قازاقستان- ازەربايجان ىنتىماعى جاڭا كەزەڭگە اياق باسقالى تۇر
قازاقپارات ءتىلشىسى وسى ۋاقىت ارالىعىندا باۋىرلاس ەلدەردىڭ ىنتىماعى قالاي ىلگەرىلەگەنىنە شولۋ ۇسىنادى.
وسىدان تۋرا 30 جىل بۇرىن، دالىرەك ايتساق، 1992 -جىلدىڭ 27-تامىزدا قازاقستان مەن ازەربايجان اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قارىم- قاتىناس ورنىققان ەدى.
تاريحي ولشەممەن قاراعاندا بۇل قىسقا مەرزىم بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. ءبىراق باۋىرلاس ەلدەردىڭ مەملەكەتارالىق قاتىناستارى ءدال وسى كەزەڭدە قالىپتاسىپ، نىعايدى.
2005 -جىلى باكۋدە قول قويىلعان ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك جانە وداقتاستىق قارىم- قاتىناس تۋرالى شارت ەكى ەلدىڭ ىنتىماعىن جاڭاكەزەڭگە شىعاردى.
باسقاشا ايتساق، ەكى ەلدىڭ دوستىعى مەن وداقتاس قاتىناستارى وسى قۇجاتتان تامىر الىپ جاتىر.
پوستكەڭەستىك اۋماقتاعى باۋىرلاس ەكى ەل ءبىر- ءبىرىنىڭ ەگەمەندىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىن سوزبەن عانا ەمەس، ناقتى ءىس- ارەكەتپەن دە اشىق قولداپ كەلەدى.
كوپۆەكتورلى جانە تەڭگەرىمدى سىرتقى ساياسات قازىرگى زامانعى سىن- قاتەرلەردە، ونىڭ ىشىندە الەمدە سوڭعى ايلاردا بايقالعان گەوساياسي تۋربۋلەنتتىلىك جاعدايىندا ءوزىنىڭ مىزعىماستىعىن كورسەتتى.
بۇگىندە قازاقستان مەن ازەربايجان اراسىندا ماقۇلدانعان ءتۇرلى سيپاتتاعى 90-عا جۋىق قۇجاتتاردىڭ بازاسى بار. ونىڭ ىشىندە مەملەكەتارالىق شارتتار، ۇكىمەتارالىق كەلىسىمدەر جانەوزگە دەقۇجاتتار بار.
ىنتىماقتاستىق فورماتىنا كەلسەك، ول كوپجاقتى بسيپاتقا يە. ال ب ۇ ۇ، ە ق ى ۇ، ي ى ۇ، ا و س ش ك، تۇركسوي، و ت گ سياقتى حالىقارالىق جانە وڭىرلىك ۇيىمداردىڭ بارىندە ەكى ەلدىڭ ارەكەتى ۇيلەسىم تاپقان.
سونىمەن قاتار، ەكى ەلدىڭ زاڭنامالىق ورگاندارى اراسىندا تىعىز ءوزارا ءىس- قيمىل جولعا قويىلعان. مەملەكەتتەر اراسىنداعى ەكىجاقتى بايلانىستاردىڭ نەگىزىنە ساياسي عانا ەمەس، ەكونوميكالىق قاتىناستار دا كىرەدى.
ازەربايجان بۇگىندە قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك كاۆكازداعى نەگىزگى ساۋدا- ەكونوميكالىق ارىپتەسى بولىپ ەسەپتەلەدى.
ال يمپورت 77,3 پايىزعا، ياعني، 44,4 ميلليون دوللارعا دەيىن ۇلعايدى. الايدا 2020 -جىلى كوروناۆيرۋس شەكتەۋلەرىنىڭ سالدارىنان قازاقستان مەن ازەربايجان اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 109,2 ميلليون دوللار بولعان ەدى. بۇل 2019 -جىلمەن سالىستىرعاندا 37 پايىز از ەدى.
ق ر ۇلتتىق بانكىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا، 2005-2020 -جىلدارى ازەربايجاننان تارتىلعان ينۆەستيتسيالار كولەمى 306,5 ميلليون دولارعا جەتتى. 2018-2019 -جىلدارى ازەربايجان قازاقستانعا 12,7 ميلليون دوللار ينۆەستيتسيا كىرگىزگەن.
قازاقستان اتالعان كەزەڭدە بۇل ەلگە 75,7 ميلليون دوللار ينۆەستيتسيا سالعان. بۇل رەتتە ونىڭ باسىم بولىگى كەيىنگى ءۇش جىلعا تيەسىلى - 45,4 ميلليون دوللار (2018 -جىلى - 3,7 ميلليون، 2019 -جىلى - 12,9 ميلليون، 2020 -جىلى - 28,8 ميلليون دوللار).
قازاقستاننان ازەربايجانعا جولدانعان ەكسپورتتىڭ نەگىزگى بولىگىن ارنايى ماقساتتاعى ءجۇزۋ قۇرالدارى، تەمىرجول لوكوموتيۆتەرى، مۇناي ونىمدەرى، بيداي، ۇننان جاسالعان كونديتەرلىك ونىمدەر قۇرادى.
ال كورشى مەملەكەتتەن قازاقستانعا يمپورت رەتىندە پروپيلەن جانە ەتيلەن پوليمەرلەرى، توقىمادان جاسالعان قاپتاما قۇرالدارى، سىمدار، كابەلدەر، الما، المۇرت، ايۆا جانە ت. ب. تاۋار تۇرلەرى اكەلىنگەن.
بيىل ماۋسىم ايىندا باكۋدە وتكەن قازاقستان ساۋدا- ەكونوميكالىق ميسسيانىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا ەلەۋلى وقيعا بولدى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاندىق ەكسپورتتاۋشىلار ازەربايجاندىق ارىپتەستەرىمەن 38 ميلليون دوللاردان استام سوماعا كەلىسىمشارت جاساستى.
بىلتىر قىركۇيەك ايىندا ساۋدا- ەكونوميكالىق ميسسيا اياسىندا 32,9 ميلليون دوللاردىڭ كەلىسىمى جاسالىپ، لوكوموتيۆتەر، بولات يەلگى، مەتالل بوشكەلەر، جيھاز، تۇزدالعان جانە كونديتەرلىك ونىمدەر جەتكىزۋگە ارنالعان ءبىرقاتار كەلىسىمشارتقا قول قويىلدى.
جۋىقتا قۇرىلعان «قازاقستان- ازەربايجان ىسكەرلىك كەڭەسىنە» ۇلكەن ءۇمىت ارتىلىپ وتىر. بۇل قۇجات ەكى ەلدىڭ بيزنەس ورتاسى ءۇشىن ديالوگ الاڭى بولماق.
اتالعان كەڭەس مەملەكەتتىك ورگاندارعا ۇسىنىمدار ازىرلەپ، بيزنەس دەڭگەيىندە تۋىندايتىن پروبلەمالاردى جەدەل شەشۋ مۇمكىندىك اشادى.
ساۋدا- ەكونوميكالىق بايلانىستاردى جولعا قويۋ ءۇشىن 2020 -جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ازەربايجاندا «قازاقستاننىڭ ساۋدا ءۇيى»، ال 2021 -جىلدىڭ مامىر ايىندا نۇر-سۇلتاندا «ازەربايجاننىڭ ساۋدا ءۇيى» اشىلدى.
ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا، بۇل قۇرىلىم ىسكەر توپتار ءۇشىن ديالوگ الاڭى رەتىندە ارەكەت ەتىپ، ەكى ەلدىڭساۋدا اينالىمىنا تىڭ سەرىپنبەرۋى كەرەك.
قىتايدان ەۋروپاعا ەكسپورتتىق جۇك اعىندارىن ترانسكاسپيي حالىقارالىق كولىك باعدارى (ت ح ك ب) ارقىلى قايتا باعدارلاۋعا بايلانىستى ترانزيتتىك- كولىك ىنتىماقتاستىعىن كەڭەيتۋ جۇمىستارى قولعاالىنىپ جاتىر.
ماسەلەن، ناۋرىز ايىندا قازاقستاندىق دەلەگاتسيا ازەربايجانعا جۇمىس ساپارىمەن باردى. ال ءساۋىر ايىنىڭ سوڭىندا ۆەدومستۆو باسشىلارى مەن تحكب وكىلدەرى قاتىسقان كەلىسسوز جۇرگىزىلدى.
سونىمەن قاتار، شىلدە ايىنىڭ سوڭىندا باكۋدىڭ باستاماسىمەن ازەربايجان، تۇركيا، قازاقستان سىرتقى ىستەر مينيسترلىكتەرىنىڭ باسشىلارى مەن كولىك سالاسىنداعى جاۋاپتى تۇلعالاردىڭ ءۇشجاقتى كەزدەسۋى ءوتتى.
كەزدەسۋدە تاراپتار ازيا- ەۋروپا باعىتى بويىنشا ساۋدا بايلانىستارىن دامىتۋ جانە كولىك باعىتتارىن ءارتاراپتاندىرۋ ءۇشىن ازەربايجان- تۇركيا- قازاقستان ءدالىزىنىڭ ۋچاسكەسىندە جۇك تاسىمالى كولەمىن ۇلعايتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.
اتالعان ءدالىز شەڭبەرىندەگى ترانزيتتىك جانە كولىك- لوگيستيكالىق ىنتىماق ءوزارا ءتيىمدى ارىپتەستىكتىڭ نەگىزگى درايۆەرى بولماق.
2022 -جىلدىڭ العاشقى ەكى ايىندا قازاقستان مەن ازەربايجان اراسىنداعى جۇك تاسىمالىنىڭ كولەمى 2021 -جىلدىڭ ۇقساس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 149 پايىز ارتقان.
«قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانياسى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ ازەربايجانداعى وكىلدىگى ۇسىنعان مالىمەتكە سۇيەنسەك، 2021 -جىلى تاسىمالداۋ كولەمى 832,2 مىڭ توننا بولعان.
ترانزيتتىك تاسىمالدارعا كەلەتىن بولساق، ونىڭ كولەمى 36,5 مىڭ تونناعا (16 پايىز) ۇلعايعان.
بۇل ازىق- تۇلىك تاسىمالىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى. زانگەزۋر ءدالىزىنىڭ اشىلۋى ترانزيتتىك الەۋەتتى ارتتىرۋعا جانە ەكى اراداعى جاڭا ترانزيتتىك جۇك اعىندارىن تارتۋعا قوسىمشا سەرپىن بولار ەدى.
بۇگىندە ەكى ەل دە قازاقستاننىڭ اقتاۋ جانە قۇرىق تەڭىز پورتتارى (قۋاتتىلىعى - 26 ميلليون توننا) مەن قۋاتتىلىعى 15 ميلليون توننا قۇرعاق جۇك پەن 100 مىڭ كونتەينەرگە شاقتالعان ازەربايجاندىق اليات پورتى اراسىنداعى تىعىز ءوزارا ءىس- قيمىلدى دامىتۋعا مۇددەلى.
سونداي-اق، 2017 -جىلى قول قويىلعان «ق ت ج» ۇ ك» ا ق مەن «ازەربايجان تەمىر جولدارى» جاق اراسىنداعى ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم اياسىندا قازاقستاندىق جۇك ەلەكتروۆوزدارى ازەربايجانعا 500 ميلليون دوللاردان استام سوماعا جۇك جەتكىزگەنىن ايتۋعا بولادى. ال 2015-2016 -جىلدارى ازەربايجان قازاقستاننان 10 تەپلوۆوز بەن 450 باعىتتاۋشى جانە دوڭگەلەكتى- بانداجدىق ءونىم ساتىپ العان بولاتىن.
بيىل ناۋرىز ايىندا «سامۇرىق- قازىنا» ا ق دەلەگاتسياسى ازەربايجان ۇكىمەتىمەن كەزدەسۋگەباردى. كۇن تارتىبىندەگى نەگىزگى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى تەمىرجول ارقىلى جۇك جەتكىزۋ جانە ترانزيتتەۋ بولدى.
كەلىسسوز قورىتىندىسى بويىنشا تاراپتار ءوزارا ءتيىمدى تاريف بەلگىلەۋ جانە جۇكتەردى دەكلاراتسيالاۋ ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن بىرلەسكەن كاسىپورىن قۇرۋعا ۋاعدالاستى.
ازەربايجان ازيادان ەۋروپاعا ەنەرگيا رەسۋرستارىن تاسىمالداۋشى كوپىر ءرولىن اتقاراتىنى بەلگىلى. بۇگىندە «قازمۇنايگاز» بەن ازەربايجاننىڭ SOCAR مەملەكەتتىك مۇناي كومپانياسى اراسىندا باكۋ- تبيليسي- دجەيحان باعىتى بويىنشا قازاقستان مۇنايىنىڭ ەداۋىر بولىگىن تاسىمالداۋ بويىنشا كەلىسسوز ءجۇرىپ جاتىر. وسى ارقىلى الەمدىك نارىققا جىلىنا 1,5 ميلليون باررەل قازاقستاندىق مۇناي شىعارۋ كوزدەلىپ وتىر.
ءوزارا ينۆەستيتسيالاردى قامتيتىن ءىرى بىرلەسكەن جوبالاردىڭ ىشىندە قازاقستان استىعىن قابىلداۋعا جانە بىرلەسكەن كاسىپورنىن (2007 -جىلدان باستاپ جۇمىس ىستەيدى)، ازەربايجاننىڭ جەمىس- كوكونىس ونىمدەرىن قابىلداۋ، ساقتاۋ، قايتا وڭدەۋ جانە تاسىمالداۋ جونىندەگى لوگيستيكالىق ورتالىعىن (قۇرىلىسى 2016 -جىلى اياقتالدى)، وزدىگىنەن كوتەرىلەتىن قالقىما بۇرعىلاۋ قۇرىلعىسىن، «Sattى» بۇرعىلاۋ قوندىرعىسىن (2019 -جىلى ازەربايجان تاراپىنا بەرىلدى)، قازاقستان- ازەربايجان باعىتىنداعى كاسپيي تەڭىزىنىڭ ءتۇبى ارقىلى وتەتىن تالشىقتى- وپتيكالىق بايلانىس جەلىسىن، اقپاراتتىق تەحنولوگيالار سالاسىنداعى ترانزيتتىك ينفراقۇرىلىم قۇرۋ جوباسىن (قۇرىلىس 2019 -جىلى ىسكە قوسىلدى)، اقتاۋ قالاسىنداعى كوپسالالى مەديتسينالىق ورتالىقتى (اياقتالۋ ساتىسىندا) اتاپ وتۋگە بولادى.
ەكى اراداعى ساۋدا- ساتتىقتى دامىتۋدا ازەربايجان كاسىپكەرلەرى جوعارى ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىك تانىتىپ وتىر.
بۇگىندە قازاقستاندا ازەربايجان كاپيتالى بار 500-دەن استام كومپانيا تىركەلگەن.
ول ينۆەستيسيالار ساۋدا- دەلدالدىق قىزمەت، جول قۇرىلىسى، قايتا وڭدەۋ جانە لوگيستيكا سالالارىن قامتيدى.
ال ازەربايجاندا قازاقستان كاپيتالىمەن ونەركاسىپ، اۋىل شارۋاشىلىعى، ساۋدا، قىزمەت كورسەتۋ، قۇرىلىس جانە كولىك سالالارىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن 145-كە جۋىق كومپانيا جۇمىس ىستەيدى.
قازاقستان مەن ازەربايجاننىڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىنداعى ىنتىماق تا قارقىندى دامۋدا. بۇگىندە ەكى ەلدىڭ ءبىلىم مەكەمەلەرىندە وقۋ جانە عىلىمي تاعىلىمدامادان ءوتۋ ءۇشىن ستۋدەنتتەر الماسۋ تۇراقتى نەگىزدە جۇرگىزىلەدى.
ازەربايجاننىڭ مەملەكەتتىك تەڭىز اكادەمياسى، باكۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى، ازەربايجان تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتى (UTECA) سياقتى ءبىرقاتار جوعارى وقۋ ورىندارىندا ونداعان قازاقستاندىق تەگىن وقيدى.
اۆتور ەسىمجان ناقتىباي
