قازاق سالتىنداعى ادام شوشىرلىق ءداستۇردىڭ سىرى نەدە؟
سوندىقتان بالا دۇنيەگە كەلگەن سوڭ ءار سالتقا، ونىڭ استارىنا ءمان بەرگەن. ءتىپتى ايەلدى بوساندىرىپ جاتقاندا، ونىڭ جانىنا جينالاتىن ادامدارعا دەيىن تاڭداعان.
Massaget.kz ءتىلشىسى عالىم، ەتنوگراف حالەل ارعىنبايەۆتىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنىپ، قازاق سالتىندا بالا دۇنيەگە كەلگەن سوڭ قانداي قىزىق جورالعىلار جاسالعانىنا شولۋ جاسادى.
«جەردەن كىم كوتەرسە، سوعان ۇقسايدى»
ەرتەدە ايەل بوسانعان كەزدە ونىڭ اينالاسىنا جاقىن-جۋىعى جينالعان. ءبىر قىزىعى، قازاق سالتىندا ايەل تولعاتىپ جاتقان كەزدە ونىڭ جانىنا بەدەۋ ايەل جىبەرىلمەگەن. ال بالا دۇنيەگە كەلگەندە ونى كوتەرىپ الۋ ءۇشىن جاسى ەگدە تارتقان، ومىرگە بىرنەشە بالا اكەلگەن ايەل بارعان. وسىلايشا، «بالانى كىم كوتەرىپ السا، مىنەزى سول ادامعا ۇقسايدى» دەگەن سەنىم قالىپتاسقان. سوندىقتان بۇل ءىس كىم كورىنگەنگە تاپسىرىلماعان. اعايىن-تۋىسقا جاققان، سىيلى، مىنەزى جۇمساق ايەلگە جۇكتەلگەن. ال ول ءوز كەزەگىندە دۇنيەگە كەستە تىگەر كەلدى مە، الدە اتقا مىنەر كەلدى مە، سونى ايتىپ، بارىنەن ءسۇيىنشى سۇراعان.
«كىندىكتى بالتامەن كەستىرگەن»
قازاق سالتىندا بالا دۇنيەگە كەلگەن سوڭ ونىڭ كىندىگىن كەسۋ دە ارنايى ءراسىم ىسپەتتى بولعان. عالىم حالەل ارعىنبايەۆ دەرەكتەرىندە كىندىك كەسەتىن ادامدى بالانىڭ اناسى نە اكەسى، اجەسى تاڭداعانى كەلتىرىلەدى. ال كەيبىر جەرلەردە ارنايى كىندىك كەسەتىن ايەلدەر دە بولعان. ولار تەرى، كون، بىلعارى سەكىلدى ماتەريالداردان جاسالعان بۇيىمداردى تىگەتىن، مالدىڭ سىڭىرىنەن الىنعان بەرىك ءجىپ - تارامىس پەن مىقتى كەزدىگىن سايلاپ تۇرعان. ال بالاسى شەتىنەپ كەتە بەرگەن ايەلدەر ءسابيىنىڭ كىندىگىن ەر ادامعا بالتامەن كەستىرگەن.
بالانىڭ كىندىگىن كىم كەسسە، سول ادام «كىندىك شەشە» دەپ اتالعان. قازاق سالتىندا كىندىك شەشە تەك بالانىڭ كىندىگىن كەسپەگەن. ول بوسانعان ايەلدىڭ تىرشىلىككە ارالاسۋىنا، ونىڭ ءۇي تۇرمىسىنا، بالاعا كومەكتەسىپ، جانىندا بولعان. حالىق تۇسىنىگىندە بالانىڭ ءتۇرلى قىلىقتارى مەن مىنەز-قۇلقىن كىندىك شەشەسىنە دە ۇقساتىپ جاتادى.
«بالا شەتىنەي بەرسە، ءوسىپ-ونگەن ادامنىڭ كيىمىنەن يتكويلەك تىككەن»
قازاق بالا دۇنيەگە كەلگەن سوڭ ءار بولىككە ەرەكشە نازار اۋدارعان. ماسەلەن، ءسابي قىرقىنان شىققانشا، ارنايى يتكويلەك كيگىزگەن. يتكويلەك، سيسا، باتەس، شىت، ءبوز سەكىلدى ماتالاردان تىگىلگەن. ونىڭ جۇمساق بولۋى، ءسابيدىڭ دەنەسىنە باتپاۋى ماڭىزدى سانالعان. سونداي-اق، يتكويلەكتى ماتادان تۇتاس ويىپ الاتىن بولعان، ال شەتتەرىن بۇكپەگەن.
«قازاقتىڭ ەتنوگرافيالىق كاتەگوريالار، ۇعىمدار مەن اتاۋلارىنىڭ ءداستۇرلى جۇيەسى» اتتى ەڭبەكتە، يتكويلەكتىڭ كەڭ بولۋى بالانىڭ «جاسى ۇزاق، عۇمىرلى بولسىن» دەگەن تىلەكتەن تۋعانى ايتىلادى. ال بالا تۇرماي، شەتىنەي بەرسە، جاڭا تۋعان بالاعا ءوسىپ-ونگەن، ۇزاق جاساعان ادامنىڭ كيىمىنەن يتكويلەك تىككەن ەكەن. وسى ارقىلى بالاسىنىڭ دا ۇزاق جاساۋىن تىلەگەن.
«بالانىڭ جولداسىن ەشكىمگە كورسەتپەي كومگەن». سىرى نەدە؟
حالەل ارعىنبايەۆتىڭ ەڭبەكتەرىندە بالا دۇنيەگە كەلگەندە، بىرگە تۇسەتىن بالانىڭ جولداسىنا قازاق ەرەكشە قاراعانى ايتىلادى. ەرتەدە ونى تازالاپ، ەشكىمگە كورسەتپەي، ادام اياعى باسپايتىن جەرگە كومگەن. شامامەن ءبىر مەتردەي شۇڭقىر قازعىزىپ، ول شۇڭقىرعا بالانىڭ جولداسى جۋىلعان قاندى سۋدى دا بىرگە قۇيعان ەكەن. سونداي-اق، ونى ءيت اشىپ الىپ جەمەۋى مۇقيات قاداعالانعان. عالىم كەلتىرگەن دەرەكتەردە بالادان كەسىلگەن كىندىكتىڭ جارتىسى بالانىڭ جولداسىندا كەتەتىنى، بەدەۋ ايەل وسى كىندىكتى باسسا، ايەل ەندى بالا كوتەرمەيتىنى تۋرالى ءسوز بولادى.
«بالا كىندىگىن تۋراپ، قۋىرىلعان ەتكە ارالاستىرىپ جەگىزگەن»
ءسابيدىڭ كىندىگى كەسىلگەن سوڭ ونى جورگەككە وراپ، جىلى ۇستاعان. بالانىڭ كىندىگى وزدىگىنەن تۇسكەنشە، شومىلدىرماعان. ال كىندىك ءوزى ءۇزىلىپ تۇسكەن كەزدە وراپ، بيىك جەردە ۇزاق ۋاقىت ساقتاعان. ويتكەنى بالانىڭ اناسىنىڭ دەنساۋلىعىنا زيان كەلمەسىن دەگەن سەنىم بولعان.
حالەل ارعىنبايەۆتىڭ دەرەگى بويىنشا، ەرتەدە ىرىمشىل كەمپىرلەر اراسىندا بالا كىندىگىن تۋراپ-تۋراپ قۋىرىلعان ەتكە ارالاستىرىپ، بەدەۋ ايەلدەرگە بىلدىرمەي جەگىزىپ جىبەرۋ ءداستۇرى بولعانى ايتىلادى. بۇل ءدىني سەنىمگە بايلانىستى قالىپتاسقان ەكەن.
ايتا كەتەيىك، ماتەريالدا حالەل ارعىنبايەۆتىڭ 2005-جىلى جارىق كورگەن «قازاقتىڭ وتباسىلىق داستۇرلەرى» اتتى ەڭبەگى پايدالانىلعان.
ەسكە سالايىق، بۇعان دەيىن ەرتەدە ايەلدى بوساندىرۋعا قاتىستى جاسالعان راسىمدەر تۋرالى ماتەريال جاريالانعان بولاتىن.
