ساق داۋىرىندە جازىلعان شىعارمالار

نۇر-سۇلتان. قازاقپارات - ەجەلگى تۇركىلەردىڭ ارعى اتا-تەگى سانالاتىن ساقتار - قازىرگى قازاقستان، ورتا ازيا مەن شىعىس تۇركىستان جەرىن زامانىمىزدان بۇرىنعى ءبىرىنشى مىڭجىلدىقتا مەكەن ەتكەن ەجەلگى تايپالار.

كونە گرەك تاريحشىلارى ساقتاردى «سكيفتەر» نەمەسە «ازيالىق سكيفتەر» دەپ تە اتاعان. ال پارسىلار «ساق»، «ساقا»، «ساگا» دەگەن. ال ساقتار ەلىن «ساقستان» دەپ جازعان ەكەن.

ادامزات تاريحىندا العاش جازىلعان قادىم زامان كىتاپتارىنىڭ ءبىرى «اۆەستادا» ساقتار مەن ولاردىڭ مەكەنىن «ءتۇر» دەپ اتاعان. ال فيردوۋسيدىڭ الەمگە تانىمال شاحناما اتتى ەپوپەياسىندا ساقتار ەلىن تۇران دەپ سيپاتتاعان. قىتايلار ساقتاردىڭ ەلىن تۋكيۋ دەگەن.

وسىدان-اق ساقتار ەلىنىڭ ەجەلگى داۋىردە دە وتە تانىمال ورتالىق مەكەن بولعانىن، ءتۇرلى وركەنيەتكە ىقپالىن تيگىزگەن قاۋىم ەكەنىن تۇسىنەمىز.

ساقتاردىڭ ەرلىك تاريحىن، سالت-ساناسىن، دۇنيەتانىمىن بەينەلەيتىن داستانداردىڭ كوپ بولعانى كونە عۇلامالاردىڭ كىتابىنان جاقسى تانىس. ءبىراق ولاردىڭ كوبى ساقتالماعان. ال كەي داستاننىڭ تەك قىسقاشا مازمۇنى عانا جەتكەن. مۇنداي داستانداردىڭ كوبى ەلدىڭ سىرتقى جاۋمەن كۇرەسى، ەرلىك پەن باسقىنشىلىققا قارسى سوعىسى جايلى باياندايدى.

تۇمار داستانى

سونداي داستانداردىڭ ءبىرى - «تۇمار» داستانى. وكىنىشتىسى، بۇل داستان بۇگىنگە جەتپەگەن. گەرادوتتىڭ «تاريح» اتتى كوپتومدىق كىتابىندا ايتىلعان سيۋجەت ارقىلى جەتكەن. ساقتاردىڭ كيەلى جەرىن پارسى اسكەرىنىڭ شاپقىنشىلىعىنان ساقتاۋ ەرلىگى جىرلاپ جازىلعان. 2019-جىلى شىققان «توميريس» فيلمى دە وسى داستاننىڭ سيۋجەتىنە قۇرىلعان.

«تۇمار» داستانى - تاريحي- قاھارماندىق داستان. باستى كەيىپكەرى - تۇمار پاتشايىم. ەلى مەن جەرىن جاۋ مەن دۇشپاننان قورعاۋ ءۇشىن جان اياماي كۇرەسكەن ەرجۇرەك ءامىرشى. داستاننىڭ سيۋجەتى تاريحتا بولعان شىنايى وقيعاعا نەگىزدەلگەن. گەرادوت بۇل داستاندى جىر دەپ ەمەس، ەپوس دەپ اتاعان ەكەن.

گەرادوتتىڭ جازۋىنشا، پارسى ەلىنىڭ پاتشاسى كير ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى 539-جىلى ۆاۆيلوندى جاۋلاپ العان سوڭ، ساق دالاسىنا جورىق باستايدى. ول جورىققا قارسى تۇرعان قولباسشى - تۇمار پاتشايىم بولدى. ساق دالاسىن اۋىر قول باستاپ كەلگەن كير پاتشا ءامۋداريا وزەنىنە كوپىر سالدىرادى.

مۇنى ەستىگەن تۇمار پاتشايىم كيرگە بىلاي دەپ حات جولداعان ەكەن: «كير! سەن سوعىس اشپاي تىنبايتىن سياقتىسىڭ. ماقساتىڭ ساقتار ەلىن توناۋ ەكەن. وندا بىلاي كەلىسەيىك. سەن كوپىر سالىپ اۋرەلەنبەي-اق قوي. ادام قانىن توكپەيىك. سول ءۇشىن ءبىز تۇراعىمىزدى تاستاپ، ءۇش كۇندىك جۇرەتىن جولى بار جەرگە كوشىپ كەتەيىك. داريادان جايباراقات ءوتىپ، العىڭ كەلگەن دۇنيە-مۇلىكتىڭ ءبارىن ال. ءبىراق ءۇش كۇننەن كەيىن ءوز ەلىڭە قايتىپ كەت» دەپ ەسكەرتەدى.

ءبىراق كير قامقورشى ءامىرشىنىڭ كەلىسىم ۇسىنىسىن قابىلداماي، ساق دالاسىن قانعا بوكتىرۋدى شەشەدى. كير پاتشا ايلاكەرلىكپەن تۇمار پاتشايىمنىڭ ۇلىن ولتىرەدى. بۇعان اشۋلانعان ساق پاتشايىمى ۇلىنىڭ دەنەسىن ەلىنە تاپسىرىپ، امان-ساۋ تۇرعاندا قايتىپ كەتۋىن ەسكەرتىپ كيرگە تاعى حات جازادى. كير مۇنى دا قابىلدامايدى.

سودان قانقۇيلى سوعىس باستالادى. مايىتتەر تاۋ-تاۋ بوپ ءۇيىلىپ قالادى. بۇل شايقاستى گەرادوت «مەن بىلەتىن شايقاستاردىڭ ىشىندەگى ەڭ قاتىگەزى، ەڭ اياۋسىزى، ەڭ ادام كوپ قۇربان بولعانى ەدى» دەپ سيپاتتايدى.

شىراق داستانى

ساقتاردىڭ پارسى باسقىنشىلىعىنا قارسى كۇرەسىن سيپاتتاعان شىعارمانىڭ تاعى ءبىرى - ءوزىمىز بىلەتىن شىراق باتىر تۋرالى ايتىلعان داستان. داستاندا ساق جاۋىنگەرى شىراقتىڭ I ءداريدىڭ اسكەرىن قالاي سان سوقتىرعانى، ءشول دالاعا اپارىپ جالعىز ءوزى قالاي قىرىپ سالعانى جايلى باياندالادى.

الايدا بۇل داستان دا ساقتالماعان. تەك داستاننىڭ نەگىزگى سيۋجەتى عانا پروزا كۇيىندە بىزگە جەتكەن. «شىراق» داستانىنىڭ سيۋجەتىن قاعازعا ءتۇسىرىپ، بۇگىنگى ۇرپاققا جەتكىزگەن گرەك تاريحشىسى پوليەن ەدى.

الىپ ەر توڭعا داستانى

بۇل داستان - كونە تۇركى اۋىز ادەبيەتىنىڭ ۇلگىسى. تۇركى حالىقتارىنىڭ وسى كۇنگە جەتكەن العاشقى قاھارماندىق جىرى. ءبىراق ءۇزىندىسى عانا جەتكەن. سول ۇزىندىگە قاراپ الىپ ەر توڭعا داستانى كەيىنگى كۇلتەگىن مەن تونىكوك، بىلگە قاعان جىرلارىنا ۇقساس ەكەنىن بايقايمىز.

داستاننىڭ باستى كەيىپكەرى - اتى اڭىزعا اينالعان تاريحي تۇلعا الىپ ەر توڭعا. ساق اسكەرىنىڭ قولباسشىسى، ەرجۇرەك باتىر. پارسى جازبالارىندا افراسياب دەپ جۇرگەن كوسەم - وسى الىپ ەر توڭعا. الىپ ەر توڭعا جايلى ماحمۇد قاشقاري دا، فيردوۋسي مەن ءابۋ رايحان ءال-بيرۋني دە، راشيد اد-دين مەن حايدار دۋلاتي دە دەرەك قالدىرعان. ولاردىڭ ايتقان ويلارىنىڭ ءبارى - ءبىر سالاعا سايادى. ياعني الىپ ەر توڭعانىڭ ساق داۋىرىندە ءومىر سۇرگەن تاريحي قايراتكەرى ەكەنى.

ماحمۇد قاشقاريدىڭ، ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ ەڭبەكتەرىندە الىپ ەر توڭعا داستانىنىڭ ۇزىندىلەرى كەزدەسەدى. جىردى ساقتاپ قالۋعا دا وسى عالىمدار سەپتىگىن تيگىزدى.

پارسى اقىنى ءابىلقاسىم فيردوۋسي الىپ ەر توڭعانى ساق ەلىنىڭ دارىندى قولباسشىسى، جانكەشتى باتىر، پاراساتتى كوسەم رەتىندە سيپاتتايدى. «شاحناما» كىتابىندا ەر توڭعا جايلى كوپتەگەن اڭىز-اڭگىمە، ءاپسانا-ولەڭدەر، جوقتاۋ جىرلارى كەلتىرەدى.

سوعان قاراعاندا فيردوۋسي ساقتاردىڭ بۇل داستانىن تولىق وقىپ، جاتتاپ، سونى شىعىستىق اۋەنگە سالىپ جازىپ شىققان كورىنەدى. قالاي دەسەك تە، فيردوۋسي ەر توڭعا داستانىن شەبەر پايدالانا بىلگەن اقىن.

شۋ داستانى

شۋ داستانى - ساقتاردىڭ شەجىرەسىن، وسىدان ءتورت مىڭ جىل بۇرىنعى تاريحي وقيعالاردى باياندايتىن ەرلىك ەپوسى. وسى كۇنگە ۇزىك-ۇزىك كۇيىندە جەتكەن. شۋ باتىر - ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى VI عاسىردا ءومىر سۇرگەن ساق بيلەۋشىسى.

داستاننىڭ اتى ايتىپ تۇرعانداي، شۋ باتىردىڭ ەرلىگى مەن كوسەمدىگى جايلى ايتىلادى. شۋ باتىر ساق مەملەكەتىنىڭ كۇش-قۋاتىن ارتتىرعان دارىندى قولباسشى رەتىندە سيپاتتالادى. ول بيلىك ەتكەن شۋ ولكەسى داستاندا سيپاتتالعانداي، تابيعاتى عاجايىپ، وزەن-كولى سۋلى، اققۋ قۇسى قيقۋلاعان، قۇراق- قامىسى مول ءوڭىر. باۋ-باقشالى القاپتى، جىلانداي يرەلەڭدەپ جاتقان وزەندى، كەڭ جازىق دالا مەن بيىك تاۋ شاتقالدارىن نانىمدى سۋرەتتەگەن. بۇل ولكەدە ارىستان مەن جولبارىس مەكەندەگەن دەگەندى ايتادى.

شۋ باتىر - ەڭسەگەي بويلى، قاقپاق جاۋىرىندى، وتكىر كوزدى، ءتۇسى سۋىق، شاشى ۇزىن، بىلەگىندەگى بۇلشىق ەتى ويناعان، ساقال-مۇرتى ەندى عانا تەبىندەپ شىققان بالا جىگىت رەتىندە سيپاتتالادى.

ەل بيلەۋشىسىنىڭ قىسى-جازى كوكتەم كۇنىندەي جايقالىپ تۇراتىن عاجايىپ باۋ-باقشاسى بار ەكەن دەپ سۋرەتتەلەدى. ول باۋدا اتشاپتىرىم، كۇمىس قاۋىز سالدىرعان ەكەن. ول قاۋىزدا اققۋ، قاز بەن ۇيرەك جۇرەتىن كورىنەدى. ال شۋ باتىر وسى كيەلى قۇستاردىڭ قيمىل ارەكەتىنە قاراپ وتىرىپ ءوز ەلىنىڭ بولاشاعىن بولجاپ بىلەدى ەكەن.

ماسەلەن، داستاندا شۋ باتىر ساقتار ەلىنە قالىڭ قولدى باستاپ ەسكەندىر زۇلقارنايىن (الەكساندر ماكەدونسكي) كەلە جاتقانىن حاۋىزداعى سۋعا قاراپ وتىرىپ كۇنى بۇرىن بىلەدى. الايدا جۇرتتى دۇرلىكتىرمەۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ بولجامىن ەشكىمگە ايتپايدى. ەسكەندىردىڭ اسكەرى حودجاند وزەنىنەن ءوتتى دەگەن حابار كەلگەندە عانا شۋ باتىر وعان قارسى ءوزىنىڭ قىرىق نوكەرىن جۇمسايدى.

ەسكەندىر قىرىق باتىردى كورىپ باسىندا تاڭقالادى. ءبىراق اقىلگوي قاريا مۇندا جاتقان سىر بارىن جانە شۋ باتىردىڭ قىرىق باتىردى جىبەرىپ، جەكپە-جەككە شىعارعىسى كەلگەنىن ايتىپ، ەسكەندىرگە كەڭەس بەرەدى. ەسكەندىر بۇعان اشۋلانىپ، مىقتى دەگەن قىرىق باتىرىن شىعارىپ، شۋدىڭ نوكەرلەرىنە قارسى قويادى. ءبىراق ساق نوكەرلەرىنە توتەپ بەرە الماي، جەڭىلىپ قالادى.

داستاندا شۋ باتىردىڭ باۋ-باقشاسىنان باسقا جىبەك اشەكەيلى، كوگىلدىر شاتىرلى كوك سارايى جايلى ايتىلادى. بۇدان ءبىز كوك ءتۇستى ەجەلگى ساقتاردىڭ كيە تۇتىپ، كوك تاڭىرىگە ۇقساتقانىن بايقايمىز.

massaget.kz