ۇلت رۋحىنىڭ شىراقشىسى

نۇر-سۇلتان. قازاقپارات - بۇل قازاقتىڭ سار دالاسىن ابدەن شيىرلاعان جول - وسى دالانىڭ ماڭدايىنا تۇسكەن ءاجىم سەكىلدى يرەك- يرەك بولىپ جاتاتىنى بار.

بۇل جول قازاق دالاسىنىڭ ماڭدايىنا جازىلعان تاعدىرى دا شىعار: ايتەۋىر قاي قيىرعا بارساڭىز دا الدىڭىزدان ۇزىنا جول شىعا كەلەدى. ءار جولدىڭ، ءار سوقپاقتىڭ، ءار داڭعايىر داڭعىلدىڭ وزىنە بۇككەن سىرى دا، داڭققا باستايتىن جىرى دا، تەرى مەن قانى ارالاسقان مۇڭى دا جەتەرلىك. تەك سول جول بويىمەن كەلە جاتىپ وتكەننىڭ نە ايتقىسى كەلگەنىنە قۇلاق ءتۇرىپ، نەنى كورسەتكىسى كەلگەنىنە كوزىڭىزدى تىكسەڭىز بولعانى.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم- جومارت توقايەۆ 2020 -جىلى «انا ءتىلى» گازەتىنە قازىرگى ءماجىلىس دەپۋتاتى، باسىلىمنىڭ سول كەزدەگى باس رەداكتورى جاناربەك ءاشىمجانعا بەرگەن سۇحباتىندا: «اشى دا بولسا ايتايىن، ءبىز - قازاقتار، وسىناۋ الماعايىپ كۇردەلى الەمدە، تۇپتەپ كەلگەندە، ەشكىمگە سونشالىقتى قاجەت ەمەسپىز. ءوز مەملەكەتىمىزگە عانا كەرەكپىز. وسى ءبىر قاراپايىم قاعيدانى ەشقاشان ەستەن شىعارمايىق…» دەگەن ەدى. شىنىمەن دە، ءبىزدىڭ تاريحىمىز دا، تاعدىرىمىز دا، ارمان- مۇراتىمىز دا، ەڭ الدىمەن، وزىمىزگە قادىرلى، وزىمىزگە اياۋلى، وزىمىزگە قاجەت.

ال ونداي قادىرلى مەن اياۋلىعا، ياعني بۇل دالاداعى كيە مەن يەگە جول باستاپ اپارادى. سوندىقتان دا ۇلى جولدىڭ بويىندا ەل مەن جەردىڭ تۇتاستىعىن كورسەتەتىن، وتكەنگە تاعزىم جاساتىپ، بولاشاققا ءۇمىت سىيلايتىن ايباتتى ەسكەرتكىش، تاريحي تاعىلىمدى كەشەن مەن مۇندالاپ تۇرۋى اسا ماڭىزدى.

وسىندايدا ەسكە تۇسەدى، بىلتىر عانا اتىراۋدا وتكەن «ۇلىق ۇلىس - التىن وردا» اتتى القالى جيىندا ق ر پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ سول كەزدەگى دەپۋتاتى بەرىك ءابدىعالي «ەلىمىزدىڭ باتىس شەكاراسىندا قاسىم حاننىڭ ەسكەرتكىشى اسقاقتاپ تۇرۋى كەرەك» دەپ ۇسىنىس ايتقان ەدى.

شىنىمەن دە، ءار شەكارادا ۇلتتىق نامىستى جانيتىن، ۇلتتىق رۋحتى كوتەرەتىن ايبىندى ەسكەرتكىش كەشەننىڭ سالىنۋى، ەڭ الدىمەن، ءوزىمىز ءۇشىن قاجەت دۇنيە ەمەس پە؟ ماسەلەن، وڭتۇستىك شەكارادا، بايىرعى ۇلى جىبەك جولىنىڭ ءىزى قالعان تاريحى تەرەڭ جول بويىندا «ماڭگىلىك ەل» ساياباعى ارعى- بەرگى تاريحتان سىر اقتارىپ، وتكەن مەن كەتكەنگە قازاقتىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنىنەن حابار بەرىپ، ەلدىڭ مارتەبەسىن اسقاقتاتىپ تۇر. تاريحتىڭ ءوزىن تاسقا قاشاپ جازۋ قانعا سىڭگەن ءداستۇرىمىز عوي. مىنە، جاڭا زاماندا وتكەنگە قۇرمەتتىڭ دە ەرەك ۇلگىسى وسىنداي كەشەننەن انىق بايقالادى...

قازىعۇرتتىڭ باسىندا تاريح تۇنعان...

ەلىمىزدە «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ نەگىزىندە «تۋعان جەر» جوباسى دا قامتىلعان بولاتىن. مەملەكەتتىك باعدارلامانى ءىس جۇزىندە ورىنداۋ ماقساتىمەن بەلگىلى مەتسەنات بەكەت تۇرعارا ۇلى تۋعان جەرى تۇركىستان وبلىسى قازىعۇرت اۋدانىنىڭ ساراپحانا ەلدى مەكەنىنىڭ تۇسىندا، شىمكەنت- تاشكەنت كۇرە جولىنىڭ 45 شاقىرىمىندا، بيىك توبەنىڭ باسىنان 10 گەكتار جەردى ساتىپ الىپ، «ماڭگىلىك ەل» ساياباعىن ورناتۋ ءۇشىن 6 مىڭعا جۋىق الاتاۋ شىرشالارىن وتىرعىزىپ، گۇلزار باققا اينالدىردى.

تاريحي- ەتنوگرافيالىق «ماڭگىلىك ەل» جانە «بابالار رۋحىنا تاعزىم» ساياباعى تۇركىستان- تاشكەنت- سامارقان قالالارى اراسىنداعى تۋريستىك باعىت بويىندا تۇرعاندىقتان ساياباققا كەلۋشىلەر سانى وسى ۋاقىتتا كۇننەن- كۇنگە ارتىپ كەلەدى. مۇندا رۋحتىڭ دا، ەرلىك پەن ەلدىكتىڭ دە سيپاتىن بەرەر ەسكەرتكىش كەشەنى توپتاستىرىلعان. اتىن اتاپ، ءتۇسىن تۇستەسەك، «ماڭگىلىك ەل» ساياباعىندا بەكەت مىرزاعۇل ۇلى اتىنداعى «كيەلىلەر كەسەنەسى»، «باتىر بابالار» مەموريالدىق كەشەنى، سالقام جاڭگىر حان مەن جالاڭتوس ءباھادۇردىڭ، قازاقتىڭ ءسوزىن ۇستاعان ءۇش بي: تولە، قازىبەك، ايتەكە بيلەردىڭ جانە قاجىمۇقان مۇڭايتپاسوۆتىڭ ەسكەرتكىشى، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ زارى مەن زاپىرانى انا مۇسىنىنەن بايقالاتىن «اناعا تاعزىم» ەسكەرتكىشى جانە باسقا دا تاعزىم ەتەر ءمۇسىن جەتەرلىك.

«ادامدىقتى ايت، ەرلىكتى ايت، باتىرلىقتى ايت!». جامبىل بابامىزدىڭ وسىناۋ ولەڭ جولدارىمەن اڭگىمەمىزدىڭ نەگىزگى بولىگىنە وتسەك... سەبەبى «ماڭگىلىك ەل» ساياباعىندا ادامدىقتىڭ دا، ەرلىكتىڭ دە، باتىرلىقتىڭ دا بايانى بار.

«باتىر بابالار» مەموريالدىق كەشەنى جانە حالىق قاھارماندارى - سالقام جاڭگىر حان مەن ءجالاڭتوس ءباھادۇر ەسكەرتكىشى تۋريستەرى اعىلعان بيىك جوتادا مەن مۇندالاپ تۇر. وربۇلاق شايقاسىنىڭ 375 جىلدىعىنا ارنالعان ەرەكشە مەموريالدىق كەشەننىڭ قاسبەتىندە جاڭگىر حان مەن جالاڭتوس ءباھادۇردىڭ ات ۇستىندەگى بەينەلەرى اسقاقتايدى. ەسكەرتكىشتىڭ بيىكتىگى - 11 مەتر. سالقام جاڭگىر حان مەن جالاڭتوس ءباھادۇر بەينەلەنگەن ەسكەرتكىشتىڭ قاسىندا قوس تۇلعانىڭ ءومىربايانى مەن ەرلىكتەرى جازىلعان. وربۇلاق شايقاسى تۋرالى مالىمەت بەرىلگەن.

«باتىر بابالار» مەموريالدىق كەشەنى ورنالاسقان الاڭنىڭ سىرتقى جاعىن تۇتاس تۇيىقتايتىن گرانيت قابىرعادا بىرنەشە پاننو ورنالاسقان. ونىڭ ءبىرى «اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلاما» اتانعان زار زاماندى بەينەلەيدى. ەكىنشىسىندە وربۇلاق شايقاسىنىڭ كورىنىستەرى ايشىقتالعان پانورامالىق قابىرعادا ۇلى جەڭىسكە قول جەتكىزۋدە ەرەكشە كوزگە تۇسكەن ەكى قولباسشىمەن بىرگە، شاپىراشتى قاراساي، ارعىن اعىنتاي، الشىن جيەمبەت، قاڭلى ساربۇقا، نايمان كوكسەرەك، دۋلات جاقسىعۇل، سۋان ەلتىندى جانە قىرعىز كوتەن مەن تاباي باتىرلاردىڭ اتى-ءجونى گرانيت تاسقا قاشالعان. اتالعان قابىرعانىڭ ورتاسىنا ەسكەرتكىش كەشەننىڭ وربۇلاق شايقاسىنداعى ۇلى جەڭىستىڭ 375 جىلدىعىنا ارنالعانى تۋرالى قازاق، ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە تۇسىنىكتەمە جازىلعان، بەلگىتاس ورناتىلعان.

ەسكەرتكىش كەشەن مۇنان ءارى «ماڭگىلىك ەل» ساياباعىنا جالعاسىپ كەتەدى. دەمەك، بۇل كەشەن تەك كونەگە تاعزىم ەمەس، كەشەدەن كەلىپ، بۇگىنگە وتەر جولدىڭ سيمۆوليكالىق ءمانى جاسىرىنعان مەكەن. وتكەننىڭ ورلىگىن، پاراساتىن، كەڭدىگى مەن دارحاندىعىن ايعاقتار كەشەندى اقىل- وي الاڭىنا دا تەڭەپ جۇرگەندەر كوپ. وتكەنگە تاعزىم جاساي وتىرىپ بولاشاق تۋرالى وي تولعار وسىناۋ ءبىر بيىكتىڭ بۇگىنگى ۇرپاققا بەرەر رۋحى الابوتەن.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» دەگەن ماقالاسىندا: «تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ مەرەيتويى اياسىندا وسىنداي ءبىرتۋار تۇلعالاردى ەسكە الىپ، ولاردىڭ مۇراسىن جاستارىمىزعا جانە بۇكىل الەمگە پاش ەتۋىمىز كەرەك» ، - دەپ قاداپ ايتقانىن ەسكەرسەك، قازاق تاريحىندا ۇلكەن ورنى بار تاريحي تۇلعالاردىڭ بۇل ەسكەرتكىشى ۇلت رۋحانياتى مەن تاريحىن تۇگەندەۋدە الار ورنى زور ەكەنىن اتاپ وتۋگە ءتيىستىمىز.

وسى ساياباقتاعى تاعى ءبىر تاعزىم ەتەر دۇنيە: «ۇلى دالا دانالارى - ۇلتتىڭ ۇلى بيلەرى» ەسكەرتكىشى. قازاقتىڭ بىرلىگى مەن بيلىگىندە ۇلكەن ورنى بار ءۇش بىردەي تۇلعانى تاس تۇعىرىنا قوندىرعان وسى كەشەننىڭ يدەولوگيالىق ماڭىزى تەرەڭدەي تۇسكەندەي. كەشەن يدەياسىنىڭ اۆتورى، مەتسەنات بەكەت تۇرعارا ۇلى: «ءۇش ءبيدىڭ ەسكەرتكىشىن ساياباقتىڭ قاق ورتاسىنا، كۇنشىعىسقا قاراتىپ ورناتتىق. شىمكەنت- تاشكەنت جولىنىڭ بويىندا الىستان مەن مۇندالاپ تۇرادى. ەسكەرتكىشتىڭ ماڭدايىنا «ۇلى دالا دانالارى» ، «ۇلتتىڭ ۇلى بيلەرى» دەپ جازىپ قويدىق. ارينە، قازاقتا بي كوپ بولعان. ءبىراق وسى ءۇش ءبيدى بۇكىل قازاق مويىنداعان. بۇل ورناتىلعان ەسكەركىش ەلدىگىمىز بەن بىرلىگىمىزدى ايقىنداپ تۇرادى دەپ سەنەمىن»، - دەگەن بولاتىن بيلەر ەسكەرتكىشىنىڭ اشىلۋ قارساڭىندا.

بەكەت تۇرعارا ۇلىنىڭ ءوزى دە قىزمەتتە جۇرگەن ۋاقىتىندا تورىنە ءۇش ءبيدىڭ پورترەتىن ءىلىپ قويادى ەكەن. ءار قازاقتىڭ تورىندە تۇرۋعا ءتيىس تۇلعالار ەندى قازىعۇرت بيىگىنە شىعىپ، بىرلىگى بەكەم، بەرەكەسى مول ۇرپاعىنا ريزا كەيىپپەن قاراپ تۇرعانداي.

الاش ارىستارى جانە قاجىمۇقان مۇڭايتپاسوۆ ەسكەرتكىشتەرى تۋرالى ايتار ءسوز كوپ. پرەزيدەنت قاسىم- جومارت توقايەۆتىڭ «قازاق تاريحىن تۇگەندەيىك» دەگەن ءسوزى بار ەدى. تاريحتى وسىنداي تۇعىرلى ەسكەرتكىشتەر ارقىلى دا تۇگەندەۋگە بولادى. اكادەميك ءومىرزاق وزعانباي ۇلىنىڭ «الاش ارىستارى» ەسكەرتكىشى اشىلۋى قارساڭىندا سويلەگەن ءسوزىن مىسالعا الساق: «ۇلكەن رۋح - الاش رۋحى ءدال وسىندا، ءدال قازىر تۇعىرعا قونعانىنىڭ كۋاسى بولدىق. الاش قايراتكەرلەرىن ۇلىقتاۋ وسىنداي ىستەردەن باستاۋ السا دەپ ويلايمىن. مەكتەپتەرگە الاش ارداقتىلارىنىڭ اتى بەرىلسە، كوشەلەردە الاش ارداقتىلارىنىڭ اتى تۇرسا، مىناۋ اسپان استىنداعى اشىق مۋزەيگە اينالىپ كەلە جاتقان ساياباقتا الاش ارىستارىنىڭ ءمۇسىنى بىزگە قاراپ تۇرسا - تاريح ورناتقان زاڭدىلىق دەپ ەسەپتەيمىن. سالقام جاڭگىر مەن جالاڭتوس ءباھادۇر، تولە، قازىبەك، ايتەكە بيلەردىڭ مۇسىندەرىمەن قاتار، وسى ساياباققا تىنىستاۋعا كەلگەن قوناق الاش رۋحىنا باس ءيىپ وتەتىن بولادى. بۇل دا تاريحقا تاعزىم جاساۋدىڭ ءبىر كورىنىسى».

ءيا، بۇل ەسكەرتكىشتەگى توعىز قايراتكەر - ءاليحان بوكەيحان، احمەت بايتۇرسىن ۇلى، ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلى، مۇستافا شوقاي، مۇحامەدجان تىنىشباي ۇلى، جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى، ماعجان جۇمابايەۆ، ءالىمحان ەرمەك ۇلى، جاھانشا دوسمۇحامەد ۇلى ۇلتتىق تۇتاستىقتىڭ سيمۆولى ىسپەتتى. ال ەسكەرتكىش ماڭىندا ەسىمى تاسقا جازىلعان 144 قايراتكەر دە تالاي قازاقتىڭ الاش يدەياسىنىڭ تۋى استىندا ازات كۇندى اڭساعانىن دالەلدەيدى. ايتقانداي، ءدال وسى ەسكەرتكىش قازاق ءۇشىن عانا ەمەس، كورشى قىرعىز حالقى ءۇشىن دە قادىرلى. سەبەبى وسى تىزىمدە الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ساپىندا بولعان، ەكى بىردەي قىرعىز ازاماتىنىڭ ەسىمى تۇر. ءيا، «الاش ارىستارى» ەسكەرتكىشى ءالى تالاي ۇرپاق تاعزىم ەتىپ كەلەر قۇتتى مەكەنگە اينالارى ءسوزسىز. الاش ارىستارىنا ورناتىلعان بۇل ەسكەرتكىش وتكەن عاسىردا جازىقسىز جاپا شەگىپ، قۋعىن- سۇرگىنگە ۇشىراعان ۇلتىمىزدىڭ ۇلى پەرزەنتتەرىن ماڭگىلىك ەستە قالدىرۋعا دەگەن ىزگى نيەتپەن جاسالعان.

«قازىعۇرتتىڭ باۋرايىندا الاش دەپ ەسكەرتكىش كوتەردىك. الاش ءبىزدىڭ ۇرانىمىزعا اينالدى. الاشتى پرەزيدەنتىمىز دە ءجيى اۋىزعا الاتىن بولدى. بۇرىندارى پارلامەنتتەگى ازاماتتار الاش دەگەن ءبىر اۋىز ءسوز ايتسا قۋاناتىن ەدىك. قازىر، قۇدايعا شۇكىر. الاش ارىستارى ء«سوز بىتكەننىڭ شەشەنى - جاھانشا، جازۋدىڭ شەشەنى - ءمىرجاقىپ» دەيدى ەكەن. مىنە، كەشەگى ەسكەرتكىشتە دە سول جاھانشا مەن ءمىرجاقىپتى كورەسىزدەر. بۇل ەسكەرتكىش حالىقارالىق دارەجەدەگى ەسكەرتكىشتەردىڭ قاتارىنان سانالادى. سەبەبى، ونىڭ قاسىنداعى تاقتاتاستاعى تىزىمدە ەكى قىرعىزدىڭ دا ەسىمى جازىلعان. تاعى ءبىر ماسەلە، وسىنداي ەڭسەلى ەسكەرتكىشتەر تۇرعان داڭعايىر جولدى الاش جولى دەپ اتاۋعا ابدەن بولماي ما؟ ەندەشە، شىمكەنتتەن تارتىلعان بۇل جول حان جولى، الاش جولى بولسىن!» - دەگەن ەدى اكادەميك ديحان قامزابەك ۇلى ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ بارىسىندا.

ەسكەرتكىشتىڭ يدەيا اۆتورى بەكەت تۇرعارا ۇلىنىڭ: «كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا تالاي عالىمدار مەن كوزى اشىق ادامدار كوزقاراستارى ءۇشىن قۋدالاندى. ⅩⅩ عاسىر - قازاقتىڭ تاريحىندا بولماعان زۇلماتتارمەن، ۇلكەن قياناتتارمەن استاسقان عاسىر ەدى. اشارشىلىق جىلدارى قانشاما ادام بوسقىنعا اينالىپ، اتاجۇرتىنان كوشۋگە ءماجبۇر بولدى. ولاردىڭ قانشاماسى جول- جونەكەي قىرىلدى. قۇربان بولعان ازاماتتاردىڭ بارلىعىن انىقتاۋ جانە زاڭدىلىق تۇرعىدان اقتاپ الۋ قاجەت. اشارشىلىق جايلى ماسەلە كوتەرۋ ەگەمەندىكتىڭ قادىرىن تەرەڭ ءتۇسىنۋ ءۇشىن دە، تاريحتان تاعىلىم الۋ ءۇشىن دە قاجەت»، - دەگەن سوزىنەن بولاشاقتا بۇل كەشەننىڭ اياسى ءالى دە كەڭي بەرەتىنىن ۇققاندايمىز.

قاجىمۇقان ەسكەرتكىشى الاش مۇراتىنىڭ زاڭدى جالعاسى ىسپەتتى. وعان قوسا وسى وڭىردە ءومىر سۇرگەن قاجىمۇقان باباعا جەرلەستەرىنىڭ ايىرىقشا ءبىر قۇرمەتىنىڭ ءبىر بەلگىسى بالۋان ەسكەرتكىشى اسقاقتاپ تۇر. سوعىس جىلدارىندا ونەر كورسەتىپ، قارجى جيعان قاجىمۇقان بابا قامقورلىعىن جۇرتشىلىقتىڭ ەسىنە سالىپ تا تۇرعانداي. كۇللى الەمدى مويىنداتقان بالۋاننىڭ وڭ قولىنداعى التىن، كۇمىس مەدالدار دا قازاققا باس يگەن، قازاققا تامسانعان جۇرتتىڭ ايىرىقشا ءبىر قۇرمەتىن دالەلدەپ بەرگەندەي. ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا ەل اعاسى نارماحان بەگالى ۇلى بالۋان داڭقىن ۇستەيتىن مۇنداي ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋى، ول ەسكەرتكىشتىڭ كۇرە جولدىڭ بويىندا اسقاقتاپ تۇرۋى وتكەنگە قۇرمەت، بابالار داڭقىنا ىزەت ەكەنىن اتاپ وتكەن-دى.

بۇل كەشەندە سوعىس اتتى سۇراپىل داۋىل جانىن جارالاعان انالارعا ارنالعان جاندى ەلجىرەتەتىن، جۇرەكتى سىزداتاتىن دا ەسكەرتكىش بار. «اناعا تاعزىم» دەپ اتالادى.

«جاۋتاڭداپ قاراپ دالا تۇر،

كوز جاسىن ءسۇرتىپ جاڭا ءبىر.

حابارسىز ۇلىن سۇراۋعا،

جولىڭدى توسىپ انا ءجۇر» ...

سىرباي ماۋلەنوۆتىڭ وسىناۋ جىر جولدارى كوپتىڭ ەسىندە عوي. مىنە، سول «جاۋىنگەردىڭ جولىن توسىپ تۇرعان، حابارسىز كەتكەن ۇلىن، اكەسىن سۇراعىسى كەلگەن» انا مەن بالا بەينەسى دە ۇلكەن جولدىڭ بويىندا قول بۇلعايدى. ول - سوعىستان اكەسىن، ەرىن، بالاسىن كۇتكەن تىل ەڭبەككەرلەرى ەدى. ياعني بۇل ەسكەرتكىش قان مايداننىڭ دا، ساعىنىشتىڭ دا، كۇتۋدىڭ دە، جانكەشتى ەڭبەكتىڭ دە، بىرلىكتىڭ دە بىرەگەي بەلگىسى. سوعىس دەگەن باتىرلىق قانا ما؟ سوعىس دەگەن، بىزدىڭشە، ۇلى ەڭبەك. تىنىمسىز ءارى ماشاقاتى مول ەڭبەك. مىنە، سول ولشەۋسىز ەڭبەك پەن سوعىستاعى ادامىنا دەگەن اينىماس ادالدىق، كۇتۋ مەن ساعىنىش وسى ەسكەرتكىشتە تاڭبالانعان.

سوعىستىڭ زۇلمات ەكەنىن وسى كۇنى دە حالىقارالىق شيەلەنىسكەن جاعدايلاردان كورىپ، اڭداپ ءجۇرمىز عوي. مىنە، اسىرەسە وسىنداي كۇرمەۋى قيىن ساتتەردە وتكەننىڭ زاپىرانىن ەسكەرتكىش ارقىلى كورسەتىپ، ەسكەرتكىش ارقىلى وتكەنگە تاعزىم جاساتۋدىڭ جولىن تابۋ دا ۇلكەن يدەولوگيالىق قادام ەكەنىن ۇققاندايمىز.

«بابالار رۋحىنا تاعزىم» مەموريالدىق كەشەنى اشىلعان ۋاقىتتا قازاقتىڭ اسا كورنەكتى جازۋشىسى، ءسوز زەرگەرى ءابىش كەكىلبايەۆتىڭ بىلاي دەگەنى بار ەكەن: «مەن قازىر 76 جاستامىن. وسى 76 جاستا مەن ەستىگەن ەڭ ۇرەيلى ءسوز - سوعىس. بالا كەزدەن سانامىزعا ۇيالاپ قالعان اسا قاتەرلى ءسوز بولدى. ءبىر كەزدەرى قازىعۇرتتىڭ قاپتالىندا، وگەمنىڭ بوكتەرىندە تالاي رەت ات ويناتىپ جۇرگەن 384 بوزداق، مىنە، كوز الدارىڭىزدا كوك توبەنىڭ باسىندا جاتقانداي اسەر ەتەدى. ولاردىڭ تىنىشتىعىن اتا- بابالارىمىزدىڭ وكىلىندەي بولىپ كارى بابالارىمىز كۇزەتىپ تۇر. بۇل، شىن مانىندە، ءبىزدىڭ كوپتى كورگەن دالامىزدىڭ ءوزىنىڭ كوزىنەن ۇشقان ۇرپاقتارىنا قويعان ەسكەرتكىشى. بۇل اقىرعى ەسكەرتكىش بولسىن. بۇدان كەيىنگى ۇرپاق قۇدايدىڭ جونىمەن كەلىپ، جونىمەن كەتەتىن ساپارلارى بولسىن دەپ تىلەيمىز».

ءيا، سوعىس جايلى بۇل ەسكەرتكىشتەر اقىرعى ەسكەرتكىش ەكەنىن ءبىر ايقىنداپ، سوعىستىڭ سۇمدىعىن اشكەرەلەپ كۇرە جولدىڭ بويىندا وتكەن مەن كەتكەنگە وي سالاتىن بولار.

بەكەت مىرزاعۇل ۇلى اتىنداعى «كيەلىلەر كەسەنەسى» وسى كەشەندەگى كيە مەن يەنى كورسەتەر ەڭ ءبىر نازىك ءارى ەڭ ءبىر تاماشا كەسەنە دەر ەدىك. قازاق دالاسىندا قانشاما كيە بار: كەسەنە، كيەلى مەكەن، كيەلى جەرلەردىڭ تۇگەلگە جۋىعى وسى كەشەندە پانورامالىق سۋرەتتەر بولىپ قاز- قاتار ءتىزىلىپ تۇر. ۇلان- عايىر قازاق دالاسىنداعى ءاربىر قاسيەتتى، قاستەرلى مەكەندى ەكىنىڭ ءبىرى بارىپ كورە المايتىنى راس قوي. ەندەشە، ۇلكەن جولدىڭ بويىندا كەتىپ بارا جاتىپ، وسى جەرگە ارنايى ات باسىن بۇرعان جولاۋشى قازاق دالاسىنىڭ بارلىق كيەلى جەرلەرىن سۋرەتتەن بولسا دا كوزبەن كورەر ەدى. بۇل دا كيەگە تاعزىمنىڭ ءبىر ۇلكەن ۇلگىسى ىسپەتتى دۇنيە عوي.

بەكەت تۇرعارا ۇلىنىڭ ايتۋىنشا، ۇلتىمىزدىڭ ۇلىلارىن ۇلىقتاۋ ۇرپاققا پارىز ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ، «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنا نەگىزدەلىپ ورىندالعان قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق قاسيەتتى نىساندارىنىڭ جيىرمادان اسا پانورامالىق كەسكىندەمە سۋرەتتەرىن قابىرعاعا ورناتىپ، «كيەلىلەر كەسەنەسىن» تۇرعىزعان ەكەن. كەسەنەدە تۋريستەرگە، جالپى حالىققا قاسيەتتى نىساندار تۋرالى مول ماعلۇماتتى ءبىر جەردەن ءۇش تىلدە اۋديوگيد ارقىلى بەرۋ مۇمكىندىگى جاسالعان. تۇركىستاننىڭ تۇلەۋى مەن ەسكەرتكىشتەردىڭ سيپاتى وسى «ماڭگىلىك ەل» ساياباعىن بىرىكتىرگەن ماقسات دەر ەدىك. سەبەبى ساياباق قۇرىلىسىنداعى ءاربىر بولشەك ۇلى دالانىڭ ايبارى مەن داڭقىن اسقاقتاتۋ ءۇشىن جاسالعان. بۇل جەر قازىعۇرت اۋدانىنىڭ 110 مىڭنان اسا تۇرعىنىنا جانە تۋريستەر مەن جولاۋشىلارعا قىزمەت ەتەتىن بىردەن- ءبىر مادەني ورىنعا اينالدى. بۇل ماڭ ساياباققا كەلگەن مىڭداعان تۋريست پەن جولاۋشى بەتكە الىپ كەلەتىن قاسيەتتى ورىن بولىپ شىعا كەلدى.

ءيا، ءبىز سيپاتتاپ وتكەن ەسكەرتكىشتەر مەن كەسەنەنى بىرىكتىرەتىن دۇنيە - قۇرمەت دەر ەدىك.

بىرىنشىدەن، كيەگە قۇرمەت: ونى وسى دالاداعى كيەلى جەرلەردىڭ دەرەگىن قاتتاپ، قاستەرلى مەكەندەردىڭ بەينەسىن كورسەتىپ قويعانىندا.

ەكىنشىدەن، يەگە قۇرمەت: وسى جەردىڭ بۇرىنعى، قازىرگى، بولاشاقتاعى يەسىنىڭ ارمانى- ماقساتىن تاسقا قاشاپ جازۋ يەگە قۇرمەت ەمەي نەمەنە؟

ءۇشىنشى، داڭققا قۇرمەت. سايىن دالانىڭ داڭقىن تاسپەن شەگەندەپ، اسقاقتاتىپ قويۋ ارقىلى وتكەنىمىزدىڭ ەشكىمنەن كەم بولماعانىن، بىزدە دە ءماشھۇر حاندار مەن باتىرلار كوشى ءجۇرىپ وتكەنىن ايعاقتاۋ عوي.

ءتورتىنشى، قاسىرەتكە قۇرمەت. ءيا، ءبىزدىڭ تاريحتىڭ دا كوز جاسى مولىنان تامعان ساتتەرى بولعان. ول ساتتەر ەشقاشان ۇمىتىلماق ەمەس. ول قايعى وتكەننىڭ عانا ەمەس، بۇگىننىڭ دە جۇرەگىن جارالايدى. سول جارا ارقىلى الگى قاسىرەتتەن اينالىپ وتۋگە تىرىساتىنىمىزدىڭ ءبىر دالەلىندەي بولىپ قاسىرەت تە تاستا تاڭبالانعانى ءجون.

قاراتاۋدان كوشكەن كوشتى تۇگەندەپ...

ءبىز سيپاتتاپ وتىرعان كەشەن «ماڭگىلىك ەل» ساياباعى دەپ اتالادى. كەشەن اۋماعىندا ابايدىڭ قارا سوزدەرى تاقتاي تاستارعا قاشالىپ جازىلعان. ۇلى ابايدىڭ قاسيەتتى قارا سوزدەرى گرانيت تاستارعا جازىلعان. ساياباققا كەلگەندەر وتان تاريحىمەن، ادەبيەت الىپتارىنىڭ اقىل- وي مارجانىمەن تانىسا ءجۇرسىن دەگەن نيەتپەن ورناتىلعان ەكەن. ءسوزىمىزدىڭ باسىندا اتاپ وتكەندەي، ساياباق اۋماعىنا التى مىڭ ءتۇپ اعاش ەگىلگەن. ياعني ەكولوگيالىق مادەنيەتتىڭ دە، تيىسىنشە جاسىل ەل ۇستانىمىنىڭ دا جاعدايى قاراستىرىلعان. ساياباقتا «بابالار رۋحىنا تاعزىم» كەشەنى، راحمانبەردى ءابدىرايىموۆقا ورناتىلعان ەسكەرتكىش، «تاعزىم الاڭى» ، امفيتەاتر، تۇگەيبولات جانە ورىك (قىرباس) انا كەسەنەسى، ۇلى شاڭىراق- ەتنواۋىلدار بار. ءبىر ايتا كەتەرلىگى، بۇل تەك وتكەنگە قۇرمەت كورسەتەر عانا جەر ەمەس. مۇندا ەرتەڭگىنىڭ ادامى دا: جاس جۇبايلار دا، بالالار دا كوپ جينالادى. جينالادى دا وتكەنگە تاعزىم ەتەدى، كەلەشەگىنىڭ ماقساتىن ايقىندايدى.

تاريحي- ەتنوگرافيالىق «ماڭگىلىك ەل» جانە «بابالار رۋحىنا تاعزىم» ساياباعى بيۋدجەت قارجىسىنا بىردە- ءبىر شىعىن كەلتىرمەي تۇرعىزىلىپ، اۋداندىق كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق بولىمىنە سىي رەتىندە تاپسىرىلعان ەكەن.

ەندى وسىناۋ ەرەك كەشەننىڭ يدەيا اۆتورى تۋرالى دا بىرەر ءسوز ايتا كەتسەك. جوبا جەتەكشىسى، «جەتى جارعى جانە قوجابەرگەن جىراۋ» حالىقارالىق قوعامدىق قايىرىمدىلىق قورىنىڭ ءتوراعاسى، پروفەسسور، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى بەكەت تۇرعارايەۆ. بەكەت تۇرعارا ۇلىنىڭ يدەياسىمەن بوي كوتەرگەن بىرنەشە جوبانىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىستىق. بايقاعانىمىز - قانداي جوبادا دا، ەڭ الدىمەن، ەل يگىلىگىنە قاتىستى دۇنيە بولۋى كەرەگىن نازارعا الاتىنىندا. «حالقىمىزدا ء«ولى رازى بولماي، ءتىرى بايىمايدى» دەگەن ءسوز بار. ياعني ⅩⅩ عاسىرداعى اشارشىلىقتىڭ، قۋعىن- سۇرگىننىڭ، ودان وزگە دە وقيعالاردىڭ ورنىن انىقتاۋ قاجەت. سوندا عانا بىزدەر وتكەن عاسىردىڭ بۇرمالانعان تۇستارىن اشىپ ايتىپ، ارۋاقتار الدىندا ار تازالىعىمىزدى ساقتايمىز. شىندىق پەن ادىلدىك تامىرلاس ۇعىمدار. ادىلدىكتەن اۋىتقىپ، شىندىقتى قانشا بۇرمالاساڭ دا، تاريح تارازىسى ەرتەلى- كەش ءبارىنىڭ بەتىن اشىپ، ءوز ورنىنا قوياتىنىنا كوز جەتكىزىپ كەلەمىز.

وسى جولدا ەڭبەكتەنىپ جۇرگەن تاريحشىلارىمىز بەن ىزدەنۋشىلەرىمىزدەن كۇتەرىمىز مول جانە ولاردىڭ ەڭبەكتەرىنە ەرەكشە باعا بەرىپ، ولارعا مەملەكەت پەن قوعامدىق ۇيىمدار تاراپىنان ماتەريالدىق جانە مورالدىق قولداۋدىڭ قانداي ءتۇرى بولسا دا كورسەتىلۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىز. تاريحي زەرتتەۋلەر، عىلىمي تۇجىرىم جاساۋ ەرىككەننىڭ ەرمەگى ەمەس. ول اقىل- ويدىڭ كەمەل كورىنىسى. ار- ۇجدان تازالىعىن تالاپ ەتەتىن، تاريحقا قىلداي قىلاۋ تۇسىرمەيتىن ادالدىق كورىنىسى بولۋى كەرەك»، - دەگەن ەدى الاش ارىستارىنا ارنالعان ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋىندا.

ءيا، وتكەن عاسىردىڭ بۇرمالانعان تۇستارىن اشىپ ايتقاندا عانا، ارۋاقتار الدىندا ارىلارمىز، بالكىم. ەرەكشە اتاپ وتەرلىگى، بۇل ساياباقتاعى ەسكەرتكىشتەردىڭ ءارقايسى «مادەني مۇرا» جانە رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ «تۋعان جەر» جوباسىن، ءتۋريزىمدى دامىتۋ، ساياسي كوزقاراسى ءۇشىن قۋعىن- سۇرگىنگە ۇشىراعان ازاماتتاردى اقتاۋ جايلى جوبالاردى ءىس جۇزىندە ورىنداۋدى حالىق قاجەتىنە ناقتى جاراتىپ وتىرعان باستاما.

جەكە تۇلعانىڭ ءوز قاراجاتىن، بيزنەستەگى تابىسىن مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى ءىس جۇزىنە اسىرۋعا جۇمساۋى قۇپتارلىق جانە وزگەگە ۇلگى رەتىندە ۇسىنىپ، مەملەكەت تاراپىنان بيىك باعاسىن بەرۋگە تۇراتىن ناتيجەلى ءىس. ءبىز وسىنداي يگىلىكتى باستامالاردى قولداپ، ناسيحاتتاي الساق عانا ەلىمىزدەگى دەمەۋشىلىك پەن مەتسەناتتىق قوزعالىسقا دا كەڭ جول اشا الامىز.

ت. جۇرگەنوۆ اتىنداعى ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى، ادەبيەت، ونەر جانە ارحيتەكتۋرا سالاسىنداعى قازاق كسر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ەسكەن امانجول ۇلى سەرگەبايەۆتى كوزى قاراقتى وقىرمانعا تانىستىرىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق. ول وسى كەشەندەگى «باتىر بابالار» مەموريالدىق كەشەنى جانە حالىق قاھارماندارى - سالقام جاڭگىر حان مەن ءجالاڭتوس ءباھادۇر ەسكەرتكىشىنىڭ؛ «ۇلى دالا دانالارى - ۇلتتىڭ ۇلى بيلەرى» ەسكەرتكىشىنىڭ؛ الاش ارىستارى جانە قاجىمۇقان مۇڭايتپاسوۆتىڭ ەسكەرتكىشتەرىنىڭ نەگىزگى اۆتورى.

رەسەي حالىق سۋرەتشىسى، رسسەي كوركەمونەر اكادەمياسىنىڭ تولىق مۇشەسى، ونەرتانۋ دوكتورى، پروفەسسور، رەسەي ساۋلەت جانە قۇرىلىس اكادەمياسىنىڭ قۇرمەتتى مۇشەسى، ك س ر و مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى الەكساندر نيكولايەۆيچ بۋرگانوۆ «اناعا تاعزىم» ەسكەرتكىشىن جاساعان ءمۇسىنشى. ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا «رەسەي جەرىندەگى ءمۇسىنشى قازاق دالاسىنداعى قول وراقتى قايدان بىلگەن؟» دەپ تاڭىرقاعانىمىز بار. سويتسەك، كەيىن بىلگەنىمىزدەي، بەكەت تۇرعارا ۇلى ەسكەرتكىشتىڭ سۋرەتىن باستان- اياق ءوزى سالىپ، مۇسىنشىگە ارنايى بارىپ تانىستىرعان ەكەن.

حالىقارالىق ارحيتەكتۋرا اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى بوكەمباي ساماتبەك تاجەن ۇلىنىڭ جۇمىسى: بەكەت مىرزاعۇل ۇلى اتىنداعى «كيەلىلەر كەسەنەسى» . بۇل كەسەنەنىڭ دە ءجونى مەن جولى تۋرالى جوعارىدا اتاپ وتتىك.

ءيا، كۇرە جولدىڭ بويىندا ورنالاسقان «ماڭگىلىك ەل» كەشەنىندە قازاق ءۇشىن قادىرلى سانسىز تۇلعالاردىڭ ەسكەرتكىشى توپتاسقان. سالقام جاڭگىر، ءجالاڭتوس، تولە، قازىبەك، ايتەكە، الاشتىڭ توعىز قايراتكەرىنىڭ ءمۇسىنى مەن 144 قايراتكەرىنىڭ تاسقا باسىلعان ەسىمى دە وسىندا.

«بۇكىل قازاقستاننىڭ مودەلى بولعان وڭتۇستىك قازاقستانداعى» (ديحان قامزابەك ۇلى) كۇرە جولدىڭ بويىنداعى كيەلەر، مىنە، وسىنداي. حالىقارالىق اۋقىمدا الاعاي دا بۇلاعاي زامان تۋعان وسى كۇندەرى، شىنىمەن قازاققا قازاق قانا قاجەت. قازاقتى قازاق قانا تۇگەندەي الادى. بۇل ورايدا جازىلماعان كىتاپتارىمىز دا، قويىلماعان ەسكەرتكىشتەرىمىز دە، اشىلماعان تاريحىمىز دا كوپ شىعار- اۋ. ەندەشە، ازىرگە بارىمىزدى باعالايىق.

ايتقانداي، رەسپۋبليكالىق عىلىمي- ساراپتامالىق كەڭەستىڭ «قاسيەتتى نىساندار» تىزىمىنە تاريحي- ەتنوگرافيالىق «ماڭگىلىك ەل» جانە «بابالار رۋحىنا تاعزىم» ساياباعى جايلى 2021 -جىلعى 30-ساۋىردەگى N4-شەشىمىمەن تۇركىستان وبلىسىنىڭ «قاسيەتتى نىساندار» تىزىمىنە «كيەلىلەر كەسەنەسى» ەنگەن. وعان قوسا قازاق تاريحىن تاسقا باسۋدا، قازاق تۇلعالارىن قۇرمەتتەۋدە، قازاق بولاشاعىن قادىرلەۋدە، قازاق كيەسىن ۇلىقتاۋدا ءجونى بولەك، قىزمەتى ەرەك ەسكەرتكىشتەر كەشەنى 2022 -جىلعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ادەبيەت پەن ونەر سالاسىنداعى اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلعان ەكەن. وسى كەزگە دەيىن ەل تاريحى تاسقا تاڭبالانعان ەسكەرتكىش كەشەنى بار ساياباقتىڭ مەملەكەتتىك سىيلىق العانى ساناۋلى- اق. سول ساناۋلى ەڭبەك قاتارىندا تۇركىستان وبلىسى قازىعۇرت اۋدانى تاريحي- ەتنوگرافيالىق «ماڭگىلىك ەل» ساياباعى بولارىنا دا سەنىمىمىز مول.

قاراگوز سىمادىل

«انا ءتىلى» گازەتى