جاپونعا جاقىندىعىمىز بار ما؟

ءتىپتى مۇحتار اۋەزوۆ 1918- جىلى «جاپونيا»، احمەت بايتۇرسىنوۆ «جاپونيا ءھام قازاقستان» دەگەن ماقالا جازعان ەكەن. جاپونيا تاقىرىبى مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ دا قالامىنان قاعىس قالماپتى.

ۋاقىت وتە كەلە كوك مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنداعى ەلگە اڭسارى اۋعان ازاماتتارىمىزدىڭ باسىم كوپشىلىگىنە «جاپون تىڭشىسى» دەگەن ساياسي ايىپ تاعىلدى. ساكەن سەيفۋللين، تۇرار رىسقۇلوۆ سەكىلدى قازاق زيالىلارى «جاپون تىڭشىسى» رەتىندە اتىلدى، يتجەككەنگە ايدالدى. سوندا، قىلىشىنان قان تامعان قىزىل يمپەريا «جاپون تىڭشىسى» دەپ ايىپ تاققاندا ولار قانداي دالەلدەرگە سۇيەندى؟ «الدە ازيا قۇرلىعىنىڭ قيىرىندا جاتقان ەكى ەل زيالىلارىنىڭ ءبىر-بىرىمەن پىكىر الىسىپ، حابارلاسىپ تۇرۋىنا مۇمكىندىك بولدى ما؟» دەگەن سۇراققا تاريحشىلار ءبىراۋىزدان «جوق، بۇل كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ ويلاپ تاپقان جالاسى» دەيدى.

«جاپونيا تىڭشىسى» دەگەن جالعان ايىپپەن اتىلعان تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ عۇمىرناماسىن كوركەم تىلمەن سومداعان جازۋشى شەرحان مۇرتازا تۇراردىڭ وزىنە تاعىلعان ايىپپەن كوزى جۇمىلعانشا كەلىسپەي وتكەنىن ايتادى. -«تۇرار جاپون زيالىلارىمەن كەزدەستى نەمەسە حات الىسىپ تۇردى» دەگەن دەرەكتەردى كەزدەستىرگەن ەمەسپىن. ءبىراق كىم بىلەدى، 1937- جىلدىڭ اقيقاتى ءالى قۇپياسىن تولىق اشقان جوق. تالاي دۇنيە ءالى «قۇلىپتاۋلى» جاتىر. اققا قارا جاعا الماعان قانىشەرلەر تۇراردىڭ موڭعولياعا ساپارىندا جاپونيانىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرىمەن كەزدەسۋىن ەسكە ءتۇسىرىپ، سودان ىلىك تاپقان عوي، - دەيدى شەراعا. كارى تاريحتىڭ «جوق» دەگەن ءسوزدى اسىعىس ايتۋدى كەشىرمەيتىنى ءاۋ، باستان-اق بەلگىلى. كۇندەردىڭ كۇنىندە تاعدىرى 8 مينۋتتا شەشىلىپ، و دۇنيەلىك بولىپ كەتكەن ارىستارىمىزدىڭ جاپون زيالىلارىمەن جازىسقان حاتتارى الدىمىزدان شىعا كەلۋى ابدەن مۇمكىن عوي.

جاپون ارحيۆتەرىندە ساقتالىپ قالعان كونە جازبالاردا جاپوندىقتاردىڭ وزدەرىنىڭ شىعۋ تاريحىن ەرتە عاسىردا ورتا ازيادا ءومىر سۇرگەن ساق تايپالارىمەن بايلانىستىرا قاراعان دەرەكتەرى كەزدەسىپ قالادى. وتكەن عاسىردىڭ ورتا شەنىندە ءومىر سۇرگەن جاپون تاريحشىسى كونوە تاكاسي «ءبىزدىڭ ارعى بابالارىمىز - ورتا ازيادا ءومىر سۇرگەن ساق تايپالارى» دەگەنگە باسىمدىق بەرۋگە تىرىسىپتى. اتا تەگىن عانا ەمەس، گەنەتيكاسىن قىپشاق دالاسىمەن، سونىڭ ىشىندە قازاق ۇلىسىمەن بايلانىستىرۋعا ىقىلاس تانىتىپ وتىرعان تاريحشىنىڭ ەڭبەگىندە نازار اۋدارارلىق تۇستار دا جوق ەمەس. ولاردىڭ ەڭ باستىسى جاپون جانە قازاق حالقىنا ورتاق داستۇرلەر: - جاڭا تۇسكەن جاس كەلىننىڭ قولىنان شاي ءىشۋ. ءبىر قىزىعى، جاڭا تۋعان جاس بوبەكتىڭ جامباسىنداعى كوگىلدىر تاڭبا - پەرىشتەنىڭ قولتاڭباسى تەك قازاقتار مەن جاپوندىقتارعا عانا ءتان بەلگى ەكەن. وتكەن عاسىر باسىندا جاپونيانىڭ نەبارى جيىرما جاستاعى اۋەزوۆتى دە تامساندىرعانىن جوعارىدا ايتتىق. بۇل جايلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ۇلى مۇرات اۋەزوۆ بىلاي دەيدى.

- اكەم 1957- جىلى 45 كۇنگە جاپونياعا باردى. جاپونيادا حيروسيما جانە ناگاساكيگە تاستالعان اتوم بومباسىنا قارسى ۇلكەن جيىنداردا ءسوز سويلەيدى. ويلارىن ورتاعا سالادى. قاراپ وتىرساڭىز، اكەمنىڭ جاپونيادا سويلەگەن سوزدەرى - شىنداپ كەلگەندە، ونىڭ سەمەي پوليگونىنا ايتقان لاعىنەتى، قارعىسى. ول كەيبىر جيىندارعا تاماعى اۋىرىپ، دەنە قىزۋى كوتەرىلىپ تۇرسا دا بارعان. اكەم ءۇندىستان، ا ق ش ساپارى جايلى دا جازدى. ال «جاپونيا كۇندەلىگىن» جاريالاي المادى. جاريالاسا، بۇل سول كەزدەگى ك س ر و-نىڭ ساياساتىنا اشىق قارسى شىققاندىق بولار ەدى. 1905- جىلى جاپونيا ايگىلى سۋسيما شايقاسىندا رەسەيدى تاس-تالقان ەتىپ جەڭدى. جالپى، جاپوندار ۇلت رەتىندە 1861- جىلى مەيدا رەفورماسىنان كەيىن قاتتى ىلگەرىلەدى. ورلەدى. بارلىق جاعىنان. جاپونيا 20- عاسىر باسىندا ازيا كەڭىستىگىندە باتىسقا تاۋەلدى ەمەس جالعىز مەملەكەت بولدى. جاپونيا وسى دەڭگەيگە قالاي جەتتى؟ الاش ازاماتتارىنىڭ ماقالالارى وسى ماقساتپەن جازىلعان ەدى. جالپى اكەم عانا ەمەس، 20- عاسىر باسىنداعى الاش زيالىلارى «قازاق ەلىنە ۇلگى بولاتىن مەملەكەت - جاپونيا» دەپ ءبىراۋىزدان مويىنداعان. اكەم جاپونياعا سانالى تۇردە كوڭىل بولگەن. «ازيا مەملەكەتتەرىندە بىزگە ۇلگى بولاتىن جاپونيا» دەگەندى اكەم 19-20 جاسىندا ايتىپتى. مەن اكەم ارالاعان جەرلەردە بولعاندا وزىمە ءوزىم ويشا سۇراق قويىپ، وعان جاۋاپتى اكەمنىڭ شىعارمالارىنان ىزدەيتىن ساتتەرىمدى جاسىرمايمىن. مەن جاپونيادا ەكى رەت بولدىم. جاپونيا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى وكىلدەرىمەن كەزدەستىم. جاپون ۇكىمەتىنىڭ رەسمي شاقىرۋىمەن ساياسات الەمىندە ءالى سىرىن اشا قويماعان «توكيو ديالوگىنا» قاتىسىپ قايتتىم. كىشى اۋەزوۆ: «اكەم ارمانداپ كەتكەن قاسيەتتى پارىزدى ءبىر قادام بولسا دا العا جىلجىتا الدىم» دەيدى. 1937- جىلدىڭ جاڭعىرىعى باسىلماي جاتىپ، ستاليننىڭ كوزى تىرىسىندە ارماندا كەتكەن الاش زيالىلارىنىڭ اماناتىن ارقالاعان اۋەزوۆتىڭ الىستاعى جاپونياعا بارىپ، قازاق ەلى تۋرالى ءدارىس وقۋىنىڭ ءوزى تاريحي وقيعا.

«جاپون ەلىنىڭ ارحيۆتەرىندە الاش پەن جاپون زيالىلارى جازىسقان حاتتار ساقتالىپ قالۋى مۇمكىن» دەگەن بولجامدار دا سوڭعى ۋاقىتتا ءجيى ايتىلۋدا. ازىرشە، قازاق زيالىلارىنىڭ جاپونياعا قىزىعۋشىلىعى نەدەن تۋعانىن شامالاپ قانا ايتۋعا بولادى. ХІХ عاسىردىڭ سوڭىنان وتكەن عاسىردىڭ باسىنا دەيىن جاپونيا رەستاۆراسيا نەمەسە مەيدزي توڭكەرىسى (1912- جىلى ولىمىنە دەيىن يمپەراتور بيلىك ەتكەن ءداۋىر اتى) دەپ اتالاتىن كەزەڭدى باسىنان كەشىردى. بۇل فەودالدىق ۋكلادتىڭ كاپيتاليستىك دامۋعا كوشۋ ماقساتىنداعى، جاپونيانىڭ باتىس ەۋروپا ۇلگىسى بويىنشا دامۋىنا قولايلى ساياسي جانە ەكونوميكالىق جاعداي جاساۋ ماقساتىنداعى رەفورمالار بولاتىن. قۋعىن-سۇرگىن جىلدارىنىڭ قويناۋىنا ۇڭىلگەن تاريحشىلار كەڭەستىك جازالاۋ جۇيەسىنىڭ «زۋلفۋهارى» اتانعان - مەملەكەتتىك بىرىككەن ەرەكشە ساياسي ءبولىمنىڭ (و گ پ ۋ) تەرگەۋشىلەرى بۇل دەرەكتى سونداي ءبىر اككىلىكپەن پايدالانعانىن ايتادى. ال وتىزىنشى جىلدان باستاپ «جاپون شپيونى» دەگەن ايىپ ۇكىمى كادىمگى قاتارداعى قولدانىستاعى كوپ تىركەستىڭ بىرەۋى عانا بولىپ قالدى. سونداي-اق «الاشوردانىڭ» «جاپونيا ءۇلگىسىندەگى ۇلتتىق سالت-داستۇرگە، عىلىمعا سۇيەنگەن ۇلتتىق-دەموكراتييالىق رەسپۋبليكا قۇرۋ تۋرالى ماقساتى دا ول ءۇكىمدى زاڭداستىرۋعا»، «جاپون شپيوندارىنىڭ» قاپتاپ كەتۋىنە تۇرتكى سالدى. تاريح ءۇشىن بۇل دا قۇجاتتىق ءمانى بار وقيعا. ال مۇنداي كەزدەيسوقتىقتاردىڭ كەسىرىنە ۇشىراعاندار قانشاما. جاپانداعى جاپون جۇرتىنا قيىرداعى قازاق ەلىنىڭ نازارىن اۋدارتقان تاريحي وقيعا - كۇنشىعىس ەلىندەگى «مەيدزي» رەفورماسىنان كەيىن ۇيىعان ۇلتتىق يدەيا مەن دامۋ قارقىنى. سونشاما جاعرافيالىق، تاريحي دامۋ، ءومىر ءسۇرۋ فورمالارىنىڭ الشاقتىعىنا قاراماستان جاپونداردىڭ ۇلتتىق تاۋەلسىزدىك يدەياسى وتار ۇلتتىڭ زيالىلارىنىڭ نازارىن ەرەكشە اۋداردى. ءبىراق ازىرگە الاش جانە جاپون زيالىلارىنىڭ اراسىنداعى بايلانىستى ايعاقتايتىن تاريحي دەرەكتەر جوق. ءتىپتى سولاي بولۋى مۇمكىن دەگەن ويدى ۇكىلەيتىن دە ايعاق جوق.

تاريحشىلار «20- عاسىردىڭ باسىنداعى ورىس - جاپون سوعىسىنداعى جاپونداردىڭ جەڭىسى، 1905-1907- جىلدار اراسىنداعى ورىس رەۆوليۋسياسى وتار ۇلتتىڭ وشكەن ءۇمىتىن جاقتى. پاتشالىق رەسەيدەن دە قۋاتتى ەلدىڭ ءبارىن، ول ەل كۇنى كەشە عانا قازاق ۇلتى سياقتى فەودالدىق قۇرىلىمدا ءومىر سۇرگەنى، وتىز جىلدىڭ ىشىندە الەمدىك دەرجاۆاعا اينالعانى جاهانشا سەيدالين، ءاليحان بوكەيحانوۆ، مۇحامەدجان تىنىشبايەۆ، احمەت بايتۇرسىنوۆ، حالەل دوسمۇحامەدوۆ، جاقىپ اقبايەۆ سياقتى قايراتكەرلەردىڭ ساياسي-قوعامدىق كوزقاراستارىنا تىڭ يدەيا ۇسىندى» دەگەن ويعا باسىمدىق بەرەدى. جازۋشى-تاريحشى تۇرسىن جۇرتباي ۇلتتىق دامۋدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلە وتىرىپ، ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن 1917- جىلى تامىز ايىندا «الاش» ۇلتتىق-دەموكراتيالىق پارتياسى، «الاش» حالىقتىق كەڭەسى، جەلتوقسان ايىندا «الاشوردا» ۇكىمەتى قۇرىلعانىن، الاشتىڭ ۇلتتىق يدەياسى بەس ءتۇرلى تۇجىرىمعا نەگىزدەلگەنىن ايتادى. ءبىرىنشى ۇستانىم: جەر، جەر جانە جەر. جەرسىز - وتان جوق. ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ ۇيعارىمى بويىنشا: «قازاقتىڭ بايىرعى جەرىن قاشان قازاقتار ءوز بەتىنشە عىلىم مەن تەحنيكاعا سۇيەنىپ تولىق يگەرمەيىنشە، جەر جەكەمەنشىككە دە، قونىستانۋشىلارعا دا بەرىلمەيدى».

ەكىنشى ۇستانىم: جەردىڭ استىنداعى، ۇستىندەگى، اسپانىنداعى بارلىق يگىلىك قازاق مەملەكەتىنە قىزمەت ەتۋى كەرەك. ءا.بوكەيحانوۆ: «ونىڭ ءاربىر ءتۇيىر تاسى قازاقتىڭ وڭىرىنە تۇيمە بولىپ قادالۋ كەرەك» بولاتىن. ءۇشىنشى ۇستانىم: ءا.بوكەيحانوۆتىڭ جوباسى بويىنشا، «قازاقتىڭ جەرىندە وندىرىلگەن «ءبىر ۋىس ءجۇن سول مەملەكەتتىڭ ازاماتتارىنىڭ ۇستىنە توقىما بولىپ كيىلۋى» كەرەك، ياعني تولىقتاي ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋگە ۇمتىلۋى ءتيىس ەدى. ءتورتىنشى ۇستانىم: رۋحاني تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋ، ياعني قازاق مەملەكەتىندە مەملەكەت قۇرۋشى ۇلتتىڭ ءتىل، ءدىن، ءدىل ۇستەمدىگى بولۋى كەرەك. بەسىنشى، تۇپكى ماقسات - عىلىمعا، ۇلتتىق سالت - داستۇرگە نەگىزدەلگەن زاڭعا سۇيەنە وتىرىپ، جاپونيانىڭ ۇلگىسىندەگى ۇلتتىق-دەموكراتيالىق مەملەكەت قۇرۋ ەدى.

بۇل تۋرالى جازۋشى-عالىم تۇرسىن جۇرتباي:

- اراسىن قۇرىلىقتار مەن مۇحيتتار بولىپ تۇرعان، ءارقايسىسىنىڭ ءوز تاريحي دامۋ كەڭىستىگى تۇيىقتالا قالىپتاسقان قازاق پەن جاپون جۇرتىنىڭ «ءبىر-بىرىمەن بارلاۋشى» الماسىپ، «جەردى نەسيەگە بەرەتىندەي» قانداي بايلانىسى بولۋى مۇمكىن. مۇمكىن ەمەس. ءبىراق ۇلت-ازاتتىق يدەياسى، ۇلتتىق دامۋ جولى، وركەنيەتكە ۇمتىلىس مۇمكىن ەمەستى مۇمكىن ەتتى. مەديسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جوعارى كۋرس ستۋدەنتى حالەل دوسمۇحامەدوۆ ءوزىنىڭ دوسى بەرديەۆكە 1905- جىلى جازعان حاتىندا «قىر ەلىنىڭ وركەنيەتتى ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا» تولىق مۇمكىندىگى بار ەكەندىگىن ايتا كەلىپ: «سەنەن باسقا جۇزدەگەن، مىڭداعان قازاقتىڭ جوعارى دارەجەلى ءبىلىم الىپ جاتقانىن ويىڭا الساڭ، سول كەزدە: بۇل حالىق تا ەڭبەككە، العا باسۋعا قابىلەتتى ەكەن، - دەپ ەسەپتەيسىڭ. بۇل: «ءبىر كەزدە دۇنيە جۇزىندە الدىڭعى قاتارلى قۇرمەتتى ورىنداردىڭ ءبىرىن الادى، ول ەكىنشى جاپونياعا اينالادى»، - دەگەن ءسوز. ... سوندىقتان دا 1905-1906- جىلدارداعى رەۆوليۋسيا كەزىندە، قازىرگى كەزدە دە قازاق حالقى، ەڭ الدىمەن، ۇلتتىق دەربەستىك پەن تاۋەلسىزدىكتى تالاپ ەتۋى كەرەك، دەربەستىك قازاق ولكەسىن اۆتونوميالىق جولمەن باسقارۋ ارقىلى كورىنۋى كەرەك» دەپ جازۋى قازاقتىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنا بەلسەنە ارالاسقان زيالىلاردىڭ ۇلتتىق يدەياسىنىڭ قالىپتاسۋ جولىنان حاباردار ەتەدى، - دەيدى. قالاي بولعان كۇندە دە عاسىردان استام ۋاقىتتان بەرى ءبىر-بىرىنە ارمان بولعان جاپون مەن قازاقتىڭ ىنتىماقتاستىعىنا تەك 21 - عاسىردىڭ باسىندا تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ناتيجەسىندە عانا قول جەتتى.

گۇلبارشىن ايتجانباي قىزى

دەرەككوز: «ايقىن» گازەتى. 2011