ەلسين بيلىكتەن ءوزى كەتتى مە، الدە ونى ءماجبۇر ەتتى مە؟

مەن جاستارعا ورنىمدى بوساتىپ بەرۋىم كەرەك!» دەپ ادامزات تاريحىندا، دەموكراتيا تاريحىندا وتە سيرەك كەزدەسەتىن ەرلىك جاساپ، ءوز ەركىمەن لاۋازىمىنان كەتكەن بوريس ەلسين وسى وتە قۇزىرەتتى قىزمەتىندە جۇرگەندە-اق 1998- جىلى 20- شىلدەدە تۇتقىندالۋى ءتيىس ەكەن.

الايدا تاعدىردىڭ جازۋى شىعار، اسكەري توڭكەرىس جۇزەگە اسپاي قالدى. ارادا ءبىر جارىم جىلعا جۋىق ۋاقىت وتكەندە ورنىنا رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ مىندەتىن ۋاقىتشا اتقارۋشى ەتىپ ۆلاديمير پۋتيندى تاعايىنداعان ول، رەسەي فەدەراسياسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى لاۋازىمىنان ابىرويمەن كەتتى. ەندى مىنە، ون ءۇش جىلدان كەيىن «رۋسسكي رەپورتەر» باسىلىمى توڭكەرىس بولعان جاعدايدا بيلىك اۋىسىپ، ول اسكەريلەردىڭ قولىنا ءوتۋى ابدەن مۇمكىن بولعانىن جاريالادى.

شىنىندا دا، گەنەرال-لەيتەنانت، رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ دەپۋتاتى، كەزىندە «شەشەنستانداعى ازاماتتىق سوعىستا كورسەتكەن ەرلىكتەرى» ءۇشىن رەسەي قاهارمانى اتاعىنان باس تارتقان لەۆ روحلين اسكەري توڭكەرىس دايىنداعان ەكەن. 1997-1998- جىلدارى كەڭ كولەمدى وپپوزيسيالىق ارەكەتتەر جاساعان ول، كرەملدى عانا قورقىتپاي، وزگە دە وپپوزيسيونەرلەردىڭ توبە شاشىن تىك تۇرعىزعان دەسەدى. مەملەكەتتىك دۋمانىڭ قورعانىس كوميتەتىنە جەتەكشىلىك ەتكەن ول، «ا» دەگەننەن بيلىك پارتياسىمەن بىرلىگى جاراسپاي، ارميا، قورعانىس ونەركاسىبى جانە اسكەري عىلىمدى قولداۋ قوزعالىسىن قۇرادى. ۇيىمداستىرۋ القاسىنىڭ قۇرامىنا رەسەيدىڭ بۇرىنعى قورعانىس مينيسترى يگور روديونوۆ، بۇرىنعى ك گ ب ءتوراعاسى ۆلاديمير كريۋچكوۆ، بۇرىنعى ءا د ك قولباسشىسى ۆلاديسلاۆ اچالوۆ، باسقا دا كۇشتىك قۇرىلىمدار اراسىندا ۇلكەن بەدەلگە يە وتستاۆكاداعى ءبىرقاتار تۇلعالار كىرەدى. بىلايشا ايتقاندا، ناعىز اسكەريلەر. ولار اسكەري-ونەركاسىپ كەشەنى باسشىلارىنىڭ ءبىرى ۇسىنعان ارنايى ۇشاقتارمەن ايماقتاردى ارالاپ، ءىرى-ءىرى قالالاردا گۋبەرناتورلارمەن، ءتىپتى ەڭ شالعايداعى گارنيزونداردا ساربازدارمەن كەزدەسۋلەر وتكىزەدى.

-مەن روحلينمەن بىرگە بىرنەشە رەت قازان قالاسىندا، تاعى باسقا جەرلەردە ءىسساپارلاردا بولىپ، سوزدەرىن تىڭدادىم. كوپشىلىكتىڭ ونى قالاي قابىلدايتىنىن كوردىم. ول وتە قاتتى ايتاتىن. قازىر ونداي سوزدەردى فەدەرالدىق دەپۋتاتتىڭ اۋزىنان ەستۋ ويعا دا كەلمەيدى. سوندىقتان دا ودان تەك كرەمل عانا ەمەس، ك پ ر ف دە، ل د پ ر دە قورىقتى،- دەيدى كەزىندە رەسەيدىڭ اۋە دەسانتى كۇشتەرىنىڭ قولباسشىسى بولعان گەنەرال ۆلاديسلاۆ اچالوۆ.

- كەيدە بەس-التى ادامنان عانا تۇراتىن شاعىن توپ ونىڭ ساياجايىندا جينالاتىنبىز. ارينە، العاشقى كەزدە بىزدە اسكەري توڭكەرىس جاساۋ، بيلىكتى كۇشپەن تارتىپ الۋ جوسپارى بولعان جوق. ءبىراق كەيىن ءومىر تالابى ءبىزدى سوعان يتەرمەلەدى. ويتكەنى مەملەكەتتەگى قۇلدىراۋ اپاتتى دەڭگەيگە دەيىن جەتتى.

1998- جىل ەسىڭىزدە مە؟ كوكتەمنەن باستاپ سارى اۋىز بالا كيريەنكو پرەمەر بولدى، ال تامىزدا دەفولت ورىن الدى. ەگەر شىلدەدە روحليندى ولتىرمەگەندە نە بولارىن ويلاپ كورىڭىز، ارميانى كوتەرىلىسكە تارتۋ دا جوسپاردا بولاتىن. روحلين كەز كەلگەن جاعدايدا ءوزى 1993- جىلدان كومانديرى بولعان 8- ۆولگوگراد كورپۋسىنا سۇيەنەتىن. «ءبىرىنشى شەشەن سوعىسىندا» ول وسى اسكەري قۇرىلىمعا كومانديرلىك ەتكەن. ءتىپتى دەپۋتات بولىپ سايلانعان سوڭ دا وسى كورپۋسقا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ، ونىڭ قايتا قارۋلانۋى مەن جابدىقتالۋىن تىكەلەي باقىلاۋدا ۇستاپ، قۋاتتى اسكەري قۇراماعا اينالدىردى.

-ءبىز بيلىكتى كۇشپەن تارتىپ العىمىز كەلدى. كورپۋستى ۆولگوگرادتىڭ ورتالىق الاڭىنا شىعارعان سوڭ، باسقا اسكەري بولىمدەرگە حابار بەرىلۋى ءتيىس بولاتىن. قالاداعى ىشكى اسكەر بريگاداسى مەن قاراۋىل باتالونى بىزگە ەشتەڭە دە ىستەي الماس ەدى. ەسەسىنە بارلىق ايماقتار بىزگە قولداۋ كورسەتۋگە دايىن تۇردى. ال كرەمل پولكىنا كەلسەك، ونىڭ كومانديرلەرىنىڭ ءبىر بولىگى روحليندى، ەكىنشى بولىگى - پرەزيدەنتتى جاقتايتىن. ءتىپتى ءبىز تۇپ-تۋرا كرەملگە كەلسەك تە بۇل پولك بىزگە كەدەرگى بولماس ەدى.

قارۋلى كۇشتەردىڭ باس قوسالقى كوماندالىق پۋنكتىن ساتىپ الۋ جوسپارلاندى. قاجەتتى ادامعا جاقسى اقشا بەرسەڭ بولدى، كۇزەت الىنىپ، كرەملگە ەمىن-ەركىن كىرىپ بارۋعا جول اشىلاتىن. ال ەل تۋراسىندا، ونىڭ بۇكىل اسكەري قۇرىلىمى جايىندا ايتپاي-اق قويىڭىز. تىنىق مۇحيتى فلوتىندا ەكى اسكەري ترانسپورت ۇشاعى مەن ەكى باتالون تەڭىز جاياۋ اسكەرى ءۇش تاۋلىك بويى اەرودرومدا تۇردى. قارا تەڭىز فلوتىندا دا سونداي جاعداي، سەۆاستوپولدە ەكى بريگادا تەڭىز جاياۋ اسكەرى ساقاداي ساي تۇرعان بولاتىن. ريازانداعى اۋە دەسانتى كۇشتەرى جوعارى ۋچيليششەسى ءجۇز پايىز ءبىزدى قولدايتىن. جانە ول ماسكەۋدەن بار-جوعى 200 شاقىرىم جەردە ەمەس پە؟ ماسكەۋ ماڭىنداعى تامان جانە كانتەميروۆ ديۆيزيالارىنىڭ باسشىلىعىمەن دە ەڭ بولماعاندا بىزگە قارسى شىقپاۋ جونىندە كەلىسىم بار ەدى،- دەيدى سول جىلدارى 8-ارميالىق كورپۋس كومانديرىنىڭ ورىنباسارى بولعان وتستاۆكاداعى پولكوۆنيك نيكولاي باتالوۆ.

ول روحلين جەتەكشىلىك ەتكەن ارميا، قورعانىس ونەركاسىبى جانە اسكەري عىلىمدى قولداۋ قوزعالىسى ايماقتىق بولىمشەسىنىڭ جەتەكشىسى بولعاندىقتان، بيلىكتى كۇشپەن تارتىپ الۋ جونىندە جاسالعان جوسپاردى ەگجەي-تەگجەيلى بىلەتىن ادام.

- بۇل - عىلىمدا «جوبالاردىڭ جۇيەلى ينجەنەرياسى» دەپ اتالاتىن تالاپتاردىڭ بارىنە تولىق جاۋاپ بەرەتىن جاقسى جاسالعان جۇيەلى جوبا-تىن. ونىڭ وزەگى - ارميانىڭ كۇشپەن جۇرگىزەتىن شارالارى ەدى. ءسويتىپ، جاپپاي نارازىلىق شارالارى، اقپاراتتىق شارالار، جەرگىلىكتى جەرلەردە ساياسي جانە ەكونوميكالىق قولداۋ شارالارى ءوتۋ كەرەك بولاتىن. ءتىپتى سىرتتان دا قولداۋ كۇتتىك. وسىعان وراي ءبىز استاناداعى تاۋار اعىمىن دا زەرتتەدىك. بۇل باعىتتار بويىنداعى ەلدى مەكەندەردە قۋاتتى، بەلسەندى ەرەۋىل كوميتەتتەرىنىڭ بولۋىن قاداعالادىق. ولار ارميا كوتەرىلگەنگە دەيىن ماسكەۋگە تاۋار تاسىمالداناتىن جولداردى جاۋىپ، الەۋمەتتىك جاعدايدى شيەلەنىستىرۋ جوسپارلاندى.

مىسالى، ماسكەۋدە تەمەكى تاپشىلىعى ورىن السا، الەۋمەتتىك جاعداي لەزدە شيەلەنىسەدى. مۇنىڭ ءبارىن ءبىز قالا مەريەسىنەن ءبىلىپ وتىردىق. ويتكەنى يۋري لۋجكوۆ روحلين جوباسىنىڭ تىكەلەي قاتىسۋشىسى بولاتىن،-دەيدى روحليننىڭ كومانداسىندا اسكەري توڭكەرىستى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قولداۋ تەتىكتەرىن جاساپ شىعۋعا جاۋاپتى بولعان كەڭەسشىسى پەتر حومياكوۆ.

تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عىلىمي دارەجەسى بار ول سول جىلدارى ر ي ا «نوۆوستي» اگەنتتىگىنىڭ ساياسي شولۋشىسى جانە رەسەي عىلىم اكادەمياسى جۇيەلى تالداۋ ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى قىزمەتتەرىن اتقارىپتى.

-بارلىعى تايعا تاڭبا باسقانداي بەلگىلەندى، كىم قايسى ايماقتان كەلەدى جانە ماسكەۋگە كەلگەن سوڭ نەگە جاۋاپ بەرەدى؟ كوپىرلەر، ۆوكزالدار، تەلەگراف... اپپاراتتىڭ جۇمىسىن توقتاتۋ قيىن ەمەس، ون ادام كەلىپ پودستانسيانى وشىرسە ءبىتتى، بايلانىس جوق! قالعاندارى دا سونداي. تەلەارنادان «ەلسين بيلىكتەن شەتتەتىلدى، زەينەتكەرلىككە جىبەرىلدى. مىنە، ونىڭ سوڭعى ءسوزى» دەسە جەتىپ جاتىر... سول كۇندەرى تەك ۆولگوگرادتىڭ وزىنەن ءبىر كۇندە ماسكەۋگە 15-20 مىڭ ادام كەلۋى مۇمكىن ەدى. سونىڭ ءوزى بارلىق بيلىك قۇرىلىمدارىنىڭ جۇمىسىن توقتاتىپ تاستاۋعا جەتەتىن.

روحليندە وندىرىستىك بيزنەستى قولداۋدىڭ باعىتتارى ناقتى بەلگىلەنگەن ايقىن باعدارلاما بولدى. ونى جاساۋعا مەن جۇمىس ىستەيتىن ر ع ا جۇيەلى تالداۋ ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى دا قاتىستى. سوندىقتان كاسىپكەر-وندىرىسشىلەر دە گەنەرالدى بارىنشا قولداپ، قۇپيا كومەكتەسىپ وتىردى. 1998- جىلعى مامىر مەرەكەلەرى كەزىندە ارمياعا قولداۋ قوزعالىسىنىڭ تۋى استىندا شارالار تىزبەگى ءوتتى. بۇل ءبىر جاعىنان اسكەري بولىمدەردىڭ كومانديرلەرى مەن جاۋىنگەرلىك قىزمەتتەگى ساردارلار ءبىز ويعا العان ءىستى قالاي قولدايتىنىن بىلۋگە ارنالعان تەكسەرۋ بولاتىن. ءسويتىپ، ماسكەۋگە باعىت العان اسكەري بولىمدەردىڭ مارشى ساياسي تۇرعىدان ۇلكەن جەڭىسكە اينالىپ، ءاربىر پولك ءجۇز مىڭداعان ەرەۋىلشىلەردىڭ قولداۋىمەن ديۆيزياعا اينالار ەدى. سىرتتان دا كومەك كۇتتىك. ارينە، ناتو-دان ەمەس، بەلارۋس پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكودان. ويتكەنى گەنەرال روحلين لۋكاشەنكومەن قۇپيا كەزدەسكەنىن بىلەمىن.

-ءبىرىنشى تالپىنىس 20- ماۋسىمعا بەلگىلەندى. سول كەزدە لەۆ روحلين ۆولگوگرادقا كەلدى. مونشاعا ءتۇسىپ العان سوڭ ءبىز بارلىعىن تالقىلادىق. تاڭعى ساعات تورتتە اينالا ۋ-شۋ بولىپ كەتتى: ءبىزدى ىشكى اسكەر بريگاداسى قورشاپ الىپتى. مەن لەزدە لەۆ ياكوۆلەۆيچكە حابارلاسىپ: «نە ىستەيمىز؟ ءبىزدى قورشاپ الدى» دەدىم. روحلين: «ءبارىن ورىن-ورنىنا قايتار. مەن ماسكەۋگە كەتەمىن. ەشتەڭە شىقپايدى، ءبارىمىزدى قۇرتادى» دەدى. ءسويتىپ، كوتەرىلىستى كەيىنگە قالدىردىق. «08» جيگۋليىنە وتىرىپ، لەۆ ياكوۆلەۆيچتى ماسكەۋگە، تۇپ-تۋرا مەمدۋماعا جەتكىزدىم. ول ماجىلىسكە ۇلگەردى. ءبىراق ودان سوڭ ەكى جۇما دا ءومىر سۇرگەن جوق. ولگەنىنشە ءبىزدى قورعاپ ءجۇردى،-دەيدى نيكولاي باتالوۆ.

اسكەري توڭكەرىس جاساۋعا ۇمتىلعان گەنەرال لەۆ روحلين 1998- جىلى 3- شىلدە كۇنى ماسكەۋ وبلىسىنىڭ كلوكوۆو دەرەۆنياسىنداعى ءوز ساياجايىندا ولتىرىلەدى. پروكۋراتۋرانىڭ مالىمدەۋىنشە، وتباسىلىق كيكىلجىڭدەردىڭ سەبەبىنەن ۇيىقتىپ جاتقان گەنەرالدى جۇبايى تامارا سىيلىققا بەرىلگەن تاپانشادان اتىپ ولتىرگەن. گەنەرالدىڭ جاقتاستارىنىڭ پايىمداۋىنشا، بۇل - ارميانىڭ كوتەرىلۋىنەن قورىققان كرەملدىڭ ءىسى. ويتكەنى اۋە دەسانتى كۇشتەرىنىڭ قولباسشىسى، گەنەرال ۆلاديسلاۆ اچالوۆ روحلين مەن ونىڭ اينالاسىنداعى جاقىن ادامداردىڭ ىزىنەن اڭدۋ قويىلىپ، ايتقان سوزدەرىنىڭ ءبارى تىڭدالعانىن ايتادى. «بۇل - ساياسي قاستاندىق، ويتكەنى روحليننىڭ ولىمىنەن سوڭ، ورمان ىشىنەن بىرنەشە ادامنىڭ ورتەنىپ ولگەن مايىتتەرى تابىلدى. وسىلاي گەنەرالدى ولتىرگەن نەمەسە ونى ءولتىرۋ وپەراسياسىنا قاتىسقان ادامداردىڭ كوزى جويىلعان» دەيدى ول.

كەزىندە روحليننىڭ كەڭەسشىسى بولعان پەتر حومياكوۆ تا وسىنى ايتادى:

-كۇزەت - اقشاعا ساتىلعان. ءۇي توبەسىنە جاسىرىنعان ءۇش قاسكۇنەم گەنەرالدى ءولتىرىپ، ساياجايدى تاستاپ شىعادى. سول جەردەن 800 مەتر قاشىقتىقتاعى ورمان ىشىندە ولاردىڭ وزدەرىن دە ۇستەرىنە بەنزين قۇيىپ، ورتەپ جىبەرگەن. كۇننىڭ ىستىعى بولسا 29 گرادۋس. سوندا دا شىمىرىكپەستەن مايىتتەر ول جەردە ەكى جۇما جاتقان دەپ جاريالادى. بۇعان اقىماقتار عانا سەنۋى مۇمكىن،- دەيدى ول.

قالاي دەگەندە دە الەمنىڭ التىدان ءبىرىن الىپ جاتقان الىپ يمپەريانىڭ قۇلاۋىنا وزىندىك ۇلەس قوسقان رەسەي فەدەراسياسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى بوريس نيكولاەۆيچ ەلسين بيلىكتەن دە، ومىردەن دە ۇلكەن ابىرويمەن كەتتى. بىرەۋلەر: «ول بيلىكتەن ءوز ەركىمەن كەتكەن جوق. رەسەيگە دە كەرەگەسى قيراعان كەڭەستەر وداعىنىڭ كەبىنى ءپىشىلىپ جاتقانىن سەزگەن ورىستىڭ وتانشىل ۇلدارى مەن زيالى ازاماتتارى ونى «ءوز ەركىمەن كەتۋگە» ءماجبۇر ەتتى» دەيدى. كىم نە دەسە و دەسىن. ءوزىنىڭ ورنىنا سونشا كوپتىڭ ىشىنەن بۇرىن-سوڭدى كورىنبەگەن پۋتيندەي لايىقتى مۇراگەردى تانىپ، ءوز جارلىعىمەن تاعايىنداپ كەتكەن.

قۇتماعامبەت قونىسباي

دەرەككوز: «ايقىن» گازەتى. 2011