قۋعىن- سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ: بۇرىن بەلگىسىز دەرەكتەردى جۇيەلەۋ ءجۇرىپ جاتىر
كوميسسيانىڭ جۇمىس ورگانى رەتىندە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى بەكىتىلگەن.
مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ارنايى جوبالىق وفيس قۇرىلعان، ونىڭ قۇرامىنا عالىمدار، زەرتتەۋشىلەر جانە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرى كىرگەن. مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جۇيەلى جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماقتارىندا ساياسي قۋعىن- سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى وڭىرلىك كوميسسيالار قۇرىلدى. ولاردى وڭىرلەر اكىمدەرىنىڭ ورىنباسارلارى باسقارادى، قۇرامىندا عالىمدار، كورنەكتى قوعام قايراتكەرلەرى جانە مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى بار. اتاپ ايتقاندا، مەملەكەتتىك كوميسيا ەلىمىزگە بەلگىلى تاريحشى عالىمداردىڭ، قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ، پارلامەنت دەپتۋتاتتارىنىڭ جانە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرىنەن تۇرادى.
جالپى، كوميسسيانىڭ الدىندا بىرنەشە ناقتى مىندەتتەر بار. بىرىنشىدەن، ساياسي قۋعىن- سۇرگىن قۇرباندارىنا قاتىستى تاريحي ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەلەرى. ەكىنشىدەن، جازىقسىز سوتتالعان جانە ساياسي قۋعان- سۇرگىنگە ۇشىراعانداردى اقتاۋ پروتسەستەرىن عىلىمي زەردەلەۋ. سونىمەن قاتار جابىق مۇراعاتتارداعى قۋعىن- سۇرگىن جونىندەگى ماتەريالداردىڭ زەرتتەۋشىلەرگە قولجەتىمدى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى دە الدا تۇرعان ۇلكەن سۇراقتاردىڭ ءبىرى. مۇنان بولەك، ەلىمىزدىڭ ازاتتىعى، تاۋەلسىزدىگى مەن تۇتاستىعى ءۇشىن كۇرەستە ەرلىك كورسەتكەن ساياسي قۋعىن- سۇرگىن قۇرباندارىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ بويىنشا دا ۇسىنىستار ازىرلەۋ سياقتى ماڭىزدى مىندەتتەر جۇكتەلىپ وتىر.
كوميسسياعا مەملەكەتتىك حاتشى قىرىمبەك كوشەربايەۆ جەتەكشىلىك ەتەدى. بۇدان بۇرىن حابارلانعانداي، ق ر ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ ساياسي قۋعىن- سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەيتىن عالىمدار بەكىتىلگەنىن ايتقان ەدى.
«ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى وسى مەملەكەتتىك كوميسسياسىنىڭ جۇمىس ورگانى رەتىندە بەكىتىلدى. سوندىقتان الدىمىزدا تۇرعان ەڭ باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى - عىلىمي الەۋەتىمىزدى، عالىمدارىمىزدى وسى جۇمىسقا تارتۋ. وسى ماقساتتا اكادەميكتەر، عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ جەتەكشى عالىمدارى، ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىندە ورنالاسقان جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى جۇمىلدىرىلىپ وتىر. نەگىزى، 11 باعىت بويىنشا جۇمىس توپتارىن ۇيىمداستىردىق. بۇل 11 توپتا 57 عالىم جۇمىس ىستەپ جاتىر»، - دەدى مينيستر.
ونىڭ ايتۋىنشا، اتالعان عالىمدار ءبىرازدان بەرى وسى پروبلەمامەن اينالىسىپ كەلە جاتىر.
«عالىمدار ءۇشىن ءتيىستى جاعداي جاساپ جاتىرمىز. ۋنيۆەرسيتەتتەردە ىستەيتىن عالىمداردى بوگدە جۇمىستان بوساتىپ، تەك قانا بەلگىلەنگەن مىندەتتەرگە كىرىسىپ وتىر. ايماقتاردا دا جۇمىس توپتارى، كوميسسيالار قۇرىلدى. بۇل كوميسسيالارعا وبلىس اكىمدەرىنىڭ ورىنباسارلارى، دەپۋتاتتار، ولكەتانۋشىلار، عالىمدار، قوعام بەلسەندىلەرى قاتىسىپ جاتىر»، - دەدى ا. ايماعامبەتوۆ.
جۇمىس توپتارى جاڭا ماتەريالداردى اشادى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، پرەزيدەنت جارلىعىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى جۇيەلى جۇمىس قابىلدانعاننان كەيىن، بىردەن دايىندىق جانە ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنان باستالدى. قۋعىن- سۇرگىنگە ۇشىراعانداردىڭ ءبىرقاتار ساناتتارىن زەرتتەۋ بويىنشا جۇمىس توپتارى قۇرىلدى.
جۇمىس توپتارى ءارتۇرلى باعىتتار بويىنشا جاڭا ماتەريالداردى اشۋعا باعىتتالعان. ولاردىڭ اراسىندا ءداستۇرلى، ءبىراق سوڭىنا دەيىن زەرتتەلمەگەن «قازاقستانعا كۇشتەپ جەر اۋدارىلعان حالىقتاردىڭ اقتالماعان قۇرباندارى جانە ارنايى قونىس اۋدارۋشىلار بويىنشا جۇمىس توبى» مەن «نكۆد گۋلاگ- ءتىڭ 26 لاگەرىندە قۇربان بولعاندار مەن زارداپ شەككەن اقتالماعان قازاقستاندىقتاردىڭ، سونداي- اق ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنىڭ ۇسىنىمدارىن ازىرلەۋ جونىندەگى جۇمىس توبى» بار.
«ءبىرقاتار عالىمدار توبى بۇرىن از زەرتتەلگەن نەمەسە مۇلدەم زەرتتەلمەگەن تاقىرىپتاردى زەرتتەپ جاتىر. مىسالى، «كۋلاكتار، بايلار، جارتىلاي فەودالدار (ورتا شارۋالار) جانە شارۋالاردىڭ اقتالماعان قۋعىن- سۇرگىن قۇرباندارىن زەرتتەۋ، قورىتىندى جانە ۇسىنىمدار دايىنداۋ جونىندەگى جۇمىس توبى»، «1916-1930 ج ج. مەملەكەتتىڭ جازالاۋشىلىق ارەكەتتەرى مەن بيلىكتىڭ ساياسي قۋعىن- سۇرگىن كەزىندەگى ءتۇرلى زورلىق- زومبىلىق ساياسي ناۋقاندار مەن اشتىق كەزىندە قازاقستاننان كەتۋگە ءماجبۇر بولعان قازاقستاندىق بوسقىنداردى اقتاۋ بويىنشا زەرتتەۋ، ۇسىنىستاردى دايىنداۋ جانە ەنگىزۋ جونىندەگى جۇمىس توبى» جانە ت. ب.
توپتاردىڭ جۇمىسى ءىس جۇزىندە ەكى ايدان استام ۋاقىت عانا جۇرگىزىلىپ كەلەدى، ءبىراق ولار كوبىنەسە بىرنەشە ونداعان جىلدار بويى وسى ماسەلەلەرمەن اينالىسقان، ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە، جۇمىستارعا يە عالىمدار ەكەنىن ەستە ۇستاعان ءجون، سوندىقتان ولاردىڭ كوپشىلىگى وسى قاجەتتى جۇمىستىڭ جاڭا كەزەڭىنە ۇلكەن ىنتا- جىگەرمەن كىرىستى»، - دەلىنگەن ۆەدومستۆو مالىمەتىندە.
اتاپ ايتقاندا، قازىرگى كەزدە مۇراعات باسشىلارى مەن ولاردىڭ قىزمەتكەرلەرى مۇراعاتتاردىڭ وزىندە جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن بارلىق مۇمكىندىك پەن جاعدايلاردى جاساي وتىرىپ، عالىمدارعا باعا جەتپەس كومەك كورسەتىپ وتىر.
بۇل تۇرعىدا جابىق قورلاردىڭ ماتەريالدارىن مۇراعاتتاردا قۇپياسىزداندىرۋدىڭ وتكىر ماسەلەسىن جەكە ءبولىپ كورسەتۋ كەرەك.
«پارادوكس، ءبىراق قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە تىكەلەي قاتىسى جوق، 80-100 جىل بۇرىنعى قۇجاتتار ءجيى قۇپيالاندىرىلعان. مۇراعاتتا جۇمىس ىستەيتىن جانە باسقا ەلدەردىڭ وسى سالاداعى تاجىريبەسىن بىلەتىن عالىمدار تالاپ ەتكەندەي، بۇل ماسەلە بويىنشا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە، باسقا ەلدەردە، ونىڭ ىشىندە رەسەيدە (ا. ياكوۆليەۆ قورى) جاريالانعان، ءىس جۇزىندە بۇكىل الەم ءۇشىن اشىق قۇجاتتاردىڭ ماتەريالدارىن كەزەڭ- كەزەڭىمەن قۇپياسىزداندىرۋ قاجەت. وسىعان وراي، ق ر مەملەكەتتىك حاتشىسى قىرىمبەك كوشەربايەۆتىڭ شەشىمىمەن «قۇپياسىزداندىرۋ جونىندەگى كىشى كوميسسيانىڭ» قۇرىلۋى قيسىندى بولدى، ونىڭ قۇرامىنا كورنەكتى مەملەكەتتىك قايراتكەرلەر مەن عالىمدار، دەپۋتاتتار مەن مينيسترلەر دەڭگەيىندەگى لاۋازىمدى تۇلعالار جانە ءبىرقاتار قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارلارى كىرەدى»، - دەپ اتالىپ وتكەن ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ رەسمي جاۋابىندا.
كەڭەس وكىمەتى تاراپىنان كەڭ اۋقىمدى، جاساندى تۇردە ۇيىمداستىرىلعان اشارشىلىق تاقىرىبى جانتۇرشىگەرلىك قۇرباندىققا اكەپ سوقتىرعانى، قازاقتار سانىنىڭ جارتىسىنان ايرىلىپ، ⅩⅩ عاسىردىڭ 30- جىلدارىنان باستاپ ءوز وتانىندا ءوزىنىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلىگىن جوعالتقان ازشىلىققا اينالعانى، ەرەكشە زەرتتەۋدى تالاپ ەتەدى. سوندىقتان عالىمدار زەرتتەۋلەرىندە بۇل تراگەديا دا ەسكەرىلەتىن بولادى.
«بۇل باعىتتا ءارتۇرلى ەلدەردىڭ ماماندارىن تارتا وتىرىپ، ناقتى ماتەريالدارعا نەگىزدەلگەن، عىلىمي تۇرعىدان تەكسەرىلگەن، ارنايى اۋقىمدى زەرتتەۋ جۇرگىزۋ قاجەت. مۇمكىن، بۇل دەرەكتەر جابىق مۇراعاتتاردى قاراۋ جانە زەرتتەۋ بارىسىندا پايدا بولادى»، - دەيدى ءبىلىم مينيسترلىگى ماماندارى.
سوڭعى دەرەكتەر بويىنشا ساياسي قۋعىن- سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ باعىتىندا قازىر ناقتى ماتەريالدى، بۇرىن بەلگىسىز دەرەككوزدەردى، دەرەكتەردى جانە باسقا دا مالىمەتتەردى ىزدەۋ جانە تالداۋ، جۇيەلەۋ ءجۇرىپ جاتىر.
«ءبىرىنشى كەزەكتە پرەزيدەنت جارلىقتا قويعان مىندەتتەردى ورىنداۋىمىز كەرەك - زاڭسىز قۋعىن- سۇرگىنگە ۇشىراعانداردى تولىق زاڭدىلىق جانە ساياسي تۇرعىدان اقتاۋ. سودان كەيىن وسى دەرەكتەر نەگىزدەلگەن بازادا عىلىمي ەڭبەكتەر دە، كوركەم شىعارمالار دا، فيلمدەر پايدا بولۋى مۇمكىن»، - دەلىنگەن ۆەدومستۆو حابارلاماسىندا.
