تاۋەلسىزدىك جاريالانعان كۇندى ۇمىتۋ مۇمكىن ەمەس - امانكەلدى شاحين، اقىن- جۋرناليست

سولاردىڭ ءبىرى - تانىمال اقىن- جۋرناليست، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى، ورال قالاسىندا تۇراتىن امانكەلدى شاحين قازاقپارات ءتىلشىسىنىڭ ساۋالدارىنا جاۋاپ بەردى.

- امانكەلدى عۇبايدوللا ۇلى، قازاقستان تاۋەلسىزدىگى جاريالانعانى تۋرالى حاباردى ەستىگەن كۇنى قانداي كوڭىل- كۇيدە بولدىڭىز؟ سول كەزدە باتىس قازاقستان وبلىستىق «ورال ءوڭىرى» گازەتى رەداكتسياسىندا قىزمەت اتقارىپ ءجۇر ەدىڭىز عوي؟

- تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسى جاريالانعانداعى كوڭىل-كۇيدى سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. ساياساتتىڭ دا وڭ- سولىن وزىمىزشە اڭداپ، قوعامدىق احۋالعا دابىلداتا ءۇن قوسىپ، بولىپ جاتقان وزگەرىستەرگە بەي- جاي قاراماي جەلپىنتە ماقالالار جازىپ جۇرگەن ناعىز جالىندى كەزىمىز ەدى عوي ول.

وداق تارقاپ، وداقتاس رەسپۋبليكالار بىرىنەن سوڭ ءبىرى تاۋەلسىزدىكتەرىن جاريالاپ جاتتى. «ءبىز قاشان جاريالار ەكەنبىز؟» دەپ، جاڭالىقتى تاعاتسىزدانا كۇتىپ جۇرگەن كەز. قازاعىم اسىعار ەمەس. ءسويتىپ جۇرگەندە كەڭەستىك كەڭىستىكتىڭ سوڭعى تىرەگى - رەسەي دە وداقتاسى قازاقستاننان ات تونىن الا قاشىپ، تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ جىبەردى. بارىنەن اعىتىلىپ، دالادا قالعانداي كۇي كەشتىك. دەگەنمەن 16-جەلتوقسان كۇنى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى تاۋەلسىزدىكتى جاريالاعانداعى كوڭىل-كۇيدىڭ نەسىن سۇرايسىڭ؟! «قازاعىم، ازاماتتارىم، ەرلەرىم، بار ەكەنسىڭ عوي، ءتىرى ەكەنبىز عوي؟» دەپ، بوركىمىزدى اسپانعا اتىپ، جاڭا ومىرگە قادام باستىق.

مەن ول تۇستا باتىس قازاقستان وبلىستىق «ورال ءوڭىرى» گازەتىنىڭ كەڭەس قۇرىلىسى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەدىم. ءالى ەسىمدە، گازەتتىڭ 18-جەلتوقسان كۇنگى نومىرىندە «جوعارعى سوۆەتتىڭ سەسسياسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى جاريالاندى» دەگەن تاقىرىپپەن قازتاگ- تىڭ حابارى جاريالاندى. كەلەسى كۇنى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» ق ر كونستيتۋتسيالىق زاڭى دا باسىلدى گازەتتە.

ءبىز سول كەزدە حالىق دەپۋتاتتارى وبلىستىق كەڭەسىمەن قويان- قولتىق جۇمىس جاسادىق. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش كونستيتۋتسياسىن جالپىحالىقتىق تالقىلاۋدى ۇيىمداستىرۋعا، باسقا دا قوعامدىق ۇدەرىستەرگە بەلسەندى اتسالىستىق.

جالپى، مەنىڭ ۇلتتىق تاۋەلسىزدىككە قۇلشىنىسىم 1986 -جىلعى-جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن باستاپ وتكىرلەنە ءتۇستى. ءبىز قازاقتىڭ ءوز ەلىندە، ءوز جەرىندە ازشىلىققا ۇشىراپ، ءتىلى رەسمي قولدانىستان شىعىپ، جەر بەتىنەن ۇلت رەتىندە جويىلىپ بارا جاتقان ەل، حالىقتار ساناتىنا ىلىگە جازداعان كەزىن كوزىمىزبەن كورىپ، كوڭىلىمىزبەن سەزىنگەن ۇرپاقپىز.

ۇلتتىق داعدارىس 1986 -جىلى-جەلتوقساندا ناعىز شارىقتاۋ شەگىنە جەتىپ، ودان ءارى شيەلەنىسە ءتۇستى. سول تۇستا «قازاق بۇدان بىلاي ءوز الدىنا دەربەس ءومىر سۇرە الا ما؟ ارامىزدان ۇلتقا ۇيىتقى بولاتىن ساۋاتتى باسشى تابىلار ما ەكەن؟» دەگەن سۇراقتى كۇن تارتىبىنە شىعارىپ ەدى.

كومپارتيا باسشىلىعى قازاققا ورىستان باسشى تاعايىنداپ، بۇل سۇراققا ءۇزىلدى- كەسىلدى جاۋاپ بەرىپ تە تاستاعان كەزى ەدى عوي ول. جەلتوقسان ءدۇمپۋى ۇلتتىق سانا مەن ءورشىل رۋحتى وياتىپ كەتتى.

- گازەت قىزمەتكەرى رەتىندە ازاتتىق تاقىرىبىندا قالام سىلتەپ، سول كەزگە دەيىن اقتاڭداق بولىپ كەلگەن جايلاردىڭ بەتى اشىلۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوستىڭىز.

- گازەتكە قوسا قوعامدىق ۇيىمدارمەن بايلانىس، تاۋەلسىزدىك تالاپتارىن ورنىقتىرۋ، ەگەمەن ەلدىڭ قۇقىقتىق ىرگەتاسىن نىعايتۋ باعىتىنداعى بۇقارالىق ناسيحات جۇمىستارى ۇلت- ازاتتىق كۇرەسكە قاتىستى قۇپيا قۇجاتتارعا قول جەتكىزۋىمە جول اشتى.

تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاپقى جىلدارىندا ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ ساياسي بوستاندىعىنىڭ جىلدار بويى تۇمشالانىپ كەلگەن شىمىلدىعى سەرپىلدى. ساياسي قۋعىن- سۇرگىن تاقىرىبى وزەكتىلەنە ءتۇستى.

سولاردىڭ ىشىندە مەنىڭ نازارىمدى اۋدارعان قۇجاتتاردىڭ ءبىرى – ك س ر و پرەزيدەنتىنىڭ 1990 -جىلعى 13-تامىزدا جاريالانعان «20-50 جىلدارداعى بارلىق ساياسي قۋدالاۋ قۇرباندارىنىڭ قۇقىقتارىن قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى» جارلىعى بولدى. وسى جارلىق شىققاننان كەيىن كەڭەستەر وداعى شەڭبەرىندەگى جاپپاي ساياسي جازالانعاندار زاڭدى تۇردە اقتالدى.

1993 -جىلعى 14-ساۋىردە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «جاپپاي جازالانعانداردى اقتاۋ تۋرالى» زاڭى شىعىپ، ارحيۆتەگى قىلمىستىق ىستەر جان- جاقتى تەكسەرىلىپ، ساياسي جازالانعاندار تاعى اقتالدى. جازىقسىز جاپا شەككەندەردىڭ ءتىزىمى باسپا سوزدە جاريالاندى. وبلىستا «زەردە» كىتابى ازىرلەنىپ، وعان 3 مىڭنان استام ادامنىڭ ءتىزىمى بەرىلدى.

وسى ءبىر الاساپىران كەزەڭدە، ناقتىلاپ ايتسام، 1995 -جىلعى قاراشا ايىندا باتىس قازاقستان وبلىسىنا وسكەمەننەن ءبىزدىڭ ءوڭىردىڭ جالپاقتال اۋدانىندا تۋىپ- ءوسىپ، ساياسي قۋعىن- سۇرگىن داۋىلىمەن بارىپ، شىعىس قازاقستان جەرىنە تۇراقتاپ قالعان، سول كەزدە جاسى جەتپىستەن اسقان سەيتقالي باجەكەنوۆ دەگەن اقساقالدىڭ پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ تاپسىرماسىمەن ەلگە كەلىپ، ونىمەن سۇحباتتاسۋىم شىعارماشىلىعىمنىڭ جاڭا ءبىر تىنىسىن اشىپ كەتتى.

وبلىس اكىمشىلىگىنىڭ رەداكتسياعا بەرگەن نۇسقاۋى بويىنشا جۋرناليستىك تاپسىرما الىپ، وڭىرگە زايىبىمەن كەلگەن بوستاندىق بوزداعىمەن اڭگىمەلەسىپ، جىل بويى دەرلىك وسى تاقىرىپتا ۇزبەي جاريالانىمدار جاسادىم.

اقساقال ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس قارساڭىندا جالپاقتال (ول كەزدە فۋرمانوۆ) اۋدانىندا قۇرىلعان جاستاردىڭ «قازاق حالقىن قورعاۋشىلار وداعى» دەپ اتالاتىن كەڭەس ۇكىمەتىنە قارسى ساياسي ۇيىمنىڭ بەلدى مۇشەسى بولعان. كەڭەستىك ءداۋىر تۇسىندا بار عۇمىرىن ساياسي قۋدالاۋدا وتكىزىپ، قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ ارقاسىندا عانا ازاماتتىق تەڭدىگىنە قول جەتكىزگەن.

ون جەتى جاسىندا ساياسي كوزقاراسى ءۇشىن شاتالىپ كەتكەن سەيتقاليدىڭ اتاجۇرتىنا اراعا جارتى عاسىردان استام ۋاقىت سالىپ، تۇڭعىش رەت ەركىنسىپ، ەڭسە تىكتەپ كەلە جاتقان بەتى ەكەن. سەيتاقاڭنىڭ ارمانى ەندى ەلدىڭ جۇزىنە تىكە قاراپ، تۋعان توپىراعىندا الشاڭ باسۋ كورىنەدى. ەندىگى ماقساتى قانداس تۋىسقاندارىنا، جەرلەستەرىنە قول جەتكەن ۇلت بوستاندىعىن اماناتتاپ، وزدەرى ازابىن شەككەن تاۋەلسىزدىكتى ۋىستان شىعارماۋدى تابىستاۋ، قازاق حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىگى جولىندا قىرشىنىنان قيىلىپ كەتكەن سول «قازاق حالقىن قورعاۋشىلار وداعى» ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى عۇبايدوللا انەسوۆتەي قاھارمان پەرزەنتتى تۋعان جەرىندە ماڭگى ەستە قالدىرۋ جۇمىسىنا ۇيتقى بولۋ ەكەن.

حالقىمىز وتپەلى كەزەڭنىڭ تارشىلىعىنا ۇشىراپ جاتقان الماعايىپ كەزدە سەيتاقاڭنىڭ ەلىنىڭ سوناۋ شىعىسىنان باتىسىنا زايىبىمەن ساپار شەگۋى دە، ارينە، وڭايعا تۇسپەگەن. ول 1995 -جىلعى تامىز ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ اتىنا حات جولداپ، ءوزىنىڭ ساياسي قۋعىن زاردابىن تارتقان تاعدىرىن، ەندىگى وي- جوسپارلارىن، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 1993 -جىلعى 14-ساۋىردەگى «جاپپاي جازالانعانداردى اقتاۋ تۋرالى» زاڭىنىڭ ءتيىستى باپتارىنىڭ ورىندالماي وتىرعاندىعىن ايقىن دالەلدەمەلەرمەن جازعان ەكەن. كوپ كەشىكپەي ەلباسىنان جاۋاپ كەلىپ، سەيتقالي باجەكەنوۆتىڭ باتىس قازاقستان وبلىسىنا باراتىن ساپار شىعىنىن جەرگىلىكتى اكىمشىلىكتەرگە جۇكتەگەن. بۇل تۋرالى وبلىستىق «ورال ءوڭىرى» گازەتىنىڭ ءۇش سانىندا (1995 -جىلعى 5، 7، 9-جەلتوقسانداعى ساندار) «جالپاقتالداعى جاسىرىن جاستار ۇيىمى ستاليندىك رەپرەسسياعا ۇشىراپ ەدى» دەگەن ماقالامدا كەڭىنەن جازدىم.

كەيىن سەيتقالي باجەكەنوۆ اقساقالمەن حات-حابار الىسىپ تۇردىم، ونىڭ ايتۋى بويىنشا اتالمىش ۇيىمنىڭ تاعى ءبىر بەلدى مۇشەسى بولعان ورال قالاسىنىڭ تۇرعىنى ساتقالي مولداعاليەۆ اقساقالمەن دە كەزدەسۋىمنىڭ ءساتى ءتۇستى. 1996 -جىلى وبلىستىق «ورال ءوڭىرى» گازەتىنىڭ تاۋەلسىزدىك كۇنى مەرەكەسىنە ارنالعان 14-جەلتوقسانداعى سانىندا ءوزىم اۋەستەنە باستاعان ماسەلەنى ودان ءارى تەرەڭدەتىپ، «ولار دا تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسىپ ەدى» دەگەن ماقالا جاريالادىم.

كەشىكپەي مەنىڭ ۇستانا باستاعان باعىتىم مەملەكەتتىك ساياساتپەن ۇندەسە ءتۇستى. 1996 -جىلعى 31-جەلتوقساندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن. نازاربايەۆتىڭ 1996 -جىلدى «جالپىۇلتتىق تاتۋلىق جانە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ جىلى دەپ تانۋ تۋرالى» جارلىعى شىعىپ، جەر-جەردە وسى جارلىققا بايلانىستى بۇقارالىق ساياسي- كوپشىلىك جۇمىستارى قولعا الىندى.

- شىعارماشىلىق باعىتتا قۇلاشىڭىزدى كەڭىنەن سەرمەۋگە مۇمكىندىك تۋعان ەكەن عوي؟

- ءيا، وتپەلى كەزەڭمەن وزەكتەس تاقىرىبىمدى تەرەڭدەتە زەرتتەۋگە بەل بۋدىم. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ارحيۆىندە مۇقيات ساقتالعان جەتى تومدىق ىسپەن تانىستىم. قۇپيا قۇجاتتا كەڭەستىك ۇكىمەتكە قارسى قۇرىلعان جالپاقتالدىق جاستاردىڭ جاسىرىن ۇيىمنىڭ مۇشەلەرىن تۇتقىنعا الىپ، تەرگەپ، جازالاعان، كەيىن دە كوپتەگەن جىلدار بويى ساياسي قىلمىسكەرلەر رەتىندە باقىلاۋعا العان جانە اقتاعان قۇجاتتار ساقتاۋلى ەكەن.

شىن مانىندە ك س ر و م ق ك ورگاندارىنىڭ دالەلدەۋلەرى بويىنشا قازاق ك س ر-ىنىڭ ورال وبلىسىنداعى فۋرمانوۆ اۋدانىندا 1941 -جىلدىڭ شىلدە ايىنان باستاپ جۇمىسىنا وسى جەردىڭ جاس ازاماتى عۇباش (عۇبايدوللا) انەسوۆ باسشىلىق ەتەتىن «قازاق حالقىن قورعاۋشىلار وداعى» دەپ اتالاتىن، جاستاردىڭ استىرتىن ۇيىمى اشكەرەلەنگەن. استىرتىن ۇيىم قازاقستاننىڭ كەڭەستەر وداعىنان بەيبىت جولمەن ءبولىنۋىن، ولاي بولماعان جاعدايدا كەڭەس ۇكىمەتىنە قارسى قارۋلى كۇرەس جۇرگىزىپ، قازاقستاندا ءوز الدىنا دەربەس قازاقتىڭ سوتسياليستىك ۇلتتىق مەملەكەتىن قۇرۋدى ماقسات ەتكەن. ۇيىم مۇشەلەرىنىڭ كۋالىكتەرى، ليستوۆكالارى، جاسىرىن باسپاحانالارى، باسقا دا قۇجاتتارى مەن ماتەريالدارى تۇتقىندالعان. ولار ون ءتورت ەدى. ۇيىم جەتەكشىسى - عۇباش انەسوۆ، مۇشەلەرى: سەيتقالي باجەكەنوۆ، عۇمار تۇرىموۆ، ساتقالي مولداعاليەۆ، سايفوللا شورابايەۆ، مۇحامبەتجان نۇرالين، يعالي مۇحامبەتقاليەۆ، ءماززاپ اليەۆ، ءمانناپ احمەتوۆ، يمانعالي ناسىروۆ، قامال ماقۇلبايەۆ، وتەگەن امانوۆ، سۇندەتقالي قاراجانوۆ، قايىرعالي ساپارالين.

سودان كەيىن ساياسي قۋعىن- سۇرگىن تاقىرىبى مەنىڭ شىعارماشىلىعىمنىڭ ەلەۋلى ءبىر قىرىنا اينالدى. وسى اقتاڭداق جىلدار وقيعاسى تۋرالى 2002 -جىلى «سول ءبىر سۇرگىن»، 2017 -جىلى «قورعايمىن» دەپ قازاقتى «اتتى دەرەكتى- پۋبليتسيستيكالىق كىتاپتار شىعاردىم.

بيىل وسى ەڭبەكتەرىم تولىقتىرىلىپ جانە ساياسي قۋعىن- سۇرگىنگە ۇشىراعان اعا ۇرپاق وكىلدەرى تۋرالى بۇرىن باسپا ءسوز بەتىن كورمەگەن شىعارمالارىمنىڭ باسى قۇرالىپ، «قارا كىتاپ»دەگەن اتپەن جاڭا تۋىندىم جارىققا شىقتى. بۇل ەڭبەگىم پرەزيدەنت قاسىم- جومارت توقايەۆتىڭ «اشارشىلىق جانە ساياسي- قۋعىن سۇرگىن قۇرباندارىن تۇپكىلىكتى اقتاۋ» جونىندەگى تۋرالى جارلىعىمەن دە تولىق سايكەس كەلەدى. جاپپاي قۋعىن- سۇرگىن وقيعالارىنىڭ 85 جىلدىعىنا وراي جارىق كورگەن ەڭبەكتە باتىس قازاقستانداعى ساياسي قۋعىن- سۇرگىنگە ۇشىراعان زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ، سونىمەن قاتار كەڭەستىك اكىمشىلىك- امىرشىلدىك جۇيە تۇسىندا جازىقسىز جازالانعان جاسىرىن جاستار ۇيىمىنىڭ، ساياسي قۋدالاۋعا ۇشىراعان زاڭ قىزمەتكەرلەرى مەن سۋديالاردىڭ، وقىمىستى ۇستازداردىڭ قيلى تاعدىرلارى تۋرالى ايتىلادى.

جالپى، بيىل ەكى كىتابىم باسىلىپ شىقتى. ءبىرى - جاڭاعى ايتقان «قارا كىتاپ» تا، ەكىنشىسى - «مالتاقان بي».

- اعاڭىز امانجول ەكەۋىڭىزدىڭ تۋعان كۇنىڭىز ءدال 16-جەلتوقسان ەكەن، بۇل جونىندە نە ايتار ەدىڭىز؟

- قانداي سايكەستىك ەكەنىن ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن شىعار، اۋىر سىرقاتقا شالدىعىپ، قىرىق بەس جاسقا قاراعان شاعىندا 1994 -جىلى دۇنيەدەن وزعان، مەنەن ءدال ءتورت جاس ۇلكەن، وبلىستاعى بەلگىلى ايتىس اقىنى امانجول عۇبايدۋللين ەكەۋمىزدىڭ تۋعان كۇندەرىمىز 16-جەلتوقسان ەكەنى شىندىق. ۇلكەندەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارىنىڭ بەدەرىندە قۇجاتتاندىرۋ ءىسى الىس اۋىلداردا ەندى عانا ءبىر ىزگە تۇسىرىلە باستاسا كەرەك. سوعىستان امان ورالعان جەتى كلاستىق ءبىلىمى بار اكەم عۇبايدوللا شاحين سول جىلدارى جولدامامەن ورال قالاسىنداعى كولحوز باسقارمالارىن دايارلايتىن جەلدەلدەتىلگەن 2 جىلدىق كۋرستا وقيدى. اكەم الىس جولعا جۇرەر قارساڭدا دۇنيەگە كەلگەن اعاما ىرىم ەتىپ امانجول، ال وقۋدان كەلگەننەن كەيىن دۇنيەگە كەلگەن ماعان امانكەلدى دەگەن ەسىمدى بەرەدى دە، اۋدانعا بارعان ءبىر ساپارىندا ەكەۋمىزگە تۋىس كۋالىكتى ءبىر مەزگىلدە جاساتىپ اكەلەدى.

ەكەۋىمىز دە جەلتوقسان ايىندا دۇنيەگە كەلىپپىز. ءبىراق، ءدال 16-جەلتوقسان بولدى ما، الدە سولاي جازعىزىپ الدى ما، ول جاعى انىق ەمەس. «ەكەۋىڭدى دە ءبىر كۇنگە سالدىردىم» دەيتىن. اعام قۋاقىلاۋ ادام بولدى. كەيىن ەسەيە كەلە: «مەن تۋعان كۇن ءتۇبى كۇنتىزبەنىڭ قىزىل پاراعى بولاتىنىن ىشتە جاتقاندا بىلگەنمىن. ارقالىمىن عوي» دەپ جاۋىرىنىن قاسىتاتىن. «وندا مەن دە تەگىن ادام بولماسپىن» دەسەم: «ءيا، ەكەۋىمىز دە ساۋ سيىردىڭ تەزەگى بولماسپىز» دەيتىن. كەيىن تاۋەلسىزدىك تاقىرىبىندا وندىرە جازىپ، ماسايراپ جۇرگەن كەزدەرىمدە وسى اڭگىمەنى مەن دە تۇرلەندىرىپ: «جەلتوقسان - قاندى ماۋسىم. تاريحقا قىزىل ارىپپەن جازىلاتىن اي. تەك ونىڭ قاي كۇنى قىزىل بولاتىنى عانا بەلگىلەنبەي كەلىپ ەدى. ول مەنىڭ دۇنيەگە كەلگەن كۇنىم ەكەنىن بىلسەم دە، بىرەۋ- مىرەۋ «ماقتانا المايدى ەكەن؟!» دەپ جۇرەر دەپ، ايتپاۋشى ەدىم. ونى دا بەكىتتىك. ال، تويلاڭدار ەندى!» دەپ دوستاردىڭ ورتاسىندا شاتتانعان كۇندەرىم بولدى.

تاعى ءبىر نازار اۋداراتىن جاي - اكەم وقۋعا كەتكەنگە دەيىن دۇنيەگە كەلگەن اعام مەن اپام اق ۇلىش ەكەۋىنىڭ تەكتەرى - عۇبايدۋلليندەر دە، اكەم وقۋدان كەلگەندە دۇنيە ەسىگىن اشقان مەنى مەن ءتورت قارىنداسىمنىڭ تەكتەرى شاحيندەر. ول دا سول كەزدەگى قۇجاتتاندىرۋعا قويىلاتىن تالاپتىڭ وزگەرىستەرى تۇسىنداعى ۋاقىتتىڭ بەلگىسى بولسا كەرەك. قازاق وتباسىلارىنىڭ وسى شامادا دۇنيەگەن كەلگەن بالالارىنىڭ قاي- قايسىسىنىڭ دا قۇجاتتاندىرىلۋىندا سول ۋاقىت ءىزى بايقالاتىن سياقتى.

تاعى ءبىر جۇرتتىڭ نازار اۋداراتىنى ءبىزدىڭ شاحين دەگەن تەگىمىز. اكەمنىڭ اكەسى - بەساياقوۆ مۇحامەديار دەگەن ادام. ول كىسى تۋرالى اكەمىز بىزگە ءتىس جارىپ ەشتەڭە ايتقان جوق. اۋمالى- توكپەلى زاماننىڭ ادامى عوي، ءبىر سەبەبى بولار. ءبىراق ۇلكەندەردىڭ اڭگىمەلەرىنەن ەمىس-ەمىس قۇلاعىمىزدا قالعانى، مۇحامەديار اتامىز ەل ىشىندە «شاقا» اتانعان قىزىل شىرايلى كىسى ەكەن. 1931 -جىلى اشارشىلىق كەزىندە «زاڭگىدەن» (سينگا) قايتىس بولعان. ۇلكەندەرىمىزدىڭ «زاڭگى» دەگەنى - قازىرگى مەديتسينادا ايقىندالعان، دەنەگە ۆيتامين جەتىسپەگەندىكتەن بولاتىن تسينگا، قازاقشا قىرقۇلاق اۋىرۋى ەكەن.

ارالاس-قۇرالاس بولعان بەلگىلى ادەبيەتشى- عالىم سەرىكقالي شاراباسوۆتىڭ توقساننان اسىپ، دۇنيەدەن وزعان اناسى جۇباي اڭگىمەشىل، كوپتى كورگەن شەجىرە ادام ەدى. كوزىن كورە قالدىق. اڭگىمەسىن ارىدەن تارقاتىپ، «وندا لەنين ءتىرى» دەپ باستايتىن. سول كىسىنىڭ «ءۇش رەت اشتىقتى كوردىم. ءبىراق ءوز باسىم ارىپ- اشىعان جان ەمەسپىن. سوڭعى 1931 -جىلعى اشتىقتا اتالارىڭ - شاقانى كوردىم، ەتجەڭدى، ورنىقتى، ەل ىشىندە بەدەلى بار ادام ەدى. ءبىزدىڭ اۋىل «شاقا كەلدى» دەپ الدىنا بارىن توسىپ، سىيلاپ، قوناق قىلاتىن. جارىقتىق، «زاڭگىدەن» قايتىس بولدى دەپ ەستىدىك» دەگەنى بار.

اۋمالى-توكپەلى زاماندا اكەم عۇبايدوللا فاميلياسىن اكەسىنىڭ لاقاپ ەسىمىنەن تارقاتىپ، كەڭەستىك قۇجاتقا «شاحين» دەپ جازعىزعان. ەرتەرەك جىلدارى اۋىزشا بايانداۋ نەگىزىندە ءتولقۇجات جاساي بەرگەنىنە بۇل دا ءبىر ايعاق. اكەم 1994 -جىلى قازان ايىندا 72 جاسىندا دۇنيەدەن وزدى. جاڭاقالا كەنتىنىڭ سىرتىنداعى زيراتتا جاتىر.

- سوڭعى ساۋال، الداعى شىعارماشىلىق ءىس- جوسپارىڭىز قالاي، نە جازۋ ويىڭىزدا بار؟

- ايتايىن، نەگىزى ءتورت- بەس كىتابىم باسپاعا ءازىر. ءبىراق، ونى قالاي، قاشان، قايدان شىعارام، ول جاعى بەلگىسىز. كىتاپ شىعارۋ وتە قيىنداپ كەتتى. باسپا ماتەريالدارى بۇرىنعىدان 4-5 ەسە قىمبات. شاعىن ءبىر كىتاپتى شىعارۋ ءۇشىن كەم دەگەندە 1-2 ميليون تەڭگە قاراجات كەرەك. ءقازىر باسپادا «ءسوز سۇلەيى» دەگەن 200 بەتتىك شاعىن كىتابىم جاتىر. 500 داناسىن باسىپ شىعارۋعا ءبىر ميلليون تەڭگە قاراجات سۇراپ وتىر.

ال ونى وتكىزۋ ودان اسقان قيامەت. شىعارماشىلىق ادامدارىنا قامقورلىق ءوز دەڭگەيىندە ەمەس. بۇل ەندى باسقا تاقىرىپ بولار، وسى جەردەن تىزگىن تارتايىن.

قازىرگى كەزدە ەكى تومدىق شىعارمالار جيناعىم باسپاعا ءازىر. ءبىرى - «مەنى ىزدە» دەپ اتالاتىن ولەڭدەر جيناعى، ەكىنشىسى - «كۇمىس كەسە» اتتى اڭگىمەلەر جيناعى. «سارىكول- سامار» اتتى دەرەكتى- پۋبليتسيستيكالىق كىتابىمدى دا اياقتاي كەلدىم.

- اڭگىمەڭىزگە راحمەت. ۇزاق ءومىر، شىعارماشىلىق تابىس تىلەيمىن.

امانكەلدى شاحين (ادەبي لاقاپ اتى - امانشاح) 1954 -جىلى 16-جەلتوقساندا باتىس قازاقستان وبلىسى جاڭاقالا اۋدانىنداعى ايدارحان اۋىلدىق كەڭەسىنە قاراستى فوكەيەۆ اۋىلىندا (قازىرگى سارىكول اۋىلدىق وكرۋگى، سارىكول اۋىلى) دۇنيەگە كەلگەن.

1972 -جىلى جاڭاقالا اۋدانىنىڭ ورتالىعىنداعى ورتا مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن فۋرمانوۆ (قازىرگى جالپاقتال) كەنتىندەگى اۆتوكولىك جۇرگىزۋشىلەردى دايارلايتىن قىسقا كۋرستا وقىپ، ەڭبەك جولىن جاڭاقالاداعى ورتا ازيا - ورتالىق گاز قۇبىرىنىڭ قيسىق- قامىس جەلىلىك «سويۋزگازرەمونت» وندىرىستىك- تەحنيكالىق كاسىپورىنىنىڭ كوشپەلى بريگاداسىندا جۇرگىزۋشىلىكتەن باستاعان.

جاڭاقالا اۋدانىنىڭ «بىرلىك» اسىل تۇقىمدى مال زاۋىتىندا ەسەپشى، قاتارداعى جۇمىسشى، جاڭاقالا اۋداندىق ءورت ءسوندىرۋ مەكەمەسىنىڭ اۆتوكولىك جۇرگىزۋشىسى بولىپ جاسادى.

1979 -جىلى ا. س. پۋشكين اتىنداعى ورال پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋتەتىن ۇزدىك ديپلوممەن ءبىتىرىپ، جاڭاقالا اۋداندىق «جاڭارعان ءوڭىر» گازەتىندە ءتىلشى، حات، اۋىل شارۋاشىلىعى بولىمدەرىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، باتىس قازاقستان وبلىستىق «ورال ءوڭىرى» گازەتىندە ءتىلشى، اگروونەركاسىپ، كەڭەس قۇرىلىسى بولىمدەرىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، جاۋاپتى حاتشى قىزمەتتەرىن اتقارعان.

1998-2014 -جىلدارى باتىس قازاقستان وبلىستىق سوتىندا جەتەكشى، باس مامان بولدى.

«باتىس قازاقستان وبلىستىق سوتى: قالىپتاسۋ جانە دامۋ كەزەڭدەرى (2002 ج.)، «باتىس قازاقستان وبلىستىق سوتى» (2012 ج.)، «باتىس قازاقستان وبلىستىق سوتى: سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرلەرى» (2015 ج.) اتتى تاريحي- تانىمدىق كىتاپتارىن قۇراستىرىپ شىعاردى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتى ءتوراعاسىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن (2012 ج.)، «قازاقستان حالىقتارى اسسامبلەياسىنا - 20 -جىل» (2015 ج.) مەرەيتويلىق مەدالىمەن، باتىس قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ (1998، 2015، 2018 -جىلدار) جانە قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسى ءتوراعاسىنىڭ (2014 ج.)، سوت جۇيەسىنىڭ العىسحاتتارىمەن جانە گراموتالارىمەن، قازاقستاندىق سالالىق مادەنيەت، سپورت، تۋريزم جانە اقپارات قىزمەتكەرلەرىنىڭ كاسىپتىك وداعىنىڭ «ەڭبەك داڭقى» (2021 ج. ) توسبەلگىسىمەن، ق ر سۋديالار وداعىنىڭ «سوت جۇيەسىنىڭ بەلسەندى قىزمەتكەرى» (2022) قۇرمەت بەلگىسىمەن ماراپاتتالعان.

ق ر جوعارعى سوتى ۇيىمداستىرعان «ينتەلەكتۋال - پاراسات» (2006 ج.) جۋرناليستەر كونكۋرسىنىڭ، رەسپۋبليكالىق «اتىراۋ - اسىل مەكەنىم» (2013 ج.) ءان-سازگەرلەر كونكۋرسىنىڭ (Ⅲ ورىن)، رەسپۋبليكالىق «مەملەكەتتىك ءتىل جانە ب ا ق» (2014 ج.) بايقاۋىنىڭ (Ⅲ ورىن)، وبلىستىق «ءتىل مەن ءتىلشى» (2014 ج.) بايقاۋىنىڭ (Ⅱ ورىن) جەڭىمپاز-جۇلدەگەرى.

جاڭاقالا اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى (2014 ج.).

رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق جىر ءمۇشايرالارىنىڭ بىرنەشە دۇركىن جەڭىمپاز-جۇلدەگەرى.

قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى.

شىعارمالارى: «ماڭگى كوكتەم» (1999 ج. ) ولەڭدەر جيناعى؛

«سول ءبىر سۇرگىن» (2002 ج. ) دەرەكتى- پۋبليتسيستيكالىق كىتابى؛

«ەزۋىڭدى جي» (2003 ج. ) دەرەكتى جانە كوركەم ءازىل اڭگىمەلەر؛

«جايساڭدارى-اي جايىقتىڭ» (2005 ج. ) ولەڭدەر، ءازىل اڭگىمەلەر، اندەر؛

«جارق ەتكەن داۋرەن» (2009 ج. ) تاڭدامالى؛

«ءتىلىم قىشيدى» (2012) ءازىل اڭگىمەلەر؛

«قورعايمىن!» دەپ قازاقتى...» (2017 ج.) دەرەكتى- پۋبليتسيستيكالىق كىتابى؛

«قارا كىتاپ» (2022 ج. ) پۋبليتسيستيكا؛

«مالتاقان بي» (2022 ج. ) پۋبليتسيستيكا.