وسەر ءبيدىڭ ءومىر وتكەلدەرى

سولاردىڭ ءبىرى - بۇگىندە قىتاي قارماعىندا قالعان قازاقتىڭ قۇنارلى دا قۇيقالى قونىسى التاي وڭىرىندە مەكەندەپ، اتى اڭىزعا اينالعان ايگىلى بي، شەشەن وسەر قابىلان ۇلى. وسەر بي 1841-1888 ج. ج ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن. التاي- قوبداداعى نايمان، كەرەي، ۋاق رۋلارى مەن ويرات تۇقىمدى قالماق- ۇرانقايلارعا كەڭىنەن تانىلعان تاريحي تۇلعا. وسەكەڭ ورتا ءجۇزدىڭ ءبىر ارىسى كەرەيدىڭ شىبارايعىر رۋىنا بيلىك جۇرگىزىپ، 1883 -جىلى چيڭ جانە رەسەي پاتشالىقتارىنىڭ شەكارا كەلىسىمى كەزىندە، ەكى يمپەريانىڭ بولىسىندە قالعان اتاقونىسىن قىزعىشتاي قورعاپ، ورىسپەن ارباسىپ، شۇرشىتپەن الداسىپ ءجۇرىپ 40 جىلدىق قىسقا عۇمىرىندا تۋعان حالقىن امان ساقتاۋدىڭ قام- قارەكەتىن جاساپ، سۇيەمدەي جەر ءۇشىن سۇيەگىن بەرگەن بابالارىمىزدىڭ ءبىرى.

زاماننىڭ زاڭعار تۇلعاسى وسەر قابىلان ۇلىنىڭ ارعى اتالارى تۇلپار ءمىنىپ، تۋ ۇستاعان باتىر، قارا قىلدى قاق جارىپ، ءادىل تورەلىگىن ايتقان، بيلىگىنە ەل توقتاعان دۋالى اۋىز ابىزدار ەدى.

ابىلايحان زامانىنىڭ ايتۋلى باتىرى، ەسىمى رۋلى ەلدىڭ ۇرانىنا اينالعان داڭىقتى قولباسشى، ديپلومات قوجابەرگەن باتىر جانىبەك ۇلى (1689-1785 ج. ج.) قايتىس بولعاننان كەيىن شىبارايعىر رۋىنا باتىردىڭ نەمەرەسى تامتىق قالىباي ۇلى مەن مىڭجان شەگەدەك ۇلى يە بولىپ باسقارعان. وسى تامتىقتىڭ ۇلكەن ۇلى قابىلاننان وسەر تۋادى. وسەردىڭ ارعى اتاسى قوجابەرگەن باتىر جانىبەك ۇلى ءمانجۋ- قىتاي، ورىس، موڭعول دەرەكتەرىندە ەسىمى ەڭ كوپ كەزدەسەتىن تاريحي تۇلعا.

ءا. ح. مارعۇلان اتىنداعى ارحەولگيا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي ىزدەنۋشىسى س. سادىقوۆتىڭ زەردەلەۋىمەن، «ومبى اسكەري وكۋرگىنىڭ ءىرى ماشتابتاعى اسكەري- توپوگرافيالىق كارتاسى» اتتى جەر- سۋ اتاۋلارىنا قاتىستى جۇرگىزىلگەن ىزدەنىستەرمەن ەتنوگرافيالىق ساۋالنامالار ناتيجەسىن جۇيەلەي كەلگەندە قوجابەرگەن باتىر زيراتى شقو، تارباعاتاي اۋدانىنا قاراستى تانامىرزا ەلدى- مەكەنىنىڭ شىعىسىنان اعىپ وتەر قارعىبا وزەنىنىڭ وڭ جاق قاباعىنداعى جاردىڭ ۇستىنەن تابىلىپ وتىر.

وسى كارتادا قالبا تاۋىنداعى قوجابەرگەن كولى، تارباعاتايداعى قوجابەرگەن تاۋى اتاۋلارى دا بەلگىلەنگەن، بۇل جەرلەر بۇگىنگى كۇنگە دەيىن وسىلاي اتالىپ كەلە جاتقانى سول ءوڭىردىڭ تۇرعىندارىنىڭ ءبارى بىلەتىن اقيقات. جوعارىدا اتالعان كارتا نەگىزىندە قوجابەرگەن باتىردىڭ اكەسى جانىبەكتىڭ زيراتى دا تارباعاتاي اۋدانىنىڭ قىزىلكەسىك ەلدى مەكەنىنەن تابىلدى. بايبىشەسىنەن تۋعان ۇلكەن ۇلى بايتايلاق باتىردىڭ جارما اۋدانى ماڭىنا جەرلەنگەنى انىقتالدى. بۇل جايىندا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور جامبىل ارتىقبايەۆتىڭ زەرتتەۋىندەگى «.. .. انىقتاي كەلە جارماداعى قورىمدا شۇبارايعىر قوجابەرگەن باتىردىڭ ۇلى بايتايلاق باتىر جەرلەنگەن بولىپ شىقتى. شۇبارايعىر قوجابەرگەن ۇلى بايتايلاق تۋرالى 1757 -جىلعى قىتاي دەرەكتەرىندە كوپ ايتىلادى. قىتايدىڭ شەكارا اسكەرىنىڭ باسشىسى چجاو حوي 1757 -جىلدىڭ تامىز ايىندا شۇبارايعىر قوجابەرگەننىڭ ۇلى بايتايلاق پەن قارا (كوكجال) باراق باتىردىڭ كىشى ءىنىسى بولات مامە باستاعان اباق كەرەي مەن نايماننىڭ 10 ادامىمەن ءۇرجار وزەنىنىڭ بويىندا كەزدەسەدى. قازاقتىڭ جاس باتىرلارى وزدەرىنە تاڭسىق قىتاي ديپلوماتياسىمەن ءبىرىنشى رەت ارباستى. تويدىڭ سوڭىندا قىتايلىقتار ساداق اتۋدان، كۇرەستەن، التىن قاباق- مەرگەندىك جارىستارىن وتكىزىپ كەرەي مەن نايماننىڭ جاقسىلارىنا قىزمەت قىلدى. سونىمەن قازاق- قىتاي بەيبىت قاتىناسىنىڭ نەگىزى سالىندى (تسينسكايا يمپەريا ي كازاحسكيە حانستۆا. ۆتورايا پولوۆينا ХVІІІ - پەرۆايا چەتۆەرت ⅩⅨۆۆ. الما- اتا،1989.-134 ب.) دەگەن پىكىردى نەگىزگە الۋعا بولادى. قوجابەرگەن باتىردىڭ ەكىنشى ايەلىنەن تۋعان بايبۋرا ءبيدىڭ زيراتى كوكپەكتى اسۋىنان تابىلىپ وتىر، بۇل مەكەن باعزىدان بۇگىنگە دەيىن بايبۋرانىڭ اسۋى اتالىپ كەلەدى.

تاريحشى باقىت ەجەنحان ۇلىنىڭ جوعارىدا اتالعان ەڭبەگىنىڭ «قوجابەرگەن باتىردىڭ تەگى جانە ءومىر جاسى حاقىندا» دەگەن بولىمىندە بايبۋرا قوجابەرگەننىڭ ەكىنشى ايەلىنەن تۋاتىنى، ونىڭ 1759 -جىلى 2-قىركۇيەك كۇنى ءبىر توپ قازاق ازاماتتارىمەن بىرگە ۇرىمجىگە جىلقى ايداپ اپارىپ، ساۋدا جاساعانى تۋرالى دەرەكتەر كەلتىرگەن. تارباعاتاي وڭىرىنە كەڭىنەن تانىلعان بايبۋرا ءبيدىڭ ۇلكەن ۇلى كەنەن ءبيدىڭ دە بەيىتى وسى كوكپەكتى اسۋىنداعى توپقايىڭ- دولانالى دەگەن جەردە. ونىڭ بايبىشەسى جوڭعاردىڭ سوڭعى قوڭتايجىسى ءامىرسانانىڭ قوجابەرگەن باتىرمەن اندالاسىپ، اماناتقا بەرگەن ەكى بالاسىنىڭ ءبىرى قولاڭشاش انامىز، بۇل كىسى كوشكەن ەلمەن بىرگە قاباعا جەتىپ قايتىس بولعان. سول وڭىردە كۇنى بۇگىنگە دەيىن قۇلاڭشاش ارالى دەگەن جەر اتاۋى ساقتالعان. بۇگىندە بايبۋرانىڭ قىتاي، موڭعوليا، قازاقستان جەرىندە 500 دەن استام ءتۇتىنى، ياعني ءۇش مىڭنان استام ۇرپاعى بار.

جاۋگەرشىلىك جىلدارى اتاقونىسىنان ىعىسىپ كەتكەن ورتا ءجۇزدىڭ كەرەي، ۋاق، نايمان تايپالارى 1770 -جىلداردىڭ الدى- ارتىندا ەرتىس وزەنىن ورلەپ، التاي وڭىرىنە، ىلگەرى- كەيىن كەلىپ، ەجەلگى مەكەنگە ىرگە جايا باستايدى. قالبا تاۋىنىڭ شىعىسى، قارعىبا وزەنىنىڭ جاعاسىن جىلجىپ، قۇلاجورعا- قوستوبەدەن كەندىرلىككە كەلىپ ءبىرقانشا جىل وتىرعان شىبارايعىر رۋلارى 1820 -جىلداردا قۋاندىق بايسال ۇلى، مىڭجان بي شەگەدەك ۇلى، تامتىق بي قالىباي ۇلى جانە جەتىباي قابىل ۇلى قاتارلىلاردىڭ باستاۋىمەن ەرتىس وزەنى مەن القابەك، بىلەزىك وڭىرىنە ارتى- ارتىنان كوشىپ كەلىپ قونىستانادى.. . بۇگىنگى ش ق و كۇرشىم اۋدانىنا قاراستى شىبارايعىر تاۋى، ءشۇرشىت وزەنى (ءشۇرشىت - قوجابەرگەن باتىردىڭ نەمەرەسى كەنەن ءبيدىڭ بالاسى) سول كەزدەگى كوشكەن ەلدىڭ كۇل توككەن جۇرتى بولعانىن دالەلدەپ جاتۋدىڭ قاجەتى بولماس، «توبەسىز جەر، تورەسىز ەل بولمايدى» دەپ تۇيگەن اباق كەرەيدىڭ يگى جاقسىلارى اقىلداسىپ، 1780 -جىلدارى قازىبەك ۇلى تاۋاسار بي باستاعان ادامدارىن جىبەرىپ جەتىسۋداعى ابىلپەيىس حاننان تورە سۇراپ بارىپ، ابىلپەيىس حاننىڭ ايەلى - قىرعىز مانابىنىڭ قىزى تۇمار حانىمدى كوگەداي، سامەن، جاباعى قاتارلى ءۇش بالاسىمەن كوشىرىپ الىپ قايتادى.. .

وسىلايشا كوگەداي 1790 -جىلى پەكينگە بارىپ، شين پاتشاسىنان «گۇڭ» (كنياز) دەگەن لاۋازىم الىپ قايتىپ، اباق كەرەيدى جەكە- دارا بيلەي باستايدى. كوگەداي گۇڭ تسين پاتشاسىمەن جاساسقان «سارى نوقتانىڭ اتى» دەگەن كەلىسىمشارتقا ساي، جىلىنا بەلگىلى مولشەردە (شامامەن 1000 جىلقى) سالىق تولەپ تۇرادى دا، شين پاتشالىعى اباق كەرەيدىڭ ىشكى ىسىنە ارالاسپايدى. 1820 -جىلى كوگەداي قايتىس بولعاننان كەيىن، ورنىنا بالاسى اجى تورە تاعايىندالادى. جەكە- دارا بيلىك جۇرگىزۋدى كوكسەگەن اجى گۇڭنىڭ بەدەلى اكەسىندەي بولماي، ەل ءىشى داۋ شارلار كوبەيگەندىكتەن، رۋ باسىلارى اقىلداسا كەلە كومەكشى بي سايلاۋعا كوندىرىپ، 1836-40 -جىلدارى بۋىرشىننىڭ «ءۇشتاس» جايلاۋىندا «ءتورت بي سايلاۋى» جيىنى وتەدى. «قايدا بارساڭ قازاننىڭ قۇلاعى ءتورت»، «دۇنيە تورتكە توقتايدى» دەپ تۇيگەن ەل جانتەكەيدەن كوكەن مامىت ۇلى، توپان ساتاي ۇلى، جادىكتەن بەيسەنبى دونەنباي ۇلى، ق ۇلىبەك جانتەلى ۇلى قاتارلى ءتورت ءبيدى سايلاپ، دەربەس زاڭدىق جورالعى جاسايدى. وسىلايشا التاي بەتىندە «ءتورت بي تورە» زاڭى قالىپتاسادى. بۇل كەز اعا سۇلتان قۇنانبايدىڭ التايداعى كەرەي ەلىنە بارىپ، تامسانىپ قايتاتىن اڭىز داۋرەنىنىڭ ءبىرى ەدى.

تامتىق بي قايتىس بولعاننان كەيىن مىڭجان وسەردى جانىنا الىپ، بيلىك ايتۋعا باۋلىپتى. ونىڭ حالىق ورتاسىنداعى ءبىرقانشا داۋ- شارلاردى شەشۋ بارىسىندا ادىلدىگى مەن باتىرلىعىنا قارت بي ءدان ريزا بولىپ، ەل تىزگىنىن ۇستاتادى.

العاش التايعا كوشىپ كەلگەندە شىبارايعىر ەلىنە كوگەدايدىڭ ءىنىسى جاباعى تورە سىرتتاي يەلىك ەتىپ، بيلىك جۇرگىزەدى. جاباعى تورە جۋاس، بەرەكەشىل، ايتقان بيلىگى حالىق كوڭىلىنەن شىعىپ، ەل ءىشى ءبىر مەزەت تىنىش بولعان ەكەن. ونىڭ داۋرەندەپ تۇرعان تۇسىندا تورە ورداسىنىڭ تورىندە حان مەن قاراعا بىردەي مول داستارقان جايۋلى تۇراتىن بولسا كەرەك.

«ون ەكى كەرەي ەلى اباق ەكەن،

تورەسى شىبارايعىردىڭ جاباعى ەكەن.

كەسۋسىز ەت، مول قىمىز داستارقاندا،

سىي قۇرمەتكە قويىلار تاماق ەكەن»، -دەگەن حالىق ىشىندە تارالعان ولەڭ جولدارى تورە اۋلەتىنىڭ اسپا- توك، كەڭ پەيىل تۇرمىسىن بەينەلەيدى.

جاباعى تورە ولگەننەن كەيىن ونىڭ ۇلى ورالتايدىڭ بيلىك جۇرگىزگەن تۇسىندا ەل ىشىندەگى داۋ- شار كوبەيىپ، جۇرت ىدىراي باستايدى. شىبارايعىر ەلىنىڭ جۇزىك رۋى باستاعان ءبىر ءبولىم ەلى جوعارعى التايعا قاراي اۋا كوشىپ، قوبدا وڭىرىنە بارىپ تياناقتايدى. تاعى ءبىر ءبولىم كىشى رۋلار ەرەنقابىرعا، جايىر وڭىرىنە كوشىپ، ەل ءىشى ورنىقسىز كۇيگە ءتۇسىپ، كونە بيلەر مەن اقىلگوي قارتتار دۇنيەدەن وزىپ، رۋلاردىڭ اۋىز بىرلىگى بۇزىلىپ، ەلدىڭ باسىن بىرىكتىرۋ قيىنعا سوعادى.

بۇل كەز 1860 -جىلداردىڭ اياعى 1870 -جىلداردىڭ باسى ەدى. وسى كەزدە جاس بي وسەر باتىلدىقپەن العا شىعىپ، ەل ىشىندەگى اقىلمان قارتتار مەن جۇرت ىسىنە كۇيىنەتىن ازاماتتاردىڭ باسىن قوسىپ، ەلدى قالاي بىرىكتىرۋدى اقىلداسا كەلە، ەلى ىشىندەگى رۋلاردىڭ بىرلىگى مەن بەرەكەسىن بەكەمدەۋ ءۇشىن تۋىستىق جاقتان جانە قونىس جاقتان ارالارىنىڭ الىس- جاقىنىن ەسكەرىپ بەس ۇتىققا (توپقا) ءبولىپ ورنالاستىرۋ جاساپ، بيلەر مەن حالىقتىڭ ماقۇلداۋىنان وتكىزىپ، «بەسشام شىبارايعىر» اتاۋىن جالعاستىرىپ، باسشىلىق ەتكەن.

بۇل سول كەزدەگى بىتىراندى ەلدىڭ باسىن قوسىپ ىشكى- سىرتقى قىسىمعا توتەپ بەرۋگە، ءتۇرلى اپاتتاردان ساقتانۋعا ويلاپ تاپقان وزگەشە ۇيىمداستىرۋ فورماسى بولاتىن. وسىلاي ىستەگەندىكتەن، ەلدىڭ ىشىندەگى كىشى رۋلار اراسىندا جانجال، قايشىلىق، بەرەكەسىزدىك كوپ بولماعان. ەل ءىشى تىنشتالىپ، حالىق قايتالاي ەسىن جيىپ، ءتۇرلى كاسىپپەن شۇعىلدانۋ جولىن باستاعان، قابا وزەنىنىڭ بويىنان كەيبىرەۋلەرى قوس شارباق توقىپ، ورتاسىنا كوڭ تولتىرىپ، توبەسىن جاۋىپ قىستا وتىراتىن ءۇي سالا باستايدى، اۋىپ كوشەتىن جاعداي دا تىيىلىپ قابا وزەنىنىڭ بويىن تۇراقتى مەكەنگە اينالدىردى.

وسىنداي شەجىرەلى تاريحتىڭ كۋاسىندەي، قاباداعى شىبارايعىر رۋىنىڭ ايگىلى تۇلعالارىنىڭ ەسىمىمەن اتالاتىن جەتىبايدىڭ قاباعى، تولەن سازى، بالتا قىستاعى، كولباي اۋىلى، قاجاقىمان قىستاعى، الەننىڭ ءاقشيى، كوكەناي قوراسى، سارەندي بەكىنىسى، قۇلاڭشاش تۇبەگى، جانجۇرەك، كوشتەكەن جازىعى، ابەننىڭ شىباراعاشى، شەگەباي شاتقالى، بابيدىڭ باستاۋى، قۇسايىنحان وزەگى، توقىرانىڭ توپ اعاشى، ابىكەي توعانى ت. ب. ەلدى مەكەندەر كۇنى بۇگىنگى ۇرپاقتارىنا دەيىن قونىس بولىپ جالعاسىپ كەلەدى.

وسەر بي ەل باسقارۋدا ەل نامىسىن دۇرىس ءتۇسىنىپ، قورعاي بىلۋمەن قاتار، تارعالاڭ تايعاق كەشۋلەردە ەلدىڭ ەلدىگىن ساقتاي بىلگەن تۇلعا. تارىققاندا اقىل تاۋىپ، قامىققانعا قورعان بولعان، تىرەسكەننىڭ تىزەسىن بۇكتىرىپ، اباق كەرەيگە تانىلعان ايگىلى بي بولىپ جەتىلىپتى. وسەردىڭ وسىنداي ەرلىگىن كوزىمەن كورىپ، ورلىگىن جانىمەن سەزىنگەن سول كەزدەگى حالىق اقىنى باشاي اقىم ۇلىنىڭ:

بولعاندا اتىڭ وسەر، اتاڭ تامتىق،

كەرەيدە ۇل تۋعان جوق سەنەن ارتىپ.

بەلدەسىپ قارسى كەلگەن دۇشپانىڭدى،

كەتۋشى ەڭ اق بۋراداي ءبىراق تارپىپ.. ، -

دەيتىن ولەڭ شۋماقتارى زاڭعار تۇلعاعا بەرىلگەن زامانىنىڭ ءادىل باعاسى ەدى.

«ءتورت بي تورەنىڭ» ەكىنشى بۋىن ۇرپاعى بيلىككە كەلگەن كەزدە ەل ىشىندەگى الاۋىزدىق، بيلەر باقتالاستىعى كۇشەيىپ، ءتۇرلى المان- سالىقتار كوبەيىپ، ىشكى- سىرتقى قايشىلىقتىڭ سالدارىنان ۇيىعان ەلدىڭ بىرلىگى ىدىراي باستاعان ەدى. وسەر بۇل بيلەردىڭ ەل جاعدايىن انىق بىلمەي تۇرىپ سىرتتاي كەسىم جاساعان ادىلەتسىز بيلىگىنە قارسى شىعىپ، ولارعا باعىنبايدى، ءارى بيلەر ارقىلى جينالاتىن كەدەي ەلگە كەسىر بولعان باياعى «سارى نوقتانىڭ سالىعىن» تولەۋدەن باس تارتادى. بۇعان نارازى بولعان بيلەر وسەردىڭ ۇستىنەن ارىز ايتىپ، چيڭ پاتشالىعىنىڭ وكىلى، تارباعاتايداعى كەپ امبىعا شاعىمدانادى. كوپ وتپەي ونداعى ۇلىقتار وسەردى دە شاقىرتادى.

ەلىنىڭ اۋىر قالىن جەتە تۇسىنەتىن ءادىل بي ۇلىق الدىندا الاسارماي، جوعارىداعى بي، تورەلەردىڭ استامشىلىق جاساپ وتىرعانىن اشىپ ايتىپ، ەل جاعدايىنا كوزدەرىن جەتكىزەدى. ءارى نۋلى دا سۋلى جەر جاعدايىن ەل ومىرىمەن ۇشتاستىرىپ، سالىق ءتۇرىن وزگەرتتىرىپ شاۋەشەككە «بالىق المان»، قاباداعى شەكارا قورۋشى قالدايعا (چيڭ پاتشالىعىنىڭ شەكارا باسقىلاۋشى قىزمەتكەرلەرى) «جاياۋ المان» مىندەتىن وتەۋگە كەلىسىپ قايتادى، ءارى وسى جولى وسەر بي ەلىنىڭ كەدەي بولۋىنداعى باستى سەبەپتەردىڭ ءبىرى - قىستىگۇنگى اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعى ەكەنىن العا تارتىپ، قىسى جايلى قۇنارلى قونىس ساۋىر تاۋىنان وتارلىق جەر سۇرايدى. وسەر ءبيدىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەل اراسىندا ايتىلاتىن «ەلىم كەدەي بولعاندىقتان، كوشكەندە ءبىر قۇنان وگىزگە ءتورت ءۇيدىڭ شاڭىراعىن ارتامىز، كوشكەن سايىن وشىعىمىز جۇرتتا قالادى» دەيتىن ءتامسىل ءسوزى وسىنداي تاريحي كەزەڭدە ايتىلعان ەدى.

وسەردىڭ ەلىنە دەگەن العاش تۇسىنىككە يە بولعان تارباعاتايدىڭ امبى، بيلەۋشىلەرى ساۋىر تاۋىنىڭ قانجىعا وڭىرىنەن مال وتارلاتاتىن ءبىر ءبولىم جەر ءبولىپ بەرۋگە ماقۇل بولادى. بۇل جەرگە ەڭ العاش وسەردىڭ ءىنىسى بوجىقباي باستاعان باقتاشىلاردى مالىمەن ساۋىر قىستاتىپ، قىستان كۇيلى شىققان قويلار جاقسى ءتول بەرگەندىكتەن، بىرنەشە جىلدىڭ ىشىندە ءبىر ءبولىم مالشىلار اۋقاتتانا باستايدى، ءبىر ەكى قورا قويدان ون نەشە قورا قويعا دەيىن كوبەيەدى. مالدىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى، قوبىقتاعى مۇڭعىلداردىڭ قىزعانىشى ارتىپ، جازدا جايلاۋعا كوشىپ كەتكەننەن كەيىن، قىستاۋلىق جەردىڭ يەن قالۋىنان پايدالانىپ، جازدا مال جايىپ، جايىلىمدى جەپ قوياتىندار كوبەيە باستايدى.

بۇل جاعدايدى وڭاۋ ءۇشىن ارناۋى جەر قورۋشى ورنالاستىرۋعا تۋرا كەلەدى، بۇل ءىستى كەيىن مىرزابەك بي ەل ىشىنەن ءوزى پىسىق، جورتۋىلشى باتىر ۇزاق موڭكە ۇلىن اكەلىپ ورنالاستىرادى. ۇزاق ايلالى، سوزگە شەشەن، ءوزى بالۋان، ەرجۇرەك ادام ەكەن. ۇزاق جونىندە ايتىلاتىن نە قيلى قىزىقتى اڭگىمە بار. ۇزاق بارىپ ورنالاسقاننان كەيىن، قانجىعاداعى شىبارايعىر ەلىنىڭ وتارلىق جەرىن مۇڭعىلدار باسىپ كەلىپ قونىپ المايتىن بولعان ەكەن. ۇزاقتىڭ ۇرپاقتارى 5 ۇرپاق بويى قۇنارلى قونىس، قۇيقالى مەكەن بولعان «وسەردىڭ قوراسى» دەپ اتالاتىن وسى جەردە ءوسىپ ءونىپ كەلەدى.

سونىمەن شاۋەشەك امبىسىنىڭ الدىنا دەيىن باتىلدىقپەن داۋعا تۇسكەن وسەر بيلەردەن جەڭىستىك الىپ، شىبارايعىر ەلىن اۋىر المان «سارىنوقتا» سالىعىنان قۇتىلدىرادى. ءىسى وڭىنا باسىپ، تالاي جىل ەلىنە اجىرعى بولعان المان- سالىقتان ادا ەتكەن تارباعاتاي امبىسىنا دا وسى جولى قاتتى رازى بولىپ وسەر قىسقا قارسى ەرتىس بويىنان شاۋەشەككە ءجۇزباسى تايقارا ارقىلى ونداعان تۇيەگە تيەتىپ مەتىرە، قىزىل، اق بالىق تارتۋ ۇسىنادى. بۇل رەت وسەردىڭ ۋاعدا دا بەرىك تۇراتىندىعىن ماراپاتتاعان چي امبى وقالى تون كيگىزىپ قايتارادى. ول شاپان قىتايداعى «مادەنيەت توڭكەرىسى» زوبالاڭىندا بەلگىسىز جاعدايدا جوعالعان. اتى شۋلى سولشىلدىق جىلدار وسەر ءبيدىڭ ۇرپاقتارى مەن قوسا قونىستاس وتىرعان نايمان رۋىنىڭ بەدەلدى تۇلعالارىن دا اياۋسىز سوققىعا العان بيلەۋشى ۇكىمەت، وسەردى ورىسقا ساتىلعان سولشىل رەتىندە قاراستىرىپ، وعان قاتىستى بارلىق مۇرالاردى تاركىلەتىپ، اتىن اتاۋعا تىيىم سالادى.

1883 -جىلى «كەرەيدىڭ جاكەسى، مەركىتتىڭ اكەسى» اتانعان، ساۋىر، سايقان، جايسان وڭىرىندەگى مەركىت رۋىن ۋىسىندا ۇستاپ، بيلىك جۇرگىزگەن اتاقتى جاكە بي قويتان ۇلى (1830-1914) وزىنە قاراستى 800 ءتۇتىندى باستاپ قىتاي ەلىنە ءوتىپ، التاي وڭىرىنە كەڭىنەن قانات جايادى. بۇل تۇستا قازىبەك رۋىنىڭ قارا ءبيى اتانعان لاق بي قوپا ۇلىنىڭ دا (1823-1907) توڭىرەگىنە ءسوزى ءوتىپ، داۋرەنى ءجۇرىپ تۇرعان كەز ەدى. اتالارىنىڭ قاسىندا ءجۇرىپ، اتالعان بيلەردىڭ الدىن كورىپ، تاريەبەسىن العان جاس وسەر بۇل بيلەرمەن بىرگە تالاي جەردە كەلەلى كەڭەس قۇرىپ، داۋ شەشكەن كەسىمدى پىكىرلەرى مەن شەشەندىك سوزدەرى بۇگىندە ەل اراسىندا ايتىلىپ كەلەدى. وسىنداي حالىق قالاۋلىسىنا اينالعان قارا بيلەرمەن باقتالاس بولعان جوعارىداعى بي، تورەلەردىڭ «وسەردى وسىرمەۋ، لاقتى سەركەش شىعارماۋ» دەگەن ءسوزى تامسىلگە اينالىپ، ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسىپ بۇگىنگە جەتىپ وتىر.

بىردە سول كەزدەگى رەسەيگە قاراستى «كوكتۇما» دەگەن جەردە كەرەي- نايماننىڭ بەلدى بيلەرى شاقىرىلعان ۇلكەن جيىن بولىپتى. بۇعان كەرەي بيلەرىنەن لاق داۋگەردىڭ ءبىرى بولىپ قاتىناسادى دا، جاس بي وسەر وعان سەرىك بولىپ بارادى. شىبارايعىر ەلىمەن جايلاۋ، قىستاۋى قاتار وتىرعان قازىبەك ەلىنىڭ ايگىلى ءبيى لاق وزىنەن كوپ كىشى وسەردى سۇڭعىلالىقپەن تانىپ، جول كورسەتىپ، كوپ ىستەردە تىزە قوسىپ سايكەسىپ، بيلىك ايتىپ وتىرىپتى. ەكەۋى ۇلكەن توپ ىشىندە كوپتەگەن كۇردەلى ىستەردىڭ قيۋىن تاۋىپ، داۋلى جاقتاردىڭ بارىنە ۇيلەسەتىن ءادىل جوبالار قويىپ، قارسىلاستارىن سوزدەن ۇتىپ، دانالىق شەشىم كورسەتىپتى. سول جولعى كەڭەسكە قاتىناسقاندار «لاق پەن وسەردەي وراق اۋىز، ءورت ءتىلدى ازاماتتارى بولعان كەرەيدىڭ باعى زور ەكەن»، - دەپ اتاعىن جايىپتى دەسەدى («جەمەنەي تاريحي ماتەريالدارى» 1-ءبولىم، 66 - بەت جانە قازىبەك شەجىرەسى) .

اقىن، جازۋشى، فولكلورشى اسقار تاتاناي ۇلىنىڭ «تاريحي دەرەك، كەلەلى كەڭەس» كىتابىندا « قىزىل اياقتار قىرعىنى» اتانىپ التاي بەتىن شارپىعان قىتاي بۇلگىنشىلىگى 1869 -جىلى كوكتەمدە ەرتىس جاعاسى جەتىباي قاباعىندا وتىرعان شىبارايعىردىڭ ۇلكەن ءبيى مىڭجان شەگەدەك ۇلىنىڭ اۋىلىن شاۋىپ، مىڭجاننىڭ ايەلى «ايە اپا» دەگەن ادامدى نايزالاپ، وسەردىڭ ءىنىسى دالكەباي قابىلان ۇلىن اتىپ ءولتىرىپ، كوپتەگەن ادامداردى جارالاپ، مال- مۇلكىن توناپ، بۇقاراعا تۇتقيىلدان اۋىر زوبالاڭ سالعان. وسى كەزدە جاس بي وسەر حالىقتى جاۋعا قارسى اتتانىسقا كەلتىرىپ، كودەباي مامەتەك ۇلى، دۇكەنباي قالقاباي ۇلى، كوشتەكەن تورعاۋىت ۇلى، بايجۇما وردەنبەردى ۇلى، كەندىن ىستىباي ۇلى قاتارلى ازاماتتاردى باستاپ، بۇلىكشىلەرگە سىلەيتە سوققى بەرىپ، ەرتىستى ورلەتە قۋىپ شىعادى. سودان باستاپ حالىق بۇقاراسى وسەردى «باتىر بي» اتاپ كەتەدى.

ەل ەسىندە ەرلىگى قالعان، تۋعان جەرىن جانىمەن قورعاپ، اتا اماناتىن قادىر تۇتقان تۇكتى جۇرەك، تەكتى ءبيدىڭ سول كەزدەگى كەرەي، نايمان اراسىنا كەڭ تانىلعانىنىڭ ءبىر دالەلى «اق نايمان» شەجىرەسىندە جازىلۋىنشا، 1860 -جىلدار سوڭىندا دۇزبەنبەت بي قۇمىرسقا ۇلى (1833-1899) باستاعان جاربولدى ەلىنىڭ ەكىنشى كوشى ورىس جەرىندەگى مەكەندەرىنەن ورلەي كوشىپ، وسەردىڭ بەكىتۋىمەن قاباداعى القابەك، بىلەزىك، جالاڭاش مەكەندەرىنە دەيىن قونىستانعان ەدى. سول كەزدە بىلەزىك قۇيعانىندا وتىرعان اق نايمان ەلىمەن جەر تالاسى تۋىلىپ، ەل ىشىندەگى جانجالدار ۇلعايىپ، بۇقارانىڭ تىنىشى كەتەدى. دۇزبەنبەت بي وسى بىتپەگەن داۋلى ىسكە شىعىسىندا ىرگەلەس وتىرعان، ءارى قۇداندالى اتاعى شىعىپ تۇرعان وسەر ءبيدى ۇكىم ايتۋعا شاقىرعان ەكەن. ال، اق نايمان جاقتان داۋعا تۇسكەندەردىڭ ىشىندە ايگىلى ەرمەن اقىن بولىپتى. بۇل كىسى سول جولعى كەڭەستە ايتار پىكىرىنىڭ كوبىن ولەڭمەن جەتكىزگەن دەيدى. سول ولەڭدەرىنىڭ ىشىندە وسەرگە:

بۇرىننان وسەر سەنى ءجۇرمىن بايقاپ،

بي بولدىڭ ەل باسقارىپ ءسوزدى شايقاپ.

تارتپاداي شوپكە تيگەن تامىزداعى،

تۇك قويماي ماڭايىڭدى ءجۇرسىڭ جايپاپ.

ارعى اتاڭ تامتىق بيدەن قابىلان ەدى،

بيلىكتى ءبىر نەشە ۇرپاق جالعاپ ەدى.

اتتىعا جول، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەس دەپ،

سەنى وسەر، شىبار اتاڭ تالعاپ ەدى، -

دەگەن ولەڭ شۋماقتارى ايعاقتاسا كەرەك. سول كەڭەستە وسەر بي جاربولدىنىڭ دۇزبەنبەت، بۇلعىن قاتارلى بەلدى بيلەرىمەن كەلەلى كەڭەس قۇرىپ، ايتقان بيلىگىن وتكىزىپ، ەلدى بەرەكەگە كەلتىرىپ، سول جەردەگى «جۇماباي قارىنى» دەگەن جەردى اق نايماننىڭ جالعاستى وتىرۋىنا ەكى جاقتى ريزا قىلىپ، شەشىم جاساپ اتتانعان ەكەن. («اق نايمان شەجىرەسى» 288-291 بەتتەر جانە شەجىرەشى- قيسساگەر ءابدىعاني باتىرباي ۇلىنىڭ دەرەگى) .

شەشەندىگىمەن، ادىلدىگىمەن زامانىنا ساي ەل باسقارعان وسەر بي مۇسىلمانشىلىق قاعيداتتارىن دا وتە بەرىك ۇستانعان تۇلعا. ول ەلدى يماندىلىققا، وقۋ، بىلىمگە جۇمىلدىرۋ ماقساتىندا 1870 -جىلدار وسەر بي ەلدەگى ۇلى كارىلەردىڭ، ابىز اقساقالداردىڭ باسىن قوسىپ ءوزى مەكەندەگەن وڭىردە تۇڭعىش مەشىت سالدىرعان. اتالعان عيبادات ورنىنا ءىنىسى وسپان قابىلان ۇلى، راقاي مىرزابەك ۇلى قاتارلى وقىمىستىلار يمامدىق ەتىپ، اعارتۋشىلىقپەن اينالىسادى. كەيىننەن بۇل ورىن «راقاي مەشىتى» اتالىپ، كۇنى بۇگىنگە دەيىن ورنى ساقتالىپ كەلەدى. وسەر ءبيدىڭ وسى تۇڭعىش مەشىتتى سالعىزۋى، سول تۇستاعى ەلەۋلى جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى بولىپ قاباداعى ەل مەن ەردىڭ داڭقىن شىعارىپ، ءبيدىڭ حالىققا سىڭىرگەن تاريحي ەڭبەگىن ايگىلەيدى.

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ءنابيجان مۇقامەتحان ۇلىنىڭ دەرەگىنشە «رەسەي مەن قىتاي مەملەكەتتىك شەكاراسىن بەلگىلەۋدىڭ العاشقى نەگىزى بولىپ سانالاتىن 1864 -جىلعى «شاۋەشەك كەلىسىمىنەن» كەيىن دە 1882 -جىلعا دەيىن بىرنەشە كەلىسىمدەر بولعانىن ايتادى. بۇل پىكىر تاريحشى نۇرجامال الدابەكوۆانىڭ ايتۋىنشا، «شاۋەشەك كەلىسىمى» جاسالعانىمەن، شەكارانى دەماركاتسيالاۋ شارالارى 1917 -جىلعى توڭكەرىستەن كەيىن بولشيەۆيكتەر تۇسىندا عانا جۇزەگە اسىرىلا باستاعان، ءبىراق تولىق اياقتالماعان»، - دەگەن سيپاتتاماسى دا ناقتىلاي تۇسەدى.

جوعارىدا اتالعان شەكارا ءبولىسى بەيعام ەلدى، اسىرەسە، اتاقونىسى، وسكەن ەلى، تۋعان جەرىندە بيلىك جۇرگىزىپ وتىرعان وسەر باستاعان ەل قامقورشىلارىن اۋىر كۇيزەلىسكە تۇسىرەدى. توسەكتە باسى، توسكەيدە مالى قوسىلعان رۋلى ەل ءبولىنىپ- جارىلۋعا وڭايلىقپەن كوندىكپەيدى. سونداي- اق، دۇزبەنبەت ءبيدىڭ چيڭ حاندىعىنا ءوتىپ، جاربولدى رۋىنىڭ ەكى ءبولىنىپ قالۋىنا سەبەپشى بولۋى ورىستىڭ شەكارا بيلەۋشىلەرىنىڭ قىسىمىن ارتتىرا تۇسەدى. «شەكارانى تىنىشتاندىرۋ» دەگەن سىلتاۋمەن قابا وزەنى بويىنا بەكىنگەن ورىس اسكەرلەرى مۇنداعى رۋلى ەلدىڭ قارسىلىعىنا ءجيى ۇشىراپ، ءتۇرلى قاقتىعىستار تۋىنداپ وتىرادى. ءارى مۇنى ۇيىمداستىرىپ وتىرعان وسەر دەگەن بايلامعا كەلەدى.

شەكارا بەكىتىلگەنىنە بىرنەشە جىل وتسە دە وسەر ءوزىنىڭ ەجەلگى مەكەنى كوكجوتا، شوپتىكول، كەرەگەتاس جايلاۋلارىن جايلاپ جۇرەدى. 1888 -جىلى تامىز ايىنىڭ ورتا شەنىندە رەسەيدىڭ شىعىس شەكاراعا جاۋاپتى ۇلىعى: «شەكاراعا قاتىستى ىستەردى اقىلداسامىز»، - دەگەن سىلتاۋمەن وسەر ءبيدى قازىرگى تەرەكتى قالاسىنا (شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ كۇرشىم اۋدانىنا قاراستى تەرەكتى اۋىلى) شاقىرتىپ، ەكى سولداتىن جىبەرەدى.

وسەر جانىنا اپسەكە تىنىبەك ۇلى، گەندىن ىستىباي ۇلى (گەندىن - التاي- قوبدا قازاقتارىنا كەڭىنەن تانىمال حالىق باتىرى) قاتارلى اقىلشى، اتقوسشىلارىن ەرتىپ ايتۋلى كۇنى تەرەكتىگە جەتەدى. وسى كۇنگى ورىس ۇلىقتارىمەن بولعان كەزدەسۋدەن قايتار جولدا وسەر ءبيدىڭ تاماعى مەن اتىنىڭ ۇزەڭگىسىنە جاققان ۋدان ۋلانىپ، ۇيىنە جەتە قايتىس بولادى. ۋدىڭ كۇشتىلىگى سونشالىق، كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىمەن بۇگىنگە جەتكەن بۇل تاريحي وقيعا كەزىندە وسەر مىنگەن ات جولدا ۋلانىپ جىعىلىپ مەرت بولادى. «ورىستار سۇيەكتى قورلايدى»، - دەپ سەزىكتەنگەن ەل اعالارى جايلاۋعا قارا قوي باۋىزداپ كومىپ بەلگى جاساپ، اپسەكە، تايعارا، ءتۇسىپ قاتارلى جىگىتتەر مۇردەنى تۇندەلەتىپ قابا وزەنىنىڭ ەرتىسكە قۇيعانىنداعى قۇلاما دەپ اتالاتىن كونە زيراتقا الىپ كەلە جاتقاندا سۇيەك ارتقان اتان ۋلانىپ جىعىلىپ، جان ۇزەدى.

وسىلايشا جول جونەكەي زەمبىل جاساپ، قوسار اتقا ارتىلعان اسىل ەردىڭ مۇردەسىن قاراشىلىكتەگى وسەر ءوزى باس بولىپ سالدىرعان راقايدىڭ مەشىتىنە ەرۋلەتىپ، ەرتەسى تاڭ اعارا دىتتەگەن ورىنعا جەتكىزىپ جەرلەيدى دە، توپىراعىن جايمالاپ، بەلگىسىز ەتەدى. ءۇش جىلدان كەيىن بارىپ، باسىنا بەلگى قويىپ، زيرات تۇرعىزادى. سول كەزدە تاۋدان سۇيەكتى الىپ ءجۇرۋ كەزىندە، جول- جونەكەي شاي قايناتىپ ىشۋگە پايدالانعان، قاراعايدان تەسىپ قوساقتاپ جاساعان موسىنىڭ ءۇش بۇتى زيراتتىڭ قاسىندا، كونەنىڭ كوزىندەي بولىپ ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالىپ تۇر.

2013 -جىلى ەل جۇرەگىندەگى وسەر بي ەسىمى ەسكەرىلىپ، كونەكوز اقساقالداردىڭ اقىل- كەڭەسىمەن، ەل ازاماتتارىنىڭ قولداۋىمەن وسەر ءبيدىڭ بۇرىنعى زيراتى جاڭارتىلىپ، ەڭسەلى كۇمبەز ورناتىلدى. وسەر بيگە قاتىستى ەل اراسىنا تاراعان اڭىز، اڭگىمەلەر وتە كوپ، ءبيدىڭ كوزىن كورىپ، قىزمەتىندە بولعان، سوڭعى ىستەرىن ءوز قولدارىمەن اتقارعان سارەندي اپسەكە ۇلى (1869-1958) ، تايقارا ءسۇتتىباي ۇلى (1858-1938) ، كوشتەكەن تورعاۋىت ۇلى (1938-1920) قاتارلى تاريحي تۇلعالاردىڭ قوزان، دولا، قاجاقىمان قاتارلى كونەكوز شەجىرەشى قاريالارعا ايتۋىنان ءبىر ءبولىم وقيعالار مەن اڭىزدار بۇگىنگە جەتىپ، وسەر ءبيدىڭ نەمەرەسى راقادىل ساعىزباي ۇلى، شەجىرەشىلەر جۇبايقان تەزەكشى ۇلى، ءاشىمقان ءابىلماجىن ۇلى، ابە قالي ۇلىنىڭ جيناقتاپ، حاتقا تۇسىرۋىمەن 2014 -جىلى قابا اۋدانىندا جارىق كورگەن «ەل جۇرەگىندەگى وسەر بي» اتتى كىتاپقا توپتاستىرىلعان.

دەگەنمەن، رۋحاني جاڭعىرۋ باعدارلاماسى اياسىندا ۇلت ءۇشىن ەڭبەك ەتىپ، ەل مەن جەردىڭ تۇتاستىعىن تۋ ەتكەن بابالارىمىزدى ۇلىقتاپ، ولاردىڭ ءومىر وتكەلدەرىنەن ونەگە الىپ، ەسىمىن كەلەشەك ۇرپاققا قالدىرۋ - ازات وتان اتامەكەن قازاق ەلىندەگى ءتىرىنىڭ ءبىر پارىزى بولسا كەرەك.

قىزىل ءتىلدىڭ شەشەنى،

كەسىم ايتقان كوشەلى.

اڭىز بولعان بۇگىنگە،

التى الاشتىڭ وسەرى.

القالاساڭ وسەدى،

قالقالاساڭ وشەدى،

بار ايتپاعىم وسى ەدى.. .

تالاپبەك تىنىسبەك ۇلى