بالانى نەگە ۇرۋعا بولمايدى - پسيحولوگپەن سۇحبات

ماسەلەن، ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك، ەلىمىزدەگى داعدارىس ورتالىقتارىنا حابارلاسىپ، كومەك سۇراعانداردىڭ %67 ى - بالالار. تاعى ءبىر نازار اۋدارارلىق دۇنيە - بۇل بالالاردىڭ باسىم كوپشىلىگى كوپ بالالى وتباسىنان شىققان. وسى تۇستا ءبىرقاتار زاڭدى سۇراق تۋىندايتىنى انىق. بالا نەلىكتەن وتباسىندا ءوزىن قاۋىپسىز سەزىنە المايدى؟ جاقىن ادامدارىنان زورلىق- زومبىلىق كورۋ ونىڭ پسيحولوگياسىنا قالاي اسەر ەتەدى؟ نەگە بالالار ءجيى زورلىققا ۇشىرايدى؟ ونداي بالالار سانىن ازايتۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ ءزابىر كورگەن بالالار قايدا حابارلاسا الادى؟ مىنە، وسى ساۋالدار توڭىرەگىندە پسيحولوگ اينا مولداحمەتوۆامەن سۇحباتتاسقان ەدىك.

- اينا مەرەكە قىزى، جىل باسىنان بەرى تۇرمىستىق زورلىق- زومبىلىققا ۇشىراعاندارعا كومەك قولىن سوزاتىن داعدارىس ورتالىقتارىنا حابارلاسقانداردىڭ %67 ى بالالار ەكەن. بۇل دەگەنىڭىز، ءتىپتى جارتىسىنان دا كوپ. ايتىڭىزشى، وتباسىنداعى بالالارعا قاتىستى زورلىق- زومبىلىق نەدەن تۋىنداۋى مۇمكىن؟

- جالپى، ادامداردىڭ باسىم كوپشىلىگى بالانىڭ تابيعاتىنان بەيحابار. ونىڭ پسيحيكاسىنىڭ دامۋىنىڭ ءار ساتىسىندا قانداي وزگەرىستەر بولاتىنىن جاقسى بىلمەيدى. ماسەلەن، ەرەسەكتەردىڭ كوبى بالانى «كىشكەنتاي ەرەسەك ادام» دەپ قابىلدايدى. ءبىر ايتقاننان ءبارىن ءتۇسىنىپ، تىڭداۋى قاجەت دەپ ويلايدى. ال بۇعان تەرەڭىرەك ءمان بەرسەك، كەيبىرى بالانىڭ نە ءۇشىن كەرەك ەكەنىن دە بىلمەيدى. ولار قارتايعاندا جالعىز قالام دەگەن قورقىنىشتان بالا تاپقىسى كەلەدى. سونداي- اق، كوبىرەك جاردەماقى الۋ ءۇشىن دە بالانى دۇنيەگە اكەلەتىندەر بار. جۇرگىزىلگەن ساۋالناما ناتيجەسى سونى كورسەتىپ وتىر. ودان بولەك، قوعامدا قالىپتاسقان باسقا دا تاپتاۋرىندار اسەر ەتەدى. سوندىقتان دا، بالانىڭ پسيحولوگياسىن تۇسىنبەگەننەن كەيىن، ولارمەن قالاي قارىم- قاتىناس جاساۋ كەرەگىن بىلمەي جاتادى. سول سەبەپتى دە، تاربيلەۋدىڭ ەڭ وڭاي ءتۇرىن، ياعني زورلىق كورسەتۋ، ۇرىپ- سوعۋ ءتاسىلىن قولدانادى.

بالا - ەرەسەك ادام ەمەس، ونىڭ ومىرلىك تاجىريبەسى دە از، سوندىقتان دا ونىڭ كوپ دۇنيەنى تۇسىنبەۋى، سۇراعىنىڭ كوپ بولۋى زاڭدى. اتا- انا وسى ماسەلەنى جاقسى ۇعىنۋى كەرەك. ال ونىڭ اتا- انانى تىڭداماۋى، شۋ شىعارۋى ءوزىن اكە- شەشەسىنىڭ تۇسىنبەگەنىنەن تۋىندايدى. ەندى ءبىر سەبەپ رەتىندە وتباسىنىڭ الەۋمەتتىك- ەكونوميكالىق جاعدايىنىڭ تومەندىگىن ايتار ەدىم. ال ۇشىنشىدەن، جۇيەنىڭ دۇرىس ەمەس ەكەنىن، تۇرمىستىق زورلىق- زومبىلىقپەن كۇرەس جۇمىستارىنىڭ دۇرىس جۇرگىزىلمەي جاتقانىن دا اتاپ ءوتۋ كەرەك. ءبىراق، پروبلەمانىڭ ءبارى بالا پسيحولوگياسىن جەتە تۇسىنبەگەندىكتەن تۋىندايتىنىن ەسكە سالعىم كەلەدى. وسىلايشا، ماسەلەنىڭ ءبارىن تەك ۇرىپ- سوعۋ ارقىلى شەشۋ ءادىسى ۇرپاقتان- ۇرپاققا جالعاسا بەرەدى. ءتىپتى، قازىر بالاسىنا ۇرىپ- سوعۋمەن تاربيە بەرۋ قالىپتى جاعدايعا اينالىپ كەتكەن. ويتكەنى، كىشكەنتاي كەزىندە ولاردى دا اتا- اناسى سوققىعا جىققان. سوندىقتان دا، مۇنداي اتا- انالار بالالاردى تاربيلەۋدىڭ باسقا جولىن بىلمەيدى.

- بالانى ۇرىپ- سوعۋ، وعان فيزيكالىق زاقىم كەلتىرۋ ونىڭ پسيحولوگياسىنا، پسيحيكاسىنا قالاي اسەر ەتەدى؟ وسىعان توقتالىپ ءوتىڭىزشى.. .

- بالاعا فيزيكالىق، پسيحولوگيالىق جانە جىنىستىق زورلىق كورسەتكەن كەزدە، ونىڭ جەكە شەكاراسى بۇزىلادى. كەيىن ول قوعامدا، ادامدارمەن ارالاسقان كەزدە جەكە شەكارانىڭ نە ەكەنىن ءبىلىپ، ونى قورعاي المايدى. ءومىر جولىندا كەزدەسكەن ادامداردىڭ ءبارى ونى رەنجىتەدى، كوڭىلىنە قاياۋ تۇسىرەدى. ال ول مۇنىڭ بارىنە اتا- اناسىنىڭ ۇرىپ- سوققانىنا شىداعان سياقتى توزە بەرەدى نەمەسە اگرەسسيۆتى رەاكسيا تانىتادى. سالدارىنان ءار نارسەگە اگرەسسيۆتى كوزقاراس تانىتاتىن نە ءوزىن جابىرلەنۋشى سەزىنەتىن ادام ءوسىپ شىعادى.

- قازاقتا «ۇيادا نە كورسەڭ، ۇشقاندا سونى ىلەرسىڭ» دەگەن ءسوز بار. ءوزىڭىز ايتقانداي، زورلىق كورگەن بالا وسكەننەن كەيىن ءوز بالاسىن ۇرىپ- سوعاتىن بولادى. زورلىق كورسەتۋدىڭ ۇرپاقتان- ۇرپاققا جالعاسۋىن قالاي توقتاتامىز؟ مۇمكىن، اتا- اناعا قانداي دا ءبىر شارا قولدانۋ كەرەك شىعار؟

- قازىر بىزدە بالاسىن ۇرىپ- سوققان اتا- انانى جازالاۋ تاجىريبەسى عانا قولدانىلادى. بۇل پروبلەمامەن كۇرەستە مۇنى ءتيىمدى ءتاسىل دەپ ايتپاس ەدىم. بىرىنشىدەن، اتا- انانى جازالاماستان بۇرىن، ولارعا پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتىلۋى ءتيىس. سەبەبى، ول دا جاڭا اتاپ وتكەنىمىزدەي، بالا كەزىندە ءوزىنىڭ اتا- اناسى تاراپىنان زورلىق- زومبىلىققا ۇشىراعان بولۋى مۇمكىن. وسىنى زەرتتەۋ كەرەك. ماسەلەن، ولارعا پسيحولوگپەن تەراپيا نەمەسە لەكتسيالار تىڭداۋعا مۇمكىندىك، باعىت- باعدار بەرىلۋى كەرەك. ولاردى تۇزەۋ جۇمىستارىنا تارتىپ، ايىپپۇل سالعاننان گورى، بالا تاربيەسىنە قاتىستى لەكسيا تىڭداتقان دۇرىسىراق بولار ەدى. بۇل تەك قانا بالانى ەمەس، ءبىرىنشى ءوزىن تۇسىنۋگە، كەيىننەن بالانى تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ويتكەنى، اتا- انانىڭ ميىندا بۇعان دەيىن زورلىققا قاتىستى بەلگىلى ءبىر ادەتتەر قالىپتاستى عوي، سونى وزگەرتۋ كەرەك. مىنە، اتا- انانىڭ زورلىق- زومبىلىققا كوزقاراسىن وزگەرتۋ ارقىلى ءبىز پسيحولوگيالىق جانە فيزيكالىق ساۋ ادامداردىڭ كوبەيۋىنە جاعداي جاسايمىز.

- ماماندار وتباسىندا ءزابىر كورگەن بالالارمەن جۇمىس ىستەگەن كەزدە نەنى ەسكەرۋى كەرەك؟

- ماماندار اتا- اناسىنان تاياق جەگەن، زورلىق- زومبىلىق كورگەن بالالارمەن جۇمىس ىستەگەن كەزدە ونىڭ ادام رەتىندە «تۇتاستىعىن» قايتادان قالىپتاستىرۋعا تىراسادى. سەبەبى، پسيحيكالىق نە فيزيكالىق ءزابىر كورگەن بالانىڭ جان دۇنيەسىنىڭ پارشا- پارشاسى شىعىپ، شاشىلىپ قالادى. ماسەلەن، تەراپيا كەزىندە بالا ءوزىنىڭ قورقىنىشىن قاعازعا تۇسىرەدى. كەيىن ءبىز مۇنىمەن جۇمىس ىستەپ، ونى باسقا ءپوزيتيۆتى دۇنيەگە اينالدىرۋعا تىرىسامىز. ءبىراق، بۇل جەردە تەك بالامەن عانا ەمەس، اناسىمەن دە قاتار جۇمىس ىستەۋ كەرەك. ويتكەنى، بالانىڭ پسيحولوگياسىمەن جۇمىس ىستەپ، قالىپقا كەلتىرگەنمەن، اناسىنىڭ پسيحولوگياسى وزگەرىسسىز قالسا، وندا پايدا جوق.

جالپى، اتا- انا بالامەن دۇرىس قارىم- قاتىناس قۇرۋعا تالپىنۋ كەرەك. مىسالى، بالانى ۇرىپ- سوعىپ، جەكىپ- ۇرىسقاننان گورى، وعان قانداي ماسەلەگە تاپ بولعانىن ايتۋىنا مۇمكىندىك بەرىپ، قانداي جاعداي بولسا دا، ماسەلەنىڭ شەشىلۋىنە كومەكتەسەتىنىن ەشقانداي اگرەسسياسىز جەتكىزۋ قاجەت. اتا- انا مەن بالانى ءبىر- بىرىمەن ءتىل تابىسۋعا، سويلەسۋگە ۇيرەتۋ كەرەك.

وعان قوسا بالاعا ءوز قۇقىعىن قورعاۋدى، وزىنە نە قاجەت ەكەنىن ءبىلۋدى ۇيرەتۋ كەرەك. سونىمەن بىرگە، اتا- اناسى بالاسىنا ءوزىنىڭ ءىش- كيىمىن ەشكىمگە ۇستاتپاۋ كەرەگىن ايتۋى ءتيىس. بالا ءبىر نارسە ايتسا، ونىڭ ءسوزىن ءبولىپ تاستاماي، سوڭىنا دەيىن تىڭداۋ كەرەك. بۇلار قاراپايىم كورىنگەنىمەن، بالا پسيحولوگياسى ءۇشىن وتە ماڭىزدى. كوزقاراسى مەن ويىن اتا- اناسىنا ايتا الاتىن بولسا، كەيىن باسقا ورتادا دا ءوز ويى مەن كوزقاراسىن وڭاي جەتكىزەتىن بولادى.

- ءبىر كەزدەرى ءسىزدىڭ «111» call-ورتالىعىندا جۇمىس ىستەگەنىڭىزدى بىلەمىز. قاي كەزدە جۇمىس ىستەدىڭىز؟ سونداعى تاجىريبەڭىزبەن بولىسە الاسىز با؟ بالالار ءجيى حابارلاسۋشى ما ەدى؟

- قازاقستاندا زورلىق- زومبىلىق كورگەن بالا «111» سەنىم تەلەفونىنا حابارلاسا الادى. مۇنىڭ جارناماسى تەلەديداردان دا بەرىلىپ ءجۇر. مەن وسى ورتالىقتا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كەزدە بىزگە قازاقستاننىڭ تۇكپىر- تۇكپىرىنەن بالالار حابارلاساتىن.

مەن وندا ەلىمىزدە «كوك كيت» ويىنى بەلەڭ العان 2017-2018 -جىلدارى جۇمىس ىستەدىم. ويىن ارقىلى بالالارعا مانيپۋلياتسيا جاساپ، وزدەرىنە زارار كەلتىرۋگە ماجبۇرلەپ، تاپسىرمالارى ءتىپتى وزىنە قول سالۋعا دەيىن اپارىپ جاتتى. ءوز- وزىنە قول جۇمساعىسى كەلگەن كوپتەگەن جەتكىنشەك بىزگە حابارلاساتىن. ءتىپتى، 16 جاستاعى ءبىر قىز قورابىمەن ءدارىنى ءىشىپ الىپ حابارلاسسا، ەندى ءبىرى 9-قاباتتان سەكىرمەكشى بولدى. ەكەۋىنىڭ دە جاعدايى ۇقساس، وتباسىنداعى تۇنىسپەۋشىلىكتىڭ جوقتىعى، بالانىڭ قالاۋىنا نازار اۋدارمايتىن اتا- انا، جاقىن ارالاسىپ، سىرىن ايتاتىن دوستارىنىڭ جوقتىعى سەبەپ بولعان. مىنە، وسىنداي جاعدايلار ومىردەن باز كەشىپ، قول جۇمساۋعا يتەرمەلەگەن. «كوك كيتتىڭ» دە اسەرى جوق ەمەس.

جالپى، وتباسىنداعى نە قوعامداعى زورلىق- زومبىلىقتىڭ كوبەيۋى ونىڭ قالىپتى جاعدايعا اينالىپ بارا جاتقانىن كورسەتىپ وتىر. بۇل جەردە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ دا ءرولىن اتاپ وتكىم كەلەدى. زورلىق- زومبىلىق جايلى ب ا ق- تا كوپ كورسەتىلەدى. ونى كوبى سونشالىق، ابدەن ەتىمىز ۇيرەنىپ كەتكەن. عالىمدار جۇرگىزگەن ءبىر تاجىريبە جايلى ايتىپ وتەيىن. ولار مايمىلدى وتىرعىزىپ قويىپ، وعان اتىس- شابىس كينوسىن كورسەتكەن. العاشقى مينۋتىندا- اق جاڭاعى مايمىل ءوز- وزىنەن قۇتىرىپ، قورقىپ، شىڭعىرا باستاعان. كوردىڭىز بە، اناۋ اتىس- شابىس، قاننىڭ وعان قالاي كەرى اسەر ەتكەنىن.

جالپى، مۇنداي جاعدايدا دەنساۋلىق، ءبىلىم، ب ا ق سالاسىنىڭ ماماندارى، الەۋمەتتىك قىزمەتكەرلەر مەن پسيحولوگتەر بىرلەسە جۇمىس ىستەۋى كەرەك. ماسەلەن، مەكتەپتەر كوبىنە وزدەرىنىڭ ابىرويى ءۇشىن جاسىرىپ، ءۇنسىز قالۋعا تىرىسادى. اۋرۋحانالار دا وزدەرىنە جاۋاپكەرشىلىك الماس ءۇشىن ارالاسقىسى كەلمەيدى.

ال، بىزدەگى ب ا ق رەپورتاجداردا كوبىنە زورلىق- زومبىلىق كورگەن، ياعني جاراقات العان بالانى، اراق ىشەتىن اكەسىن كورسەتىپ جاتادى. بۇل تەك زورلىق- زومبىلىقتىڭ كوبەيۋىنە اكەلىپ سوعادى. مۇنى ازايتۋ كەرەك. كەرىسىنشە، وسىنداي جاعدايعا ۇشىراعان وتباسى ماسەلەسىن قالاي شەشتى، مىنە، وسى دۇنيەلەردى كوپتەپ جازىپ، كوپتەپ كورسەتۋ كەرەك. مىسالى، بالانى قالاي تاربيەلەۋ كەرەگىنە قاتىستى ناقتى مىسالدار ارقىلى، بەلگىلى ءبىر ادامداردىڭ تاجىريبەسىن ءتۇسىرۋ، جازۋ ارقىلى بۇگە- شۇگەسىنە دەيىن كورسەتكەن دۇرىس بولار ەدى. ودان كەيىن بالا تاربيەسىنە قاتىستى ارنايى باعدارلامالار دا جوقتىڭ قاسى. ماسەلەن، ۇلى بريتانيادا «Super nanny» ، «101» دەگەن تانىمدىق باعدارلامالار بار. مىنە، بىزگە دە سونداي اعارتۋشىلىق باعىتتاعى باعدارلاما، جوبا قاجەت- اق. سوندىقتان، ب ا ق- تا فاكتىلەردەن گورى، پروبلەمانىڭ شەشۋ جولدارىن كوبىرەك جازىپ، كورسەتۋ كەرەك دەپ ويلايمىن.

- سۇحباتىڭىز ءۇشىن راقمەت!

P. S. وتباسىندا نە باسقا جەردە زورلىق- زومبىلىق كورگەن بالالار «111» سەنىم تەلەفونىنا حابارلاسىپ، كومەك الا الاتىنىن ەسكە سالامىز.

نازەركە سۇيىندىك