋ

1926- جىلى جازۋشى بەيىمبەت مايليننىڭ مەرەكە اتتى ەكىنشى بالاسى دۇنيەگە كەلىپ، جۇبايى گۇلجامال دەم الىپ قايتۋعا سول ەكى بالامەن اۋىلعا كەلەدى. كەيىندەۋ كەلمەكشى بولىپ بەيىمبەت قالادا قالادى.

سودان ەلگە بۇرىن كەلگەن گۇلجامال بەيىمبەتتى قۋانتۋ نيەتىمەن، ول كەلگەنشە: كۇيمەلى سولقىلداق پاۋەسكە، ەكى ات، بەس قۇلىندى بيە، بىرنەشە سيىر، ءبىر قورا قوي، كيىم-كەشەك، كىلەم سياقتى ءۇي جيھازدارىن ساتىپ الادى عوي. بۇعان قوسا تاڭداپ ءجۇرىپ العان ەكى كوك اربا مەن ءشوپ شاباتىن ماشينا دا ءۇي ماڭىنىڭ قارا-قۇراسىن مولايتادى. سودان سوڭ اقكوڭىل، مەيىربان گۇلجامال وزىنشە بەيىمبەتتى قۋانتپاق بولىپ، بار جايدى ايتىپ حات جازادى عوي. سوندا حاتتى وقىپ، قاتتى رەنجىگەن بەيىمبەت: «مەنى ساۋداگەر دەيسىڭ بە، الدە كاپيتاليست بولادى دەپ ءجۇرمىسىڭ؟ ماسقارالىق جاساپسىڭ! ءبارىن دە سات! جۇرتقا تارات! وسى مىنەزىڭ ءۇشىن سەنەن ءبىرجولا بەزۋگە بارمىن!..» دەپ دەرەۋ جاۋاپ جازعان ەكەن.

بەيىمبەتكە قالاۋلى جار بولعان گۇلجامال وسى وقيعانى بەرتىن كەلگەنشە ەسىنە الىپ:

- بەيىمبەت اشۋلانبايتىن ەدى، اشۋلانسا قاتتى كەتەتىن. مەنىڭ سونداعى قىلىعىما كۇيىنگەنى سونشا، ءبىر كەزدە مەنى كورمەي كەتۋدى دە ويلاپتى... اقىرى دەمالىسقا، ەلگە كەلىسىمەن ساتىپ العان دۇنيەنى جۇرتقا تەگىس تاراتىپ بەردى، - دەپ وتىرادى ەكەن.

سوڭعى جاڭالىق

تاريح سالاسىنىڭ عالىمى بەك سۇلەيمەنوۆپەن الەكەڭ (اكادەميك الكەي مارعۇلان) كورشى تۇرىپتى. بەس-ون كۇندە ءبىر رەت الەكەڭ بەكتى شاقىرىپ الىپ، جايۋلى داستارقان باسىندا:

- ال، بەك، جەردىڭ بەتى، ايدىڭ ءجۇزى، كۇننىڭ كوزىندە نەندەي جاڭالىق بولىپ جاتىر، سويلەي وتىر، - دەيدى ەكەن.

بۇل وقيعا بىرنەشە رەت قايتالانعان سوڭ، عىلىممەن شۇقشيا اينالىساتىن الەكەڭنىڭ كۇندەلىكتى باسپاءسوزدى قاراپ وتىرۋعا ۋاقىتىنىڭ بولا بەرمەيتىنىن تۇسىنگەن بەك سۇلەيمەنوۆ، مۇنان كەيىن سوڭعى جاڭالىقتاردى شولا اڭگىمەلەپ بەرۋدى ادەتىنە اينالدىرعان ەكەن.

بىلگەن سويلەيدى

ءبىر عالىم ءوزىنىڭ دوكتورلىق ەڭبەگىن قورعاپ جاتسا كەرەك. داۋلى پىكىرلەر تۋىنداپ، اكادەميك الكەي مارعۇلان ەكى-ءۇش رەت شىعىپ سويلەپتى. سوندا ويناي بەرەتىن بىرەۋ:

- الەكە، بۇگىن كوپ سويلەپ كەتتىڭىز عوي، - دەيدى. بۇعان الەكەڭ:

- كىسى بىردەڭە بىلگەن سوڭ سويلەيدى عوي، بىلمەسە نەسىن سويلەسىن، - دەپ جاۋاپ بەرىپتى.

جوقشىلىق، قاسقىر جانە اقىن

نۇرقان احمەتبەكوۆتىڭ جاس كەزىندە ولەڭ شىعاراتىنى بايعا ۇنامايدى. اقىرى بىردە «سەن جالقاۋسىڭ، اۋەيىسىڭ، ولەڭ شىعاراسىڭ» دەپ، اۋىل كوشكەندە كولىك بەرمەي جۇرتقا تاستاپ كەتىپتى. القالى اۋىلدىڭ قاڭىراعان جۇرتىنا ءيت-قۇستىڭ ءۇيىر كەلەتىن ادەتى. كەشىكپەي-اق نۇرقاننىڭ ءۇيىنىڭ تالعاجاۋ ەتكەن جالعىز سيىرىن قاسقىر جەپ كەتىپتى. سوندا نۇرقان بىلاي دەگەن ەكەن:

مىنەرگە اتىم، ارتارعا جوق تۇيەم دە،

جوقشىلىقتىڭ وتىنا مەن كۇيەم بە؟

جالعىز سيىر جار استىندا جاسىرىن

كەزدەسىپتى قاسقىر دەگەن جيەنگە، - دەگەن ەكەن.

سان مەن ساپا

1982 - جىلى قازاقستان ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ رەسەيدەگى كۇندەرى ءوتىپ جاتادى. ماسكەۋدە قازاقستان جازۋشىلارىمەن كەزدەسۋ بولادى. ساحناعا ولجاس پەن قالمۇقان يسابايەۆ قاتار شىعادى. ءسىرا، ولجاس ءسوز سويلەۋگە، قالمۇقان سىي-سياپات تاپسىرۋعا شىقسا كەرەك.

ولجاس ادەتتەگىدەي تاپقىر سوزدەردىڭ تيەگىن اعىتىپ تۇرىپ: «قالمۇقان ەكەۋىمىزدىڭ ءبىتىمىمىز بۇگىنگى قازاق سوۆەت ادەبيەتىنىڭ دياگرامماسى سياقتى» دەسە كەرەك. (ولجاس سورايعان ۇزىن دا، قالمۇقان بەلىنەن عانا كەلەدى عوي.) سوندا قالمۇقان ويلانباستان: «ونىسى راس، تەك ءبىر انىقتاي كەتەتىن جاعداي، ولجاس - ادەبيەتىمىزدىڭ سانى، مەن ساپاسى دەپ قابىلداساڭىزدار قاتەلەسپەيسىزدەر!» دەپتى.

ۇشقىر ازىلگە ماسكەۋلىكتەر ريزالىقپەن قول سوعادى.

جاس كەزىمدە

جازۋشىلار وداعىنداعى كەزەكتى ءبىر جينالىستا ءبىر جاس اقىن ءسوز الىپ، ءسابيت مۇقانوۆقا تيىسە سويلەيدى. قىزا كەلگەندە ءسابيت مۇقانوۆ اقىن ەمەس دەگەندى ايتادى عوي. سوندا ءسابيت تۇرىپ:

- جاڭاعى بالا دۇرىس ايتادى. جاس كەزىمدە مەن دە ابايدى اقىن ەمەس دەگەنمىن، - دەگەن ەكەن.

مىنەز

ساكەن سەيفۋللين مەن ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ جۇمساۋىمەن ايگىلى كۇيشى ابىكەن حاسەنوۆتىڭ ۇيىنە ءبىر بالا جىگىت كەلىپتى. «وسىنداي، ءىلياس پەن ساكەن ءسىزدى شاقىرادى، دومبىراسىن الا كەلسىن دەپ ايتتى»، - دەيدى الگى بالا.

سوڭعى سوزگە قيتىققان ابىكەن دومبىراسىن بەرىپ جىبەرىپ، ءوزى قالىپ قويعان ەكەن.

بەس مىڭ سوم

كۇيشى ابىكەن حاسەنوۆ قايتىس بولادى دا، مارقۇمدى جەرلەۋ كوميسسياسىن باسقارۋ شاكەن ايمانوۆقا تاپسىرىلادى. شاكەڭ ابەكەڭدى جەرلەۋ راسىمىنە قارجى سۇراپ، جوعارى قىزمەتتە وتىرعان اسقار زاكارينگە كەلەدى. جاعدايدى ايتادى دا، بەس مىڭ سومعا رۇقسات ەتۋىن سۇرايدى. سوندا ا. زاكارين:

- شاكەن-اۋ، بەس مىڭ سوم ءبىر ادامعا كوپتەۋ ەمەس پە؟ - دەپ تارتىنشاقتاسا كەرەك.

شاكەن بولسا ىلە ءتىل قاتىپ:

- اسەكە-اۋ، ءبىر بەس مىڭ سوم ءۇشىن تاعى دا بىرەۋىمىز ءولۋىمىز كەرەك پە! - دەپ، قالاعانىنا رۇقسات الىپ شىعىپتى.

تۇيەنىڭ تۇزى ويناماي قالدى...

الماتى قالاسىنىڭ ورتالىعىندا تۇراتىن اعالارىمىزدىڭ ءبىرى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ جانىنداعى ساياباقتا تاڭعى اۋانى جۇتىپ سەرۋەندەپ جۇرگەندە، ءبىر جاقتان ەرتەلەتىپ كەلە جاتقان شاكەن ايمانوۆتى كورەدى دە:

- شاكەنبىسىڭ؟ ەرتەلەتىپ قايدان ءجۇرسىڭ، جارقىنىم؟ قال قالاي؟ - دەپ سۇرايدى.

- قال ناشار، - دەيدى شاكەن.

- نە بوپ قالدى؟

سوندا شاكەن:

- تۇندە ءبىر ۇيدە كارتا سىزىپ ەدىك، تۇيەنىڭ تۇزى ويناماي قالدى، - دەگەن ەكەن.

جارايدى، «ءتورت» بولسىن...

جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ ۇستازى بولعان اياۋلى پروفەسسور حايىرجان بەكحوجين ەمتيحان العاندا جۇرتتىڭ بارىنە بىردەڭە بىلسەڭ، «بەس» قوياتىن دا، بىلىڭكىرەمەي قالساڭ «ءتورت» قوياتىن. ول كىسىنىڭ قورجىنىندا «ءۇش»، «ەكى» دەگەن باعالار اتىمەن بولمايتىن.

سول اعامىز ءبىر جولى ءوزى جەتەكشىلىك ەتكەن ديپلوم جۇمىسىنا ماقتاپ-ماقتاپ «بەس» قويسا كەرەك. ال وپپونەنتى بەلگىلى سىنشى فەلەتونيست سەيدىلدا تولەشوۆ الگى جۇمىستىڭ ساۋ-تامتىعىن قالدىرماي سىناي كەلىپ، «بۇعان «ءۇش» قويۋعا دا بولمايدى»، - دەپتى. سوندا حايرەكەڭ تۇرىپ:

- ءاي، سەيدىلدا، سەن كەشىر، مەن ارتىعىراق كەتكەن ەكەنمىن، جارايدى، «ءتورت» بولسىن، - دەگەن ەكەن.