گيتلەر ەينشتەيندى نەگە جەك كوردى؟
كەيىننەن اكەسىنىڭ جۇمىس اۋىستىرۋىنا بايلانىستى جاستىق شاعىن يتاليادا، شۆەيتساريادا وتكىزەدى. شەتەلدە ءجۇرىپ ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرەدى، العاشقى جۇمىسى پاتەنتتىك بيۋروعا ورنالاسادى، ءتىپتى وتباسىن قۇرعاندا دا شەتەلدە ەدى.
الايدا ەينشتەين مەكتەپتەگى قيىن كەزدەرىنە قاراماي گەرمانيانى جاقسى كوردى. ارمانىنداعى جۇمىستى ۇسىنعان دا گەرمانياداعى ۋنيۆەرسيتەت بولاتىن. البەرتتىڭ ارمانىنداعى جۇمىس - كۇن بويى ەشتەڭە ىستەمەي تەك ويلانىپ وتىرۋ ەدى جانە سول ءۇشىن اقى تولەنسە.
1913-جىلى بەرليندەگى تانىمال ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ءبىرى بۇعان ءوزى كۇتكەننەن الدەقايدا كوپ جالاقى ۇسىنادى. ونىڭ بار ىستەۋ كەرەك جۇمىسى - ۋنيۆەرسيتەتكە كەلىپ ويلانۋ. كوڭىلى قالاعان كەزدە عانا ءدارىس وقىسا جەتكىلىكتى. البەرت قيالداۋعا نەعۇرلىم ۋاقىت كوپ بولسا، سوعۇرلىم عىلىمي جاڭالىقتار اشۋعا مۇمكىندىگىم بولادى دەپ سەندى. راسىندا، ونىڭ شەكسىزدىككە بايلانعان قيالى عىلىم ءۇشىن وراسان ولجا اكەلدى ەمەس پە؟! ەندىگى جەردە ول تۋعان جەرىندە ءومىرىنىڭ جاڭا كەزەڭىن باستاپ تا كەتتى.
ەينشتەينگە قارسى ءجۇز جازۋشى
باستاپقىدا ازعانتاي ادامداردان قۇرالعان ناتسيستىك پارتيا 1930-جىلدارعا قاراي گەرمانياداعى ەڭ ءىرى پارتياعا اينالادى. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي، ناتسيستەردىڭ باسشىسى ادولف گيتلەر ەۆرەيلەردى جەك كورگەن. ولارعا مەكتەپتە وقۋعا، جۇمىس ىستەۋگە، باسپانا يەلەنۋگە، ءوز ءدىنىن ۇستانۋعا تىيىم سالىنادى. كوپ ۇزاماي ناتسيستەر ەۆرەيلەردى جاپپاي ولتىرە باستايدى. ولاردىڭ قالاۋى - ەۆرەي ءناسىلىن جەر بەتىنەن جويىپ جىبەرۋ. ناتسيستەر 1945-جىلى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا جەڭىلگەنگە دەيىن التى ميلليون ەۆرەيدىڭ كوزىن جويعان.
1930-جىلدارى ناتسيستەر بيلىككە كەلگەن سوڭ، البەرتتىڭ ومىرىنە شىنداپ قاۋىپ تونەدى. سەبەبى ەينشتەيننىڭ دە ۇلتى ەۆرەي. ۇرانداعان اسكەريلەر ۋنيۆەرسيتەت كىتاپحانالارىن قيراتىپ، كىتاپتاردى ورتەگەندە كوبىنە البەرتتىڭ كىتاپتارىنان باستاۋشى ەدى. ءبىراق ول ومىرىنە قاۋىپ ءتونىپ تۇرعانىنا قاراماي، دوستارى مەن تۋىستارى قانشا ۇگىتتەسە دە، گەرمانيادان كەتۋدەن باس تارتادى.
1922-جىلى نوبەل سىيلىعىن الىپ ۇلگەرگەن ەينشتەيندى سەبەپسىز ۇستاپ الۋعا گيتلەردىڭ دە شاماسى كەلمەيتىن. ناتسيستەردىڭ كۇشىنە ەنگەن 1930-جىلدارى البەرتتىڭ داڭقى الەمگە جايىلىپ ۇلگەرگەن ەدى.
ەينشتەين سول جىلدارى شىعىس ەلدەرىنە، ازياعا، قۇراما شتاتتاردىڭ باتىس جاعالاۋىنا تابان تىرەيدى. داڭقتى عالىم قايدا بارسا دا، شۋلاعان قالىڭ ءنوپىر قۋانا قارسى الىپ جاتادى. ءتىپتى جاپونيا البەرتتىڭ كەلەتىن كۇنىن دەمالىس دەپ جاريالاعان ەكەن. يسپانيادا ونى مىڭداعان جانكۇيەرىمەن بىرگە كورولدىڭ ءوزى كۇتىپ الادى.
وكسفورد، كەمبريدج، گارۆارد، سوربوننا جانە باسقا دا كوپتەگەن ۋنيۆەرسيتەتتەر البەرتكە قۇرمەتتى دوكتور اتاعىن بەرىپ جاتتى. الەمنىڭ ءتۇرلى ۋنيۆەرسيتەتتەرى ءدارىس وقۋعا شاقىرعاندا البەرت ۇنەمى ەۆرەيلەرگە قاراجات جيناۋعا ۇندەپ، بۇكىل حالىققا گەرمانياداعى ساياسي شيەلەنىس تۋرالى ەسكەرتىپ جۇرەدى. ونى بۇكىل الەم جاقسى كورگەنىمەن، ءوزىنىڭ تۋعان جەرى - گەرمانياداعىلار جەك كورەتىن ەدى. ناتسيستەر ءتىپتى «ەينشتەينگە قارسى ءجۇز جازۋشى» دەگەن كىتاپ شىعارادى. «نەلىكتەن ءجۇز؟ مەنىكى وتىرىك بولسا، ءبىر جازۋشى دا جەتەر ەدى عوي» - دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن بۇعان البەرت.
گيتلەر ەينشتەيندى ءولىم جازاسىنا بۇيىرادى
ناتسيستىك گەرمانيادا تۇراتىن البەرتتىڭ امان قالۋى، شىن مانىندە ونىڭ جولى بولعانىنىڭ كورىنىسى ەدى. 1931-جىلى ەينشتەين كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتىندە ءدارىس وقىپ جۇرگەندە گيتلەر ونى تىڭشى دەپ جاريالاپ، ءولىم جازاسىنا بۇيىرعان.
اراعا ەكى جىل تاستاپ البەرت پەن ايەلى ەلزا كاليفورنيادان ءوز ۇيىنە ورالعان كەزدە، ناتسيستەر ولاردىڭ گەرمانيادا ورنالاسقان كاپۋتتەگى ۇيىنە باسىپ كىرەدى. اسۇيدەن اسكەريلەر نان تۋرايتىن پىشاق تاۋىپ الادى، انىعىندا نان تۋرايتىن پىشاق ۇنەمى اسۇيدەگى شكافتا تۇراتىن. ناتسيستەر بۇل پىشاقتى البەرتتىڭ قاۋىپتى ادام ەكەنىنىڭ دالەلى دەپ تانيدى.
وسىنى جەلەۋ ەتكەن ناتسيستەر ونىڭ ءۇيى مەن اقشاسىن كامپەسكەلەيدى. ەندى البەرت پەن ەلزا تۋعان جەرلەرىنە قايتىپ ورالۋدى ارمانداي دا المايتىن. شۇعىل جينالعان ولار بەلگيادان جالعا ءۇي الادى.
سول كەزدەرى ناتسيستەر تاعى ءبىر كىتاپ جاريالاعان ەدى، ونى بەلگيادا دا ساتىپ الۋعا بولاتىن. البەرتتىڭ سۋرەتى كىتاپتىڭ ءبىرىنشى بەتىنە «ءالى دارعا اسىلماعان» دەگەن جازۋمەن جاريالانادى.
ەندى بەلگيادا ءجۇرۋ تىم قاۋىپتى. ەينشتەين وتباسى انگلياعا كوشۋدى ويلايدى. الايدا بۇل دا وتە قاۋىپتى ساپار بولعالى تۇر. انگلياداعى ناتسيستەر البەرتتىڭ ولىمىنە سىياقى تاعايىنداپ قويعان. مۇنى ەستىگەن البەرت: «مەن سونشالىقتى قىمبات تۇراتىنىمدى بۇرىن بىلمەگەن ەكەم»، - دەپ ازىلدەيتىن.
اقىرى البەرت پەن ەلزا قۇراما شتاتتار جاڭا ءۇيىمىز بولادى دەگەن ۇيعارىمعا كەلدى. البەرت نيۋ-دجەرسي شتاتىنىڭ پرينستون قالاسىنداعى پەرسپەكتيۆتى زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ماتەماتيكا پروفەسسورى بولىپ تاعايىندالادى. ءبىر قىزىق جايت، البەرت 3000 دوللار جالاقىعا كەلىسكەنىمەن، ەلزا قايتا كەلىسسوز جۇرگىزىپ، ۋنيۆەرسيتەت باسشىلىعىن 16000 دوللار جالاقى تولەۋگە كوندىرەدى. 1933-جىلدىڭ سوڭىنا قاراي البەرت پەن ەلزا ستۋدەنتتەردىڭ شاعىن قالاشىعىنا ورنالاستى.
ەينشتەين جانە اتوم بومباسى
پرينستونداعى العاشقى جىلدار وتە اۋىر بولادى. البەرت 54 كە كەلگەن، جاس كۇنىندەگىدەي قايراتى دا جوق. بۇرىنعىداي الەمدى جاڭا يدەيالارىمەن تاڭعالدىرا المايدى. قۇراما شتاتتارعا كوشىپ كەلگەن سوڭ ءۇش جىل وتكەندە ايەلى ومىردەن وزادى. بۇل ازداي گەرمانيادا اجال قۇشقان دوستارى تۋرالى حابارلار كۇنبە كۇن كەلىپ جاتتى.
البەرت قالعان ءومىرىنىڭ ءبارىن ناتسيستەردى توقتاتۋعا جۇمساۋدى ۇيعارادى. ول قاراجات جيناۋ ءۇشىن سكريپكادا ويناپ، كونسەرتتەرگە شىعادى. ءبىراق گيتلەردى توقتاتۋعا بۇل جەتكىلىكسىز بولاتىن.
البەرتتىڭ ايگىلى E=mc2 تەڭدەۋى - بىرنەشە عانا اتومدى ەنەرگياعا اينالدىرعاننىڭ وزىندە، بۇل ەنەرگيانىڭ وراسان ۇلكەن كولەمىنە الىپ كەلەتىنىن بىلدىرەدى.
1939-جىلى البەرت ەۋروپالىق عالىمدار اتوم بومباسىن دايىنداپ جاتقانىن ەستيدى. ەگەر گەرمانيا بومبانى ءبىرىنشى بولىپ جاساپ ۇلگەرسە نە بولاتىنىن ويلاۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى ەدى. سوندىقتان البەرت ا ق ش پرەزيدەنتى فرانكلين رۋزۆەلتكە حات جازادى. ول قۇراما شتاتتار تەز ارادا اتوم بومباسىن جاساۋعا كىرىسۋى ءتيىس دەيدى.
البەرتكە مۇنداي حاتتى جازۋ وڭايعا سوقپادى. وزدەرىڭ بىلەتىندەي، ول سوعىستى جەك كورەتىن، قارۋدى جەك كورەتىن. سوعان قاراماستان، قۇراما شتاتتاردان تەز ارادا جويقىن بومبا جاساۋدى وتىنگەن حاتقا قول قويادى. ءتىپتى، ەڭ قاراپايىم اتوم بومباسى ءبۇتىن ءبىر قالانى كۇيرەتىپ، بىرنەشە سەكۋند ىشىندە مىڭداعان ادامدى ولتىرەتىن كۇشكە يە. ءبىراق البەرت مۇنداي قارۋدى ناتسيستەر عانا جاساپ شىعارسا، جاعداي ودان دا جامان بولادى دەپ ەسەپتەيدى.
وسى حاتتىڭ ىقپالىمەن پرەزيدەنت رۋزۆەلت قۇپيا تۇردە اتوم بومباسىن دايىنداۋعا بۇيرىق بەرەدى.
كوپ جىلدار وتكەن سوڭ ەينشتەين الەم تاريحىنداعى وسى ءبىر سىندارلى ءسات تۋرالى ويلانىپ وتىرىپ: «مەن ومىرىمدە ۇلكەن ءبىر قاتەلىك جىبەردىم - اتوم بومباسىن جاساۋعا كەڭەس بەرىپ، پرەزيدەنت رۋزۆەلتكە حات جازدىم... ءبىراق مۇنىڭ سەبەبى بار ەدى - گەرمانيا اتوم بومباسىن ءبىرىنشى جاساپ قويا ما دەگەن ۇلكەن قاۋىپ بولدى».
ەينشتەيننىڭ ايگىلى ءسوزى
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان سوڭ البەرت بار ۋاقىتى مەن قايراتىن اتوم قارۋىن جاساۋدىڭ الدىن الۋعا جۇمسايدى. «ءۇشىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ قانداي قارۋمەن وتەتىنىن بىلمەيمىن، ءبىراق تورتىنشىدە ادامدار تاياقپەن، تاسپەن سوعىسادى!» - دەپ ەسكەرتەدى ەينشتەين.
ول ءۇشىنشى (اتومدىق) دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان سوڭ بۇكىل الەمنىڭ كۇل-تالقانى شىعىپ قيرايتىنى سونشا، ادامدار ۇڭگىردەگى ومىرىنە قايتا ورالاتىنىن مەڭزەپ تۇر.
«ءبىز، عالىمدار - بۇل قارۋدى پايدالانۋدى بولدىرماۋ ءۇشىن قولىمىزدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساۋدى پارىز ساناۋىمىز كەرەك» - دەگەن البەرت.
كەيبىر ادامدار ءالى كۇنگە دەيىن اتوم بومباسىنىڭ پايدا بولۋىنا ەينشتەين كىنالى دەپ سانايدى، ويتكەنى ماسسا مەن ەنەرگيانىڭ ءوزارا بايلانىسىن اشقان سول ەدى. ءبىراق ءار قۇلاعان ۇشاق ءۇشىن، تارتىلىس زاڭىن اشقان يسااك نيۋتوندى كىنالاۋعا بولا ما؟
سول سەكىلدى ەينشتەين دە اتوم قارۋىن ويلاپ تاپقان جوق. ول ءوز عىلىمي ەڭبەكتەرىن ادامزاتتىڭ يگىلىگى ءۇشىن جاساعان بولاتىن.
massaget.kz
