شوقاننىڭ جەڭ مىلتىعى

قيىندىققا تولى جوعارىداعى ساپارى جايلى ساياحاتشى- عالىم «شىعىس تۇركىستان. ساياحات كۇندەلىگى» اتتى جولجازبالار سەرياسىن جازىپ قالدىردى. سونىڭ ءبىرى «قاشقارعا بارعان جانە قاشقاردان الاتاۋ وكرۋگىنە كەرى قايتقان ساپارىم تۋرالى» اتتى كۇندەلىك- جازباسىندا: «مەنىڭ قاشقارياعا ساياحاتىم 1858 -جىلدىڭ يۋن ايىنىڭ 28-كۇنى باستالىپ، 1859 -جىلدىڭ 12-اپرەلىندە اياقتالدى. 10 اي، 14 كۇن دەگەندە ۆەرنىي بەكىنىسىنە كەلدىم» دەيدى.

وسى ءبىر ۇزاققا سوزىلعان ازاپتى ساپارىندا شوقان ءۋاليحانوۆ وزىنە تاپسىرىلعان بارلاۋشى- تىڭشىلىق مىندەتتەردى دە قوسا اتقاردى. ياعني، سەمەي قالاسىنان شىعىپ قاشقارعا جول تارتقان كەرۋەنشىلەر قوسىنىندا «تىڭشى ورىس وفيتسەرى» بىرگە بارا جاتقانى جايلى حابار وزىنەن بۇرىن جەتىپ قويعان- تىن.

اسا ماڭىزدى، وتە كۇردەلى مىندەتتى اتقارۋشى ادام رەتىندە شوقانعا ءوزىن قورعاۋ ءۇشىن ارنايى جانقارۋ (جەڭمىلتىق) بەرىلگەن كورىنەدى. عالىمنىڭ كۇندەلىك جازبالارىن وقىپ وتىرىپ، ونىڭ قولىندا مۇنداي شاعىن پيستولەتتىڭ بىرنەشەۋى بولعانىن اڭعارامىز. مىسالى، 1985 -جىلى ش. ءۋاليحانوۆتىڭ الماتى قالاسىنداعى «جازۋشى» باسپاسىنان شىعارىلعان تاڭدامالىسىنىڭ 453-بەتىندە، قاشعارداعى وتە ىقپالدى اقساقال ناسىرەدديننىڭ بالاسىنا ءوز اتىنان شاعىن پيستولەت سىيلاعانىن جانە بۇل وقيعا جايلى ەكى تاراپتا قۇپيالىق ساقتاۋدى ءجون كورگەنى جايلى جازباسى بار.

جوعارىداعى قارۋ قازىر شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى «التىنەمەل» مەملەكەتتىك مەموريالدى مۋزەي قورىندا ساقتاۋلى تۇر. وتكەن شىلدە ايىندا ەلوردا تورىندە ۇيىمداستىرىلعان الماتى وبلىسىنىڭ مادەني كۇندەرى قارساڭىندا جوعارىداعى جادىگەر، قۇندى بۇيىم رەتىندە قازاقستان قارۋلى كۇشتەرى اسكەري- تاريحي مۋزەيىندە كورمەگە قويىلىپ، ەلوردالىقتارعا تانىستىرىلدى.

جادىگەردىڭ رەسمي قۇجاتىندا: اتالمىش بۇيىم 1958 -جىلى ناۋرىز ايىنىڭ 12- كۇنى № 165- اكتى بويىنشا، قازاق س س ر مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ № 3 بۇيرىعىمەن جوعارىداعى مۋزەيگە بەرىلگەنى جايلى جازىلىپتى. جانە جانقارۋدىڭ ءبىر بۇيىرىندە التىنمەن ادىپتەلىپ جازىلعان «شوقان ۋاليحانوۆقا 1858 -جىل» دەگەن جازۋ بار. بۇنداعى «1858 -جىل» دەگەنى عالىمىنىڭ قاشقار ساپارىنا اتتانعان ۋاقىتى.

قۇجات بويىنشا جانقارۋدىڭ اتى - «براۋنينگ». ونىڭ ۇزىندىعى - 11 س م، ەنى - 9 س م. وندىرىستىك ءنومىرى - 7552. بۇل جادىگەردى 1958 -جىلى قازىرگى الماتىداعى مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەيى گەننادي ۆاسيليەۆيچ پوپوۆ دەگەن ازاماتتان 100 سومعا (رۋبل) ساتىپ الىپتى. گ. ۆ. پوپوۆقا قارۋدى 1936 -جىلى وسپان ەسىمدى قازاق تامىرى سىيعا تارتقان. ال وسپاننىڭ قولىنا قالاي ءتۇسىپ جۇرگەنى بەلگىسىز.

وسى ماقالانى جازۋ بارىسىندا اڭداعانىمىز - بۇل قارۋدىڭ اتى «براۋنينگ» ەمەس. سەبەبى، براۋنينگ- جەڭمىلتىعىن ويلاپ تاپقان ادام دجون موزەس براۋنينگ 1855 -جىلى تۋعان، 1858 -جىلى بۇل ءۇش جاستاعى بالا. جەڭمىلتىقتى قۇجاتتاندىرۋ بارىسىندا قاتەلىك كەتكەن. جەڭمىلتىقتىڭ شىنايى اتى - ۆەلودوگ. قارۋدى فرانسۋز ينجەنەرى شارلەم فرانسۋا گالان 1850- جىلدارى ويلاپ تاپقان. ۆەلودوگ- جەڭمىلتىقتىڭ سالماعى 300 گرامم، ۇنعىسىنىڭ كەڭدىگى - 5,5 م م، اينالمالى تاڭدايىنا بەس وق سيادى. ۆەلودوگتىڭ براۋنييگتەن باستى ايىرماشىلىعى شۇرىپپەسىنىڭ سىرتىندا شەڭبەرلى قورعانىسى جوق.

بەكەن قايرات ۇلى