قازىنالى ارالدار قۇپياسى قاشان اشىلادى؟

سونىڭ ءبىرى - باي ادامدى توناۋ، ەكىنشىسى - داۋلەتتىلەردىڭ بىلگىلى ءبىر جەرلەرگە تىعىپ كەتكەن قازىنالارىن ىزدەپ تاۋىپ، سول ارقىلى اۋقاتتىلار قاتارىنا قوسىلۋ. «قازىنا» دەگەندە اركىمنىڭ كوز الدىنا كىتاپتان وقىعان نە بولماسا كينودان كورگەن، قاراقشىلاردىڭ وزگەلەردەن توناپ العان التىن-كۇمىس، باعالى زاتتارى مەن ولاردى جاسىرعان ەلسىز ارالدار ەسكە تۇسەتىنى انىق. الداعى وربىتەر اڭگىمەمىزدە وسى جايلى بولماق. قاراقشىلار جانە ولاردىڭ قازىناسى...

وتكەن عاسىرلاردىڭ ارعى-بەرگى قاتپارلارىنا كوز سالىپ جىبەرسەك، تەڭىز قاراقشىلارى ءۇشىن «التىن عاسىر» اتانعان ۋاقىت - 15-16-17 -عاسىرلار. سول تۇستا تەڭىز قاراقشىلارى جاڭا الەم - امەريكادان ەۋروپاعا جول تارتىپ بارا جاتقان كەمەلەرگە تۇتقيىلدان تاپ بەرىپ، تونادى. ويتكەنى كەمەگە سىقيتا تيەلگەن التىن-كۇمىس، جاقۇت سەكىلدى ءارتۇرلى قىمبات زاتتار ولاردى قاتتى قىزىقتىردى. سول تۇس، امەريكا قۇرلىعى اشىلىپ، ەۋروپادان سول جاققا قاراي كەلىمسەكتەردىڭ اعىلىپ جاتقان كەزى-تىن. جاڭا جەرگە بارعانداردىڭ العاشقى لەگىنىڭ ويى، قالايدا جاڭادان اشىلعان قۇرلىقتاعى جەرگىلىكتى تۇرعىن - ۇندىستەردەن ءتۇرلى جولمەن باعالى زاتتاردى كوپتەپ الىپ، ەۋروپاعا اپارىپ ساتۋ. ءسويتىپ، بايلىققا بەلشەدەن باتۋ بولدى. سول جولدا ۇندىستەردى قىناشا قىردى، وت قارۋمەن قۋالاپ ءجۇرىپ يتشە اتتى. سونىڭ كەسىرىنەن ساناۋلى عاسىر وتپەي جاتىپ، 10 ميلليوننان استام ءۇندىس قىرعىنعا ۇشىرادى. شۇرايلى جەرىنەن، بارلىق بايلىعانان ايىرىلدى. ولار شولەيت ايماقتارعا قۋىلدى. ۇندىستەردەن تارتىپ الىنعان مول التىن-كۇمىس تيەلگەن كەمەلەر مۇحيتتى جارىپ ءوتىپ ەۋروپاعا قاراي جوڭكىلدى. اسىرەسە، قازىنا تاسۋمەن يسپانيا كەمەلەرى ەرەكشە كوزگە ءتۇستى. الايدا بايلىق تولى جەلكەندى كەمەلەردىڭ بارلىعى ەۋروپا جاعالاۋىنا امان جەتكەن جوق. كوبى تەڭىز داۋىلدارىنا تاپ بولىپ، ويدا-جوقتا سۋ تۇبىنە كەتسە، ءبىرازى تەڭىز قاراقشىلارىنىڭ شابۋىلىنا ۇشىراپ، سولارعا جەم بولىپ جاتتى. سول كەزەڭدە تەڭىز قاراقشىلارىنىڭ ىشىنەن گەنري مورگان، وليۆە لەۆاسسەرا، ەدۆارد تيچ سەكىلدى توناۋشىلاردىڭ اتى كەڭىنەن تارالدى. ولار مەكەندەگەن ارالداردىڭ ماڭىنان جۇك تيەلگەن كەمەلەر وراعىتىپ الىستان وتەتىن. الايدا جەڭىل، جىلدام جۇرەتىن جانە زەڭبىرەكتەرمەن قارۋلانعان ولاردىڭ كەمەسى قاشقان كەمەنى قۇتقارمايتىن. قۋىپ جەتىپ، ءبارىن تارتىپ الىپ، كەمەنى سۋعا باتىرىپ جىبەرىپ ءجۇردى. قازىر سول اتى-شۋلى تەڭىز قاراشىلارىنىڭ تىعىلعان قازىنالارىن ىزدەپ، ارالدان ارال قويماي قازىپ، ءتىنتىپ جۇرگەندەر كوپ. ارينە، ءباز بىرەۋى مول بايلىقتىڭ ۇستىنەن ءتۇسىپ جاتسا، كەيبىرى كومبە ىزدەۋمەن ۇزاق جىلدارىن بوسقا سارپ ەتتى. سونىمەن قازىنالى ارالدار قايدا، قاي تۇستان ىزدەۋ كەرەك؟

ازور ارالى

ХVI عاسىردا الەمدىك ساۋدا جولىنىڭ بويىندا ازور ارالدارى توبىنا جاتاتىن تەرسەيرا، حورحە جانە پيكۋ اتتى شاعىن جەرلەر بار. جۇك تيەلگەن كەمەلەردىڭ كوبى امەريكادان ەۋروپاعا نەمەسە كەرىسىنشە باعىت العاندا وسى ارالدارعا ايالداپ، اۋىز سۋ جانە ازىق-تۇلىك قورىن مولايتىپ الاتىن. سوندىقتان بولار، تەڭىزشىلەر ازور ارالىن «اللانىڭ ءوزى مۇحيتتىڭ ەڭ ءبىر ۇرىمتال جەرىنە ورنالاستىرعان قوناق ءۇي» دەپ اتايتىن. ءدال سول جەردە 1594- جىلى ەۋروپانىڭ وتارى بولعان ءۇندىستاننان كەلە جاتقان كەمە قاتتى داۋىلعا تاپ بولىپ، اپاتقا ۇشىراعان. كەمەگە اسا كوپ التىن تيەلگەن. ءبىر التىن مونەتتىڭ سالماعى 3،5 گرام بولاتىن. ال مۇنداي مونەتتەردىڭ سانى وزگە باعالى تاستاردى قوسپاعاندا ەكى ميلليوننىڭ ۇستىندە ەدى. وسىنىڭ ءوزى-اق كوپ نارسەدەن حابار بەرسە كەرەك. ارينە، ارال ماڭىندا اپاتقا ۇشىراعان جالعىز ول ەمەس، كونە جازبالارعا قاراعاندا سونداي بايلىق تيەلگەن جۇزگە تارتا كەمە سۋ تۇبىنە كەتسە كەرەك. سول بايلىقتى ىزدەۋشىلەردىڭ لەگى بۇگىندە ازايار ەمەس. ويتكەنى تەڭىزشىلەردىڭ كونە جازبالارىنا ۇڭىلگەن ادام سول ماڭدا فرانسيا، گەرمانيا سەكىلدى مەملەكەتتەردى ونداعان جىلدار اسىراۋعا جەتەتىن بايلىق تەڭىز تۇبىندە بالدىرعا شوگىپ جاتىر دەگەندى وقىپ، سودان ءوز ۇلەسىن الىپ قالۋعا اسىعاتىن. الايدا كۇنى بۇىنگە دەيىن سول ارالدىڭ ماڭىنداعى سۋدان قازىنا ىزدەپ جاتقان جەكەلەگەن توپتار يا بولماسا ارنايى جاساقتالعان ەكسپەديسيالاردىڭ «ات باسىنداي التىن تاۋىپتى» دەگەن دەرەگى ەستىلگەن جوق. تەك بيىل عانا سۋ استىنان ءتورت كەمەنىڭ قالدىعى تابىلعان. ال ولاردا بايلىق بولدى ما، جوق پا، ازىرگە ول جاعى جاريا ەتىلگەن جوق.

كاريب تەڭىزىنىڭ قاراقشىلارى

سۋعا كەتكەن كەمەلەردەن التىن ىزدەۋشىلەر ХVII عاسىردا-اق پايدا بولعان. 1686- جىلى اعىلشىن ۋيليام فيپپس كاريب تەڭىزىندە سۋعا كەتكەن كەمەنىڭ قالدىعىنان قۇنى ءبىر جارىم ميلليون التىن مەن كۇمىس تاۋىپ العان. بۇل سول جەردە جوعالعان اسا ءىرى قازىنانىڭ تەك كىشكەنە بولىگى بولاتىن. نەگە دەسەڭ، ءدال سول ماڭدا 1643 -جىلى «التىن فلوت» دەپ اتالاتىن يسپانداردىڭ 16 كەمەسى امەريكادان اسا ءىرى كولەمدە التىن-كۇمىس تيەپ كەلە جاتىپ، داۋىلعا تاپ بولعان. وسى جايدان حابارى بار امەريكالىق گەربەرت حامفري دەگەن قازىنا ىزدەۋشى اپاتقا ۇشىراعان سول يسپاندىق 16 كەمەنىڭ بىرەۋىن تاۋىپ، 177 كۇمىس قۇيما، 15 كەلى التىن قۇيماسىن جانە تابيعي تازا 10 التىن تاس تاۋىپ العان. ءسويتىپ، ساناۋلى كۇن ىشىندە امەريكالىق ميلليوننەر اتانىپ شىعا كەلدى.

وسىنى ەستىسىمەن-اق سول ماڭعا جۇزدەگەن التىن ىزدەۋشىلەر جول تارتقان. ءبىراق ارالارىندا گەربەرت حامفري سەكىلدى مول ولجاعا تاپ بولعاندار كەمدە- كەم. جالپى، كاريب تەڭىزىندە قاراقشىلاردىڭ بازاسى رەتىندە پينوس ارالى ايتىلادى. بۇل جەردى اتى-شۋلى تەڭىز قاراشىلارىنىڭ ءبىرى فرەنسيس درەيك مەكەندەگەن. ءالى كۇنگە «سول قاراقشىنىڭ تىققان قازىناسى ارالدىڭ ءبىر بۇرىشىندا جاتىر» دەپ قازىنا ىزدەۋشىلەر ارالدى بويلاپ جوڭكىپ جۇرگەن جايى بار. تەك سولاردىڭ ىشىندە امەريكالىق ۋيككەر دەگەن بىرەۋدىڭ عانا جولى بولعانعا ۇقسايدى. ول ارالدىڭ ءبىر بۇرىشىنان ءبىر ساندىق التىن مەن وزگە دە قىمبات بۇيىمدار تاۋىپ الىپتى. كوكوس ارالىنىڭ قۇپياسى بۇگىندە بەلگىلى بولعانداي تىنىق مۇحيتىنداعى قاراقشىلاردىڭ اسا كوپ شوعىرلانعان جەرى كوستا -ريكا مەملەكەتىنە قاراستى كوكوس ارالى.

تەڭىزشىلەردىڭ جازبالارىنا قاراساق، وسى ارالعا ХVII عاسىردا ءومىر سۇرگەن، اتاقتى تەڭىز قاراقشىسى گەنري مورگان ءوز بايلىعىن جاسىرعان كورىنەدى. سونداي-اق بۇل جەردە سول عاسىرلاردا پەرۋدەن، ليمادان تونالعان كوپ مولشەردەگى باعالى زاتتار تىعىلعان ەكەن. سوندىقتان بولار، بۇل ارالدى جۇرت «قازىنالى ارال»، «قاراقشىلار سەيفى» نە بولماسا «قازىنا ىزدەۋشىلەردىڭ مەككەسى» دەپ اتايدى. ارالدىڭ ۇزىندىعى - 6،5، كولدەنەڭى - 3،2 شاقىرىم. ارالدىڭ شاعىن ەكەندىگىنە قاراماستان تىعىلعان بايلىقتىڭ كولەمى زور بولسا كەرەك. ويتكەنى جەكەلەگەن ۇساق توپتاردى ەسەپتەمەگەندە، بۇل جەرگە 500 ءىرى ەكسپەديسيا ات باسىن تىرەپ، ايلاپ جاتىپ قازىنا ىزدەگەن. ءبىر وكىنىشتىسى، قازىنا ىزدەۋشىلەردىڭ كوبى ءتۇرلى جاعدايدا قازاعا ۇشىراپ وتىرعان. سودان بولار جۇرت اراسىندا «كوكوس ارالىنداعى قازىنانى قارعىس اتقان. ويتكەنى ولار بەيبىت ەلدەن زورلىقپەن تارتىپ العان دۇنيەلەر. وندا جازىقسىز جۇرتتىڭ كوز جاسى بار. سوندىقتان «ونى تاۋىپ الامىن دەگەندەردى، قارعىس جىبەرمەيدى» دەگەن ءسوز بار. بالكىم، شىندىق تا بولار.

ارمانعا اينالعان امالي

اتلانت مۇحيتىندا امالي دەگەن شاعىن ارال بار. شىنىندا بۇل ارال بۇگىندە كوبىنە ارمانعا اينالىپ وتىر. نەگە؟ وندا اتاقتى «قارا ساقال» اتانعان ەدۆارد تيچ دەگەن تەڭىز قاراقشىسى بىرنەشە كەمەگە جۇك بولاتىن قازىناسىن جاسىرىپتى. تاريحتا «قارا ساقال» دەگەن اتپەن قالعان تەڭىز قاراقشىسىنىڭ تونالعان كەمەسى جوق كورىنەدى. تارتىپ العان دۇنيەنىڭ ءبارىن وسى ارالعا اكەپ تىعا بەرگەن دەسەدى. ال بۇگىنگى كۇنى وسىدان حاباردار بولعان قازىنا ىزدەۋشىلەر زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارىن اسىنىپ، «تەگىن داۋلەتكە باتۋ» ءۇشىن سول ارالدا شۇبىرىپ جۇرگەن سەكىلدى.

ولجالى بولعاندار

1939- جىلى امەريكالىق ەكسپەديسيا كاريب تەڭىزىندەگى گايتي جانە پۋەرتو-ريكو ارالدارىنان اتاقتى تەڭىز قاراقشىسى ۆيليام دجەننينگسومنىڭ قازىناسىن تاۋىپ العان. ونىڭ قۇنى دوللارعا شاققاندا ونداعان ميلليون دوللار بولعان ەكەن. قازىنا ىزدەۋشىلەردىڭ پاتشاسى اتانعان مەلۆين فيشەر فلوريدا جاعالاۋىنان يسپاندىق كەمە «اتوچانىڭ» قالدىعىن تاپقان. ول كەمەدەن تابىلعان قازىنانىڭ قۇنى جۇزدەگەن ميلليون دوللارعا تەڭ بولىپتى. مىنە، بايلىق قايدا جاتىر. ءدال وسىنداي ولجاعا كەنەلگەندەر كوپ بولماسا دا الەمدە بارشىلىق. ال ەندى ءوز ەلىمىزگە كەلەتىن بولساق، بىزدە مۇحيت بولماعاندىقتان تەڭىز قاراقشىلارى بولماعانى انىق. دەگەنمەن قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن قىزىل ارميادان كۇيرەي جەڭىلىپ قىتايعا شەگىنىپ بارا جاتقان اق گۆارديانىڭ اتاماندارى اننەنكوۆ پەن دۋتوۆ تارباعاتاي مەن جوڭعار الاتاۋىنىڭ قويناۋلارىنا اسا مول التىن، كۇمىس، وزگە دە باعالى زاتتار تىعىپ كەتىپتى دەگەن قاۋەسەت-اڭگىمە ءالى كۇنگە ايتىلادى. ءتىپتى ارنايى ەكپەديسيا شىعىپ، تاۋدىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلدارىن ءتىنتىپ قايتقانى بەلگىلى. ءبىراق قازىنا تابىلمادى. بالكىم، بىردە بولماسا بىردە قازىنا ىزدەۋشىلەر الگى بايلىقتىڭ ءۇستىنەن تۇسەر...

نۇرسۇلۋ مىرزابەكوۆا

دەرەككوزى:«ايقىن» گازەتى