ۇلى ادامداردىڭ ومىرىندەگى ايەلدەر

ول ءوز ماحابباتىمەن. ەس-تۇسىنەن ايىرىلىپ عاشىق بولعان ەركەك ايەلدى ءسۇيۋ سەزىمىن باستان وتكەرگەندە، ايەلدىڭ قۇدىرەتىنىڭ الدىندا باسىن يەدى.

سۇلۋلىق پەن ىڭكارلىك ۇلى ادامداردىڭ دا باسىنان وتكەن. ۇلى ادامداردىڭ ومىرىندەگى ۇلى ماحابباتتار الەمدى تالاي توڭكەرىسكە دە الىپ كەلگەن، تالاي-تالاي سوعىسقا دا جەتەلەگەن.

ەسىڭىزدە بولسا، ترويانىڭ بيلەۋشىسى پريامنىڭ ۇلى پاريس مينەلايدىڭ ايەلى پاتشايىم ەلەناعا عاشىق بولىپ، اقىرىندا مينەلاي ترويانى جاۋلاپ الۋ ءۇشىن جورىققا شىقپايتىن با ەدى. ۇلى ماحابباتتىڭ سوڭى، ترويانىڭ كۇيرەۋىنە الىپ كەلەتىن. ترويانىڭ تاريحتا قالاي قۇلاعانى تۋرالى ناقتى دەرەكتەر بولۋى دا مۇمكىن، ءبىراق ەڭ باستىسى، ترويانى جاۋلاۋعا ەلەنا مەن پاريستىڭ ماحابباتى سەبەپكەر بولعانى انىق ەدى. بەلگىلى ەرتەكشى گانس اندەرسوننىڭ دا ومىرىندە شۆەد قىزىنىڭ رولى ەرەكشە بولىپتى. عۇمىرىن جالعىزدىقپەن وتكىزگەن گانس اندەرسون وتىز جاسىندا جولىققان جاپ-جاس قىز ونىڭ ومىرىنە ەرەكشە نۇر قۇيدى. سۇلۋلىعىمەن بىرگە، ونىڭ جاستىعى دا گانس اندەرسوننىڭ جۇرەگىن جاۋلاعان ەدى. ايگىلى ەرتەكشىنىڭ «قار حانشايىمى» ەرتەگىسى شۆەد قىزىنا دەگەن ماحابباتىنان تۋىنداعان ەكەن. جاپ-جاس شۆەدتىك ءانشى، سۇلۋ يەنني ليندتى ايگىلى ەرتەكشى كوپەنگاگەننىڭ اتاقتى تەاترلارىنىڭ بىرىندە كەزدەستىرەدى. ءانشى بولعان سوڭ، يەننيدىڭ ءومىرى كوبىندە گاسترولدىك ساپارلاردا وتەتىن. ول انگلياعا، فرانسياعا، گەرمانياعا ءجيى باراتىن ەدى. سوعان قاراماستان، ءوزىنىڭ ەرتەكشى دوسىنىڭ جاڭا ەرتەگىلەرىن دە تىڭداۋعا ۋاقىت تاباتىن. ءبىراق ءانشى قىزدىڭ ماحابباتى تەك دوستىقپەن عانا شەكتەلەتىن. ەرتەكشى گانستىڭ كۇيىپ-جانعان سەزىمىنە يەنني بۋىرقانعان سەزىممەن جاۋاپ بەرە المادى. سۇلۋ دا سىمباتتى شۆەدتىك ارۋ گانس اندەرسوندى تاستاپ، باسقا بىرەۋگە تۇرمىسقا شىعىپ كەتەدى. بۇل 1852- جىلدىڭ كوكتەمى بولاتىن. ءۇمىتىن ءبىرجولا ۇزگەن گانس اندەرسون بۇكىل ماحابباتىن شۆەدتىك ارۋعا ارناپ، ءومىرىنىڭ سوڭعى ساتتەرىن جالعىز وتكىزۋگە بەل بايلايدى.

گرۋزيانىڭ بەلگىلى اقىنى شوتا رۋستاۆەليدىڭ ماحابباتى دا اڭىز بەن ءاڭگىمەگە تولى. گرۋزيا پاتشايىمى تامارانىڭ (تاريحتا تامار پاتشايىم دەگەن اتپەن بەلگىلى. - ا.ح.) ومىرىندە رۋستاۆەليدىڭ ورنى ايرىقشا بولعانى تۋرالى كەيبىر دەرەكتەردە ايتىلىپ تا ءجۇر. گرۋزين حالقى قىزدارىنىڭ ۇزاتقاندا توسەك-ورنىنا قوسقان «جولبارىس تەرىسىن جامىلعان باتىر» پوەماسىن اقىن تامارا پاتشايىمعا ارناپ جازعان دەسەدى. گرۋزيانىڭ موناستىرلەرىندە وقىپ-جەتىلىپ، افينىدان ءبىلىم العان شوتا اقىن تامارانى ءبىر كورگەننەن عاشىق بولادى. «جولبارىس تەرىسىن جامىلعان باتىر» پوەماسىنىڭ باستى كەيىپكەرى نەستان-دارەدجان ۇلى پاتشايىمنىڭ وبرازىنان الىنعان ەكەن. پاتشايىمعا قولى جەتپەگەن شوتا ماحابباتتىڭ قايعىسىنان گرۋزيانى تاستاپ كەتۋگە بەل بۋادى. ءسويتىپ، ءومىرىنىڭ سوڭىن پالەستينادا وتكىزەدى. رۋستاۆەليدىڭ سوڭعى كۇندەرى وتكەن پالەستيناداعى اۋليە كرەست موناستىرىندە كەيىن تامارانىڭ دەنەسى جەرلەنەدى. عۇمىرىندا قولى جەتپەگەن عاشىعىنىڭ جانىندا ولگەننەن كەيىن بىرگە بولۋدى ارمانداسا كەرەك پاتشايىم.

ماحابباتتىڭ وتىنا كۇيىپ-جانعانداردىڭ ءبىرى - الەمگە ءايگىلى، تانىمال جازۋشى ونورە دە بالزاك بولعان ەكەن. بالزاكتىڭ عۇمىر تاريحىندا ەۆەلينا گانسكايانىڭ ەسىمى التىن ارىپتەرمەن جازىلدى. ەسىمى اممە جۇرتقا تانىمال بولعان بالزاكتىڭ شىعارمالارىن بۇكىل پاريج جۇرتشىلىعى اسىعا كۇتەتىن ەدى. باسپاگەرلەر ونىڭ شىعارماسىن باسۋعا اسىق تۇردى. ءاربىر كۇنى وعان فرانسيانىڭ سۇلۋ بيكەشتەرى مەن اسەم بويجەتكەندەرىنەن سان مىڭداعان حاتتار كەلەتىن. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە جازۋشى بەيتانىس بىرەۋدەن بەلگىسىز ءبىر حات الادى. ول حاتتىڭ سىرتىندا «بەيمالىم جان» دەگەن جازۋ بولىپتى. بەيتانىس جاننىڭ بەلگىسىز حاتى بالزاكتى ەلەڭ ەتپەي قويمادى. ءارى حات سوناۋ ودەسسادان كەلگەن ەكەن. بەلگىسىز حاتتىڭ يەسى ەۆەلينا گانسكايا بولاتىن. گانسكايانىڭ جاسى ول كەزدە 32 ەدى. ودەسسالىق ارۋمەن بالزاكتىڭ اراسىنداعى ماحاببات وسىلاي باستالعان ەدى. ەكەۋىنىڭ وتتى سەزىمگە تولى ءمولدىر حاتتارىنىڭ عۇمىرى ون التى جىلعا سوزىلدى. گانسكايا نەمىس تىلىندە جانە اعىلشىن تىلىندە وتە ساۋاتتى سويلەگەن. ءارى فرانسۋز تىلىندە ەركىن بىلەتىن. ولاردىڭ عاشىقتىق حاتتارى فرانسۋز تىلىندە جازىلاتىن ەدى. گانسكايامەن وتاۋ قۇرىپ، ءومىرىنىڭ سوڭىن بىرگە وتكىزگەنىمەن، بالزاك باقىتتى عۇمىر كەشتى دەپ ايتۋعا تاعى بولمايدى. اۋىر ناۋقاستان كوز جۇمعان بالزاكتىڭ ولىمىنەن كەيىن دە ەۆا گانسكايا (بالزاك ءوزىنىڭ سۇيىكتىسىن ەۆا دەپ اتاعان - ا.ح.) وزىنەن كوپ كىشى ادەبيەتشى جىگىتپەن باس قوسادى. بالزاكتىڭ ومىرىندەگى ەۆەلينا گانسكايامەن جازىلعان حاتتاردىڭ كوبى ساقتالماعان. ونى ونورە دە بالزاك سۇيىكتىسىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا وتقا ورتەيدى. بالزاكتىڭ ولىمىنە گانسكايانى كىنالاعاندار دا از بولماعان. تالانتتى رومانشىنىڭ عۇمىرىندا ماحابباتتىڭ وسىنداي ماشاقاتى بولعانى وقىرماندار ءۇشىن دە تاڭعالارلىق دۇنيە بولۋى مۇمكىن.

قىزىق تا قۇپياعا تولى ماحابباتتى باستان كەشىرگەندەردىڭ ءبىرى الفرەد نوبەل بولىپتى. كەيبىر دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، الەمگە تانىمال عالىمنىڭ ماحابباتى پەتەربۋرگتە باستالادى. تانىستارىنىڭ ۇيىنە قوناققا بارعان الفرەد سول ۇيدەن ءوزىنىڭ العاشقى ماحابباتىن كەزدەستىرەدى. ول كەزدە الفرەدتىڭ جاسى بار بولعانى 17 دە عانا ەكەن. تەگى دانيالىق اننا دەرزي اتتى وتە سۇلۋ، سىمباتتى بويجەتكەننىڭ كەلبەتى الفرەدكە ءبىر كورگەننەن ۇنايدى. ءار كەزدەسكەن سايىن اننانى تاڭعالدىرۋ ماقساتىندا الفرەد شەللي مەن بايروندى وقىپ بەرگەندى ۇناتاتىن. اننانىڭ سەزىمى ال-فرەدتىڭ سەزىمىندەي الىپ-ۇشىپ تۇرماسا دا، الەمگە ايگىلى عالىم ونى قۇلاي ءسۇيدى. ءتىپتى اننامەن بىرگە بولاتىن كۇندەرى تۋرالى جوسپار دا قۇرىپ قويعان بولاتىن. ءبىراق اننا نوبەلدى ەمەس، لەمارجدى تاڭداپ، سوعان تۇرمىسقا شىعىپ كەتەدى. سۇيگەنىنەن ايىرىلعان الفرەد ءوز بولمەسىنە قامالىپ، ماحابباتتىڭ ازابىن تارتىپ، توسەك تارتىپ جاتىپ قالادى. جوعالتقان ماحابباتى ونىڭ جۇرەگىنەن جىر بوپ قۇيىلادى. قاتتى كۇيزەلىسكە ۇشىراعان الفرەد سۇيگەنىنىڭ اتىن ساندىراقتاي بەرەتىن اۋىر ناۋقاسقا شالدىعادى. ءتىپتى بىردە جانىندا وتىرعان اكەسىن دە تانىماي قالادى. ماحابباتتىڭ دەرتىنە شالدىققان ۇلىنىڭ بۇل كۇيزەلىسىنە اكەسى دە بىرگە قايعىرادى. بىرنەشە كۇن وتكەننەن كەيىن، ىستىعى قايتىپ، اۋرۋىنان ايىققان الفرەد اكەسىنىڭ جابىرقاۋ ءتۇرىن كورىپ: «اكە، مەن الەمگە ايگىلى ونەرتاپقىش بولام. مەنى بۇكىل الەم تانيتىن بولادى. سول كەزدە ول وكىنەتىن بولادى» دەيدى. نوبەل ءوز سوزىندە تۇردى. الەمگە ايگىلى تانىمال حيميكتىڭ ءومىرى اڭىزعا اينالدى. ءبىراق دەرزي مەن لەمارجدىڭ كەيىنگى تاعدىرى قالاي بولعانى بەلگىسىز.

الەمدى بيلەگەن ناپولەون بوناپارتتىڭ ومىرىندە ءبىر ايەلدىڭ ورنى ەرەكشە بولىپتى. باسىندا ءتاج، استىنا - تاق بۇيىرعان داڭقتى قولباسشىنىڭ جۇرەگىن جاۋلاعان ارۋ كىم دەسەڭىز، ول - جوزەفينا بوگارنە. بۇل ايگىلى فرانسۋز رەۆوليۋسياسىنان كەيىن باسى شابىلعان گەنەرال بوگارنەنىڭ جەسىرى بولاتىن. جوزەفيناعا ۇيلەنگەن بوناپارتتىڭ ومىرىندە ۇلكەن بەلەستەر باستالادى. ۇيلەنۋ تويى وتىسىمەن-اق، تاسى ورگە دومالاي باستاعان جيىرما بەس جاستاعى جىگىت، بريگادا گەنەرالىنان ارميا قولباسشىسى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلەدى. قالاي دەسەك تە، ناپولەون ءومىرىنىڭ ەڭ ءماندى دە، ءساندى، جەمىستى دە جەڭىستى جىلدارى - ونىڭ جوزەفينامەن وتكىزگەن جىلدارى.

كەيبىر پسيحولوگتاردىڭ ايتۋىنشا، شىنايى ماحاببات، بىرەۋدى ءولىپ-ءوشىپ ءسۇيۋ - ەر-ازاماتتىڭ بويىنداعى بار اسىل قاسيەتتى وياتىپ، شابىتىن شالقىتىپ، اقىل-پاراساتىن ارتتىرىپ، تالانتىن شىڭدايدى ەكەن. ماحابباتتىڭ وتىنا كۇيىپ-جانعان ناپولەون ونى 1809- جىلى ماريا-لۋيزاعا ايىرباستاپ كەتەدى. اۆستريا يمپەراتورىنىڭ قىزىنا ۇيلەنگەن ناپولەوننىڭ ومىرىندەگى قۇلدىراۋ وسى كەزدەن باستالادى. ايەلدەردىڭ ۇلى ادامدار-دىڭ باقىتى عانا ەمەس، سورى بولعان كەزدەرى بار. بەلگىلى ورىس اقىنى الەكساندر بلوكتىڭ ومىرىندەگى قايعىلى كەزەڭدەر بۇل سوزىمىزگە دالەل بولا الادى. بلوكتىڭ جاقسى كورىپ ۇناتقان جارى - دميتري مەندەلەيەۆتىڭ قىزى ليۋبا بولعان دەسەدى. بلوكتىڭ ەڭ تانىمال شىعارمالارىنىڭ كوبى ليۋبامەن وتاسقان جىلدارى دۇنيەگە كەلىپتى. ءبىراق ءسۇيىپ قوسىلعان جارى، شىعارمالارىنا ارقاۋ بولعان سۇيىكتىسى ونى جاقىن دوسى اقىن اندرەي بەلىيعا ايىرباستاپ كەتەدى. سول كۇندەردەن باستاپ، بلوكتىڭ ومىرىندەگى ساتسىزدىكتەر باستالادى. قاتتى ىشكىلىككە سالىنعان اقىن اقىرىندا ۇلكەن كۇيزەلىس ۇستىندە كوز جۇمادى. ۇلى ادامداردىڭ ومىرىندەگى باقىت تا، ساتتىلىكتەر مەن ساتسىزدىكتەر دە ماحابباتتان تۋىنداعان دەسەدى. بۇل زاڭدىلىق الەمگە ايگىلى تۇلعالاردىڭ باسىندا عانا بولعان جوق. قاراپايىم ادامداردىڭ ومىرىندە ماحابباتتىڭ رولى وزگەشە. ءبىز ۇلى ادامداردىڭ ءبىر ساتتىك عانا سەزىمدەرىن تىلگە تيەك ەتتىك. بۇدان وزگە الەمدە اڭىز بەن اقيقاتقا تولى ماحابباتتىڭ جىرلارى قانشاما...

اينا حاسانوۆا

دەرەككوزى:«ايقىن» گازەتى