قارالى شىڭنىڭ قاسىرەتى

جومولۋنگما جەرگىلىكتى تىلدە «جەر انانىڭ ءتاڭىرى» دەگەن ماعىنا بەرەدى. ال «ەۆەرەست دەپ نەگە اتالدى؟» دەگەنگە كەلسەك، 1832 -جىلى ءۇندىستانداعى بريتان جەر قىرتىسىن زەرتتەۋ قىزمەتى گيمالاي تاۋلارىنداعى شىڭداردى سۋرەتكە ءتۇسىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزدى. سول كەزدە بارىنەن ەرەك كورىنگەن ەڭ بيىك شىڭعا سوندا سۋرەتكە ءتۇسىرىپ جۇرگەن ەكسپەديسيا مۇشەلەرى ءوز باسشىلارى دجوردج ەۆەرەستتىڭ اتىن بەردى. سودان بەرى جومولۋنگمانى الەم «ەۆەرەست» دەپ بىلەدى.

بۇل شىڭ نەپال مەن قىتاي مەملەكەتتەرىنىڭ قيىلىسقان تۇسىنداعى تيبەت جەرىندە ورنالاسقان. نەپالدىقتار ونى ساگارماتحا (اسپان تاۋ) دەپ اتايدى. شىندىعىندا، جومولۋنگما جەر بەتىندەگى ەڭ بيىك شىڭ ەدى. شىڭنىڭ بيىك نۇكتەسى 8848، كەي جەرلەردە 8853 مەتر دەپ سانالادى. بۇل شىڭ جونىندە اڭىز-اڭگىمەلەر دە كوپ. تيبەت موناحتارى جومولۋنگمانىڭ جەر شارىنداعى ەڭ بيىك شىڭ ەكەنىن ىقىلىم زاماندا-اق بىلسە كەرەك. ءتىپتى «جەر كىندىگى» نە بولماسا «ۋاقىت كىلتى» اتانعان اتى شۋلى شامبالا دا سودان كوپ الىس ەمەس. ءبارى دە سول جۇمباققا تولى گيمالاي تاۋىندا. اتاقتى شىڭنىڭ ەتەگىندە بۇدان بىرنەشە عاسىر بۇرىن دالاي لامانىڭ جارلىعىمەن سالىنعان رونبۋك موناستىرى ءالى كۇنگە بار.

كوككە قادالعان شىڭنىڭ قۇزار توبەسى، ياعني ءۇش مىڭ مەتردەيى تازا جارتاستان تۇرادى. ونى تيبەتتىكتەر جۋمالانگ-مافەنگ (جەر ءتاڭىرىسى)، جو-مو-لۋن-ما («قۇس داۋىلى) نەمەسە كانگ-چا-مو-لۋن (قۇس پاتشالىعىنداعى قار) دەپ تە اتايدى. جالپى، وسى شىڭدى باعىندىرۋعا تاۋعا ورمەلەۋشى مىڭداعان الپينيستەر تىرىسىپ باقتى. ولاردىڭ ىشىندە باعى جانىپ 8848 مەترگە كوتەرىلگەندەرىنەن گورى، شىڭعا ورمەلەپ بارا جاتىپ، قۇلاپ، نە بولماسا قار تاسقىنىنىڭ استىندا، ءتىپتى قاتتى سۋىققا قاتىپ ولگەندەرى الدەقايدا كوپتى. ەسەپ بويىنشا وسى شىڭعا بارار قۇزار جارتاستاردىڭ اراسىندا ەكى جۇزدەن استام الپينيستىڭ دەنەسى جاتىر. ولاردى تومەن ءتۇسىرىپ، قاتىپ قالعان مۇردەلەرىن جەر قوينىنا تاپسىرۋ مۇمكىن ەمەس. تەك بىرەن-سارانى بولماسا.

ساعاتىنا 200 شاقىرىم جىلدامدىقپەن سوعاتىن جەلدىڭ وتىندە، نە بولماسا قارلى بوراندا، ءسال تىقىرعا بولا كوبەسى سوگىلىپ كەتىپ، قار كوشكىنى ورىن الىپ جاتاتىن بۇرالاڭ تاۋ جولدارىمەن، قيا جارتاستاردى باسىپ جوعارى ورمەلەپ، شىڭنىڭ باسىنا كوتەرىلۋ قيامەت-قايىم. ءبىراق ادام بالاسىنداعى وسى شىڭنىڭ باسىنا قالاي دا شىعام دەگەن سەنىم تالاي جۇرەگىنىڭ تۇگى بار ازاماتتى جولعا الىپ شىقتى.

ەۆەرەستكە شىعۋ تالايدىڭ سوڭعى ساپارى بولدى. تالايى مۇزتاۋدا باقيلىققا قالدى. ول جايلى ايتۋدى كەيىنگە قالدىرا وتىرىپ، ءبىز قۇزار شىڭعا ورمەلەپ كەلە جاتقان الپينيستەردىڭ ولگەن ادامداردىڭ ەلەسىمەن قالاي كەزدەسكەنىن تىلگە تيەك ەتەيىك. 2004 - جىلى مامىردا پەمبا دورج اتتى الپينيست شىڭنىڭ توبەسىنە شىعىپ، تومەن ءتۇسىپ كەلە جاتتى. 8000 مىڭ مەترلىك بيىكتە ءسال توقتاپ، قۇتىداعى ىستىق شايدان اۋىز تيمەك بولادى. ارينە، تاستىڭ قۋىسىندا جايلانىپ وتىرىپ سوراپتاپ شاي ىشەتىندەي ەمەس. توقتاعان جەر تىم بيىك بولعاندىقتان، بۇل جەردە ارنايى اپپاراتپەن دەمالماسا، اۋا جەتىسپەيدى.

شايدان بىرەر ۇرتتاپ، كوتەرىلگەن جولمەن جىپتەن ۇستاپ تومەن تۇسە باستاعانى سول ەدى، وزىنە قارسى كوتەرىلىپ كەلە جاتقان ادامنىڭ سۇلباسىن كوردى. كوزى وتتاي جانىپ، العا قولىن سوزعان ادام سۇلباسى تىم قورقىنىشتى ەدى. قاتتى شوشىنعان پەمبا كۇرت قيمىل جاساپ، قولىن سوزعان ادامدى قاعا-سوعا تومەن قاراي جانتالاسا سىرعاي جونەلدى. كولدەنەڭ تۇرعان جاقپار تاسقا سوعىلىپ توقتاماعاندا تىك سىرعاناق ونى سۇيرەپ تۋۋ قياعا ءبىراق سوعارما ەدى؟ ونىڭ ار جاعى ءولىم بولاتىن. ايتەۋىر جولىنداعى جارتاس ونى اجالدان امان الىپ قالدى. ەسىن جيىپ، ارتىنا قاراعان پەمبا ەشقانداي ادام سۇلباسىن بايقامادى. «مەنىڭشە، ول شىڭ باسىندا ولگەن الپينيستەردىڭ رۋحى شىعار» دەيدى پەمبا ارتىنان جەرگىلىكتى باسپاسوزگە بەرگەن سۇحباتىندا.

1980- جىلى اتاقتى يتالياندىق الپينيست رەينگولد مەسسنەر جەكە-دارا ەۆەرەستكە كوتەرىلدى. شىڭنىڭ قۇزار باسىنا جەتىپ قالعاندا الدەبىرەۋلەردىڭ سويلەسكەن، سونداي-اق قاراڭ-قۇراڭ ەتكەن سۇلبالارى كورىنگەن. ارنايى لاگەردەن شىعار الدىندا شىڭ باسىنا قاراي كەتكەن ەشكىم جوعىن انىقتاپ العان رەينگولد «بۇلار كىم بولدى؟» دەپ العاشىندا تاڭعالعان. سوسىن بارىپ سۇلبالاردىڭ 1924- جىلى شىڭعا كوتەرىلىپ، سول جەردە قازا تاپقان اعىلشىن الپينيستەرى مەللوري جانە يرۆين ەكەنىن انىقتاعان. سولارعا قاراي ءبىر قادام جاساعان رەينگولد كىلت توقتاپ، «ولار ولگەندەر، مەن ءتىرىمىن. مەنىڭ جولىم بولەك، مەن شىڭعا شىعۋىم كەرەك» دەپ وزىنە-ءوزى ەسەپ بەرىپ، بەتىن قارمەن ۇيكەلەگەنى سول ەدى، الگى ەلەس بەينەلەر لەزدە ەرىپ جوق بولعان.

دەگەنمەن كوپتەگەن عالىمدار بيىكتىكتە اۋانىڭ جەتىسپەۋشىلىگى باسىم بولىپ، سودان قان قىسىمنىڭ كوتەرىلۋى، قۇلاقتىڭ ءبىتىپ قالۋى كوبىنە ادامعا قوس كورىنىپ، ياعني ادامنىڭ كوزىنىڭ الدىندا گالليۋسيناسيا پايدا بولۋى مۇمكىن دەيدى. مۇمكىن، ءبىر سەبەپپەن راس تا شىعار. ەۆەرەستكە كوتەرىلگەن كوپتەگەن الپينيستەر بەلگىسىز سۇلبالاردى ءجيى كورەتىنىن ايتادى. ءتىپتى الگى ەلەستەر بەلگىلى ءبىر قاشىقتىقتى ۇستاپ، بۇلاردان قالماي تاۋعا ورمەلەپ نەمەسە بىرگە ءتۇسىپ كەلە جاتادى ەكەن. جەرگىلىكتى موناحتاردىڭ ايتقانىنا كەلسەك، «شىڭ باسىندا قازا تاپقان، مۇردەسى كوك مۇزعا ورانىپ، تاستاردىڭ اراسىندا قالعان الپينيستەر وتە كوپ. سولاردىڭ رۋحى ۇنەمى ءتىرى جانداردىڭ كوزىنە شالىنادى. جىلىنا بىرنەشە مارتە ءبىز دۇعا وقىپ، رۋحتاردى سابىرعا شاقىرىپ وتىرامىز» دەسەدى. بۇعان سەنبەسكە ءلاج جوق. ويتكەنى شىڭعا بارار قۇزار جارتاستاردىڭ اراسىندا جۇزدەگەن ادامنىڭ دەنەسى كوك مۇز بولىپ (بۇل جەردە سۋىق 60 گرادۋسقا دەيىن جەتەدى. ال 40 گرادۋستىق سۋىق نورما بولىپ سانالادى) شاشىلىپ جاتىر. وسى سەكىلدى اڭىز-اڭگىمەلەر وتە كوپ. ونىڭ ءبارىن ءتىزىپ جاتۋ شارت ەمەس. ەندى ناقتى اڭگىمەگە كوشەيىك.

ەڭ ءبىرىنشى بولىپ شىڭدى زەرتتەۋگە ەكسپەدسيا 1921 -جىلى كەلدى. سول جولى ولار تاۋ ەتەگىنەن العاش رەت «قار ادامىن» كەزدەستىرگەن. دجورج مەللور جانە يرۆين 1921- جىلى ءبىرىنشى بولىپ 8500 مەتر بيىكتىككە كوتەرىلدى. ءبىراق سول قالپى ءىز-تۇزسىز جوعالدى. قايدا كەتكەنى، تاعدىرلارى نە بولعانى جۇمباق بولىپ قالدى. ءبىراز جىلدارعا دەيىن ول ەكەۋى 8500 مەتر بيىكتىككە كوتەرىلدى مە، جوق پا؟» دەگەن تالاس تا بولدى. ءبىراق 1975 - جىلى قىتاي الپينيسى 8100 مەتر بيىكتىكتە ءولىپ جاتقان ادامنىڭ دەنەسىن كورگەن.

قىتاي الپينيسىنىڭ ايتۋىنشا، ولگەن ادام يرۆين بولۋى مۇمكىن. وسىدان كەيىن بارىپ مەللور جانە يرۆيننىڭ شىڭعا كوتەرىلگەنى جونىندەگى تالاس توقتاعان. جىل سايىن ەۆەرەستكە شىعۋعا 500 دەي الپينست تالپىنىس جاسايدى ەكەن. ءبىراق 1921- جىلدان بەرى بۇگىنگە دەيىن تەك 400 تاۋعا ورمەلەۋشى عانا شىڭنىڭ باسىنا شىعۋ باقىتىنا يە بولىپتى. دەمەك، قالعاندارىنىڭ ءتۇرلى سەبەپپەن جولى بولماعان. 200 دەن استام ادام ءۇسىپ نە بولماسا قۇلاپ، كوشكىننىڭ استىندا قالىپ، ءتىپتى اۋا جەتپەي قازا تاپقان. شىڭ باسىنا شىعۋ كەم دەگەندە ەكى ايعا سوزىلاتىن كورىنەدى. سونداي-اق اۋا اپپاراتىنسىز وعان كوتەرىلۋ مۇمكىن ەمەس.

وسى شىڭعا كوتەرىلۋدەگى ەڭ ءبىر ۇلكەن قاسىرەت - 1952- جىلى كەڭەستىك 40 ادامنان تۇراتىن ەكسپەديسيانىڭ تۇگەلىمەن كوشكىن استىندا قالىپ، قازا تابۋى. بۇل تراگەديا، ءتىپتى «شىڭ باسىنداعى قاندى وقيعا» دەگەن اتپەن «گيننەسستىڭ رەكوردتار كىتابىنا» دا كىرگەن. شىڭعا ورمەلەۋدىڭ قيامەت-قايىمىن از دا بولسا اڭگىمە ەتتىك.

ەندى اسپانمەن تالاسقان قۇزاردان شاڭعىمەن سىرعاناپ تۇسۋگە تالاپتانعاندارعا كەلەيىك. 1969 - جىلى جاپون ميۋرا تاۋ شاڭعىسىمەن 8 مىڭ بيىكتىكتەن سىرعاناپ تۇسۋگە تالپىنىس جاسادى. ءبىراق ونىڭ ارتى ءساتسىز اياقتالىپ، ميۋرا اجال قۇشا جازدادى. ودان كەيىن 1992- جىلى فرانسۋز پەر تاردەۆەل باعىن سىناپ كورمەك بولدى. 8571 مەتر بيىكتىكتەن تومەن قاراي نە- ءبارى ءۇش شاقىرىم سىرعاناعان. ول ءۇش شاقىرىمنىڭ وزىنە ءۇش ساعاتىن جۇمساپتى. ال يتالياندىق حانس كاممەرلاندر 6400 مەتر شىڭ توبەسىنەن ونىڭ ەتەگىنە ءتۇسۋ ءۇشىن 17 ساعات ۋاقىتىن شىعىنداپتى.

1998- جىلى فرانسۋز كيريل دەسرەمو سنوۋبوردپەن تومەن تۇسكەن. 2000 -جىلى داۆو كارنيچار شاڭعىمەن، ال 2001 -جىلى شتەفان گاتت جومولۋنگمادان سنوۋبوردپەن سىرعاناپ تۇسكەن. 2001 -جىلى ەرلى-زايىپتى فرانسۋزدار بەرتران جانە كلەر بەرنە شىڭنان پلانەرمەن تۇسسە، 2004 - جىلى يتالياندىق اندجەلو د ارريگو دەلتاپلانمەن قۇلديلاعان. 2005- جىلى ديدە دەلسال شىڭنىڭ ۇشار باسىنا تىكۇشاقپەن قونعان. جالپى، اسپانعا شانشىلا قالعان، الەمدەگى ەڭ بيىك شىڭ جومولۋنگما جونىندە اڭگىمە كوپ. ءبىراق ونىڭ ءبارىن ءتىزىپ جاتۋ مۇمكىن ەمەس. جىل سايىن وسى شىڭدى كورىپ قايتۋ ءۇشىن دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنان جۇزدەگەن مىڭ تۋريست كەلەتىن كورىنەدى.

نۇرسۇلۋ مىرزابەكوۆا

دەرەككوزى: «ايقىن» گازەتى