باۋىرجان بايتانايەۆ: تۇركىستاننىڭ تاريحى كۇلتوبەدەن باستالادى
قازىر وسى كونە قالاجۇرت مەكەنىن زەرتتەۋ جۇمىستارىن ەۋرازيالىق توپتىڭ (ERG) قارجىلىق قولداۋىمەن قازاق عىلىمي- زەرتتەۋ مادەنيەت ينستيتۋتىنىڭ (قازعزمي) قىزمەتكەرلەرى جۇرگىزىپ كەلەدى. الكەي مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى باۋىرجان بايتانايەۆپەن سۇحباتىمىز وسى كۇلتوبەنىڭ ەرەكشە ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىش رەتىندەگى مارتەبەسىنە دە قاتىستى بولعان ەدى.
- باۋىرجان ءابىش ۇلى، سۇراعىمىزدى قازىرگى كۇنى قازاقستان اۋماعىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ ورىندارى تۋرالى اڭگىمەدەن باستايىقشى.. .
- جالپى بۇنداي زەرتتەۋلەر قازاقستاننىڭ بارلىق دەرلىك اۋماعىن قامتىپ جاتىر. جىل سايىن كوكتەمدە وڭتۇستىك، شىعىس، سولتۇستىك، باتىس جانە ورتالىق قازاقستانعا ەكسپەديتسيالار جىبەرىلەدى. وڭتۇستىكتە ارحەولوگتار تۇركىستانداعى كۇلتوبە قالاجۇرتى سياقتى ماڭىزدى ارحەولوگيالىق نىساندا، سونداي- اق وتىرار مەن يسپيدجاب ورىندارىندا قىزۋ جۇمىستا. قاراتاۋ بوكتەرىندەگى ءار ءتۇرلى قورعاندار، كىشى قورعاندار جانە ەجەلگى قونىستار زەرتتەلۋدە. ورتالىق قازاقستاندا تاسمولا جانە اندرونوۆ مادەنيەتىنىڭ ەسكەرتكىشتەرى، باتىستا سارمات وركەنيەتىنىڭ ەسكەرتكىشتەرى زەرتتەلۋدە. ارحەولوگتار بەرەل مادەنيەتىنىڭ (التايدىڭ العاشقى كوشپەندىلەرى)، تۇرىكتەردىڭ، ساق وركەنيەتىنىڭ ەسكەرتكىشتەرىنە دە دەن قويدى. جالپى اۋقىمدى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر ارقاسىندا عانا ءبىز وتكەن تاريحىمىزدىڭ بەيمالىم قۇپياسىن اشا الامىز.
- ەندەشە، وسى زەرتتەلىپ جاتقان تاريحي نىسانداردىڭ قايسىسىن ەرەكشە اتاپ وتەر ەدىڭىز؟
- ارينە، ءاربىر ارحەولوگيالىق ورىننىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى بار. ايتسە دە، كۇلتوبە قالاجۇرتىنداعى اۋقىمدى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەردى ەرەكشە اتاپ وتەر ەدىم. بۇل - قازىرگى تاڭدا قازاقستانداعى تومەنگى قاباتتارى تولىق زەرتتەلگەن بىردەن ءبىر ارحەولوگيالىق نىسان. سونىڭ ارقاسىندا قازىردىڭ وزىندە بىزدە وسى تاريحي مەكەننىڭ ەكى مىڭ جىل بۇرىنعى كورىنىسى قالاي بولعانى تۋرالى ناقتى تۇسىنىك قالىپتاسىپ وتىر دەۋگە بولادى. كۇلتوبەدە اشىلعان جاڭالىقتار سول كەزدەگى ساۋلەت ونەرىنە، اتاپ ايتقاندا ءدىني عيماراتتارعا جاڭاشا كوزقاراسپەن قاراۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بەلگىلى قازاقستاندىق ارحەولوگ، مارقۇم ەربولات سماعۇلوۆ كرەس ءتارىزدى قۇرىلىمدى تاۋىپ، زەرتتەگەن ەدى. سول ارقىلى قۇرىلىمداردىڭ مۇنداي ورنالاسۋى ەجەلگى داۋىردەن باستاۋ الاتىندىعى انىقتالدى. كەزىندە سىرداريانىڭ تومەنگى اعىسىندا ءبىزدىڭ داۋىرگە دەيىنگى III- II عاسىرلاردا انتيكالىق قالا مادەنيەتى بولعان. ەگەر ءامۋداريا بويىندا گرەك- باكتريا مەملەكەتى جانە ۇلى الەكساندردىڭ ۇرپاقتارى - سەليەۆكيدتەر مەملەكەتى بولسا، وندا سىرداريا بويىن - ماسساگەتتەر، دايس، داحس جانە باسقا تايپالار مەكەندەدى. ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى II عاسىردان باستاپ سىرداريانىڭ گيدرورەجيمى وزگەرىپ، ارناسى اۋا باستايدى. تومەنگى اعىسى وزگەرگەن كەزدە، ونىڭ بويىنداعى قالالاردىڭ تىرشىلىگى دە توقتادى، ال تۇرعىندار سىرداريانىڭ اعىسىنا قاراي جوعارى جىلجىپ، تىرشىلىككە، ەگىن ەگۋگە قولايلى جەرلەر ىزدەي باستادى. انتيكالىق ساۋلەت ونەرىنىڭ بەلگىلەرى بار قالالار جوسپارى دا وسىلاي پايدا بولعان دەۋگە تۋرا كەلەدى. سونىڭ ىشىندە تۇركىستان باستاۋ الاتىن كۇلتوبە قالاشىعى دا وسىلاي پايدا بولدى دەپ جورامالداي الامىز. ايتسە دە، مەن تۇركىستاننىڭ ءتۇپ تامىرى ودان دا ەرتە داۋىرلەرگە كەتەدى دەگەن ويدامىن. ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ەكىنشى مىڭجىلدىقتىڭ ورتاسىنان باستاپ اندرونوۆ مادەنيەتىنىڭ تايپالارى وسىندا تۇراقتى ءومىر ءسۇردى. بۇعان دالەل رەتىندە تۇركىستان اۋماعىندا وسى مادەنيەتكە تيەسىلى قورىمداردىڭ بولعانىن ايتا الامىن. سوندىقتان دا، قالا اۋماعىنداعى ەجەلگى قونىستاردىڭ نەگىزىن تابۋ تەك ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە قالىپ تۇر.
- ءسىز ايتىپ وتىرعان ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىش قانشالىقتى ماڭىزدى؟ ونىڭ باستى قۇندىلىعى نەدە؟
- كۇلتوبەنى زەرتتەۋ تۇركىستان تاريحىنىڭ ءبىز ويلاعاننان دا كونە ەكەندىگى تۋرالى ناقتى قورىتىندى جاساۋعا مۇمكىندىك بەردى. جالپى تۇركىستاننىڭ جاسى تۋرالى سۇراق تۋىنداعاندا سوۆەتتىك كەزەڭدەگى مالىمەتتەر پايدالانىلعانى بەلگىلى عوي. سول تۇستا ەربولات سماعۇلوۆ عىلىمي- تانىمدىق الماناحتا «تۇركىستان نەشە جاستا؟ « دەگەن ماقالا جاريالاعان بولاتىن. عالىم قازبا جۇمىستارىندا تابىلعان قىش ماتەريالدار مەن ءتۇرلى جازبا دەرەكتەرگە تالداۋ جاسادى. سوسىن تۇركىستان V عاسىردا پايدا بولدى، دەمەك، بۇل قالاعا 1500 جىل بولعاندىعىن بىلدىرەدى دەگەن بولجام جاسادى. وسى دەرەك نەگىزگە الىنىپ، 2000 -جىلى تۇركىستان ءوزىنىڭ 1500 جىلدىعىن اتاپ ءوتتى. ايتا كەتەرلىگى، بۇل ىرگەلى زەرتتەۋلەرسىز، سوۆەت كەزەڭىندەگى زەرتتەۋ ماتەريالدارىنا سۇيەنگەن داتا بولاتىن. ال تۇركىستاننىڭ مەرەيتويى وتكەننەن كەيىن 2004 -جىلى ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا تىڭعىلىقتى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى. ارحەولوگتار ءبىرقاتار جاڭالىقتار اشتى، سونىڭ ماڭىزدىسى - تۇركىستاننىڭ جاسى. كۇلتوبەنى زەرتتەۋ ناتيجەسىندە تۇركىستان داۋىرىنە دەگەن كوزقاراس وزگەرىپ، قازىر ءبىز قالانىڭ جاسى كەم دەگەندە 2200 جىل ەكەنىن سەنىمدى تۇردە ايتا الامىز. ءتىپتى قالانىڭ ىرگەتاسى ودان دا بۇرىن قالانعان بولۋى مۇمكىن.
- ءۇش جىل بويى وسى كۇلتوبە قالاجۇرتىندا عىلىمي زەرتتەۋلەردى قازعزمي عالىمدارى جۇرگىزىپ كەلەدى. ولار ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر، كونسەرۆاتسيالاۋ، ءىشىنارا قالپىنا كەلتىرۋ، ەتنوالەۋمەتتىك جانە مادەني زەرتتەۋلەردى قامتيتىن كەشەندى تاسىلدەردى قولدانىپ جاتىر ەكەن. ارحەولوگيالىق ورىنداردى زەرتتەۋدەگى وسىنداي تاسىلدەردى قالاي باعالايسىز؟
- ارينە، بۇل ءتاسىل جاقسى ناتيجە الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى، ويتكەنى جۇمىس بىردەن بىرنەشە باعىتتا جۇرەدى. وسى رەتتە ارىپتەستەرىم جۇزەگە اسىرىپ جاتقان جوبانى جەكە ينۆەستور قارجىلاندىرىپ جاتقانىن ايتا كەتكىم كەلىپ وتىر. وسىنىڭ ءوزى عىلىمي جۇمىستاعى ەڭ ۇلكەن ارتىقشىلىق. ەكىنشىدەن، مەن عىلىمدى مەملەكەت قانا ەمەس، ءىرى بيزنەس تە وسىلاي قولداپ وتىرعانىنا وتە قۋانىشتىمىن. بۇل قازاقستانداعى العاشقى جاعداي شىعار. جالپى قازاقستاندىق عىلىمدى جانە ارحەولوگيانى دامىتۋعا ىسكەر ادامداردى كوبىرەك تارتۋ قاجەت دەپ سانايمىن. ال جوبا جايىندا ايتار بولساق، ونىڭ بىرەگەيلىگى - بۇل تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنداعى تاريحي ەسكەرتكىشتە جۇرگىزىلىپ جاتقان العاشقى اۋقىمدى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ. بۇعان دەيىن وسى سەكىلدى قىرۋار كۇش پەن رەسۋرستاردى قاجەت ەتكەن ەكسپەديتسيالار تەك سوۆەت وداعىنىڭ دۇركىرەپ تۇرعان كەزىندە عانا بولىپ ەدى. راس. ماسشتابىن اسىرا ايتىپ وتىرعان جوقپىن. ءتىپتى مۇنى تاجىكستاندا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن پەندجيكەنت ەكسپەديتسياسىمەن جانە سوۆەت ۋاقىتىنداعى كەڭ كولەمدى وتىرار ەكسپەديتسياسىمەن سالىستىرۋعا عانا بولادى. كۇلتوبەدە 30 گەكتاردان استام القاپتا قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە، قازىردىڭ وزىندە قالانىڭ بىرنەشە عاسىر بۇرىن قانداي بولعانىن كورە الامىز. سونىمەن قاتار تاريحي نىسانداردى كونسەرۆاتسيالاۋ جانە ءىشىنارا عىلىمي قالپىنا كەلتىرۋ سەكىلدى ماڭىزدى جۇمىستار دا اتقارىلىپ جاتىر.
كونسەرۆاتسيالاۋ دا، قالپىنا كەلتىرۋ دە يۋنەسكو ستاندارتتارىنا سايكەس جۇرگىزىلەدى. مۇنى دا ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى، سەبەبى وكىنىشكە قاراي، قازاقستاننىڭ بارلىق تاريحي ورىندارى ءدال وسىنداي ستاندارتتارعا سايكەس كەلە بەرمەيدى. كۇلتوبە يۋنەسكو- نىڭ الەمدىك مادەني مۇرالار تىزىمىنە ەنگەن، ەلىمىزدىڭ باستى تاريحي- مادەني ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءبىرى - قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ بۋفەرلىك ايماعىندا ورنالاسقان، سوندىقتان جوبانى جۇزەگە اسىرۋشىلار قاتەلىككە جول بەرمەيدى. قالاجۇرتتا جۇرگىزىلگەن جۇمىستار حالىقارالىق ستاندارتتار مەن ەرەجەلەرگە سايكەس جۇزەگە اسىرىلىپ، كەيىننەن حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ قورىتىندىلارىمەن راستالادى. ستاندارتتارعا سايكەس، ەگەر تاريحي نىساننىڭ ساقتالۋى % 70 - عا جەتپەسە جانە ونى بەينەسى بار فوتوسۋرەتتەر مەن سىزبالار بولماسا، ول قالپىنا كەلتىرىلمەيدى، ءبىراق ساقتالادى. ەگەر راستايتىن قۇجاتتار بولسا، وندا نىساندى عىلىمي قالپىنا كەلتىرۋ جۇزەگە اسىرىلادى.
تۇركىستاننىڭ ۆەرەشاگين مەن پريوروۆتىڭ فوتوسۋرەتتەرى جانە ۆەلەجيەۆتىڭ XIX عاسىرداعى قالانى بەينەلەيتىن سۋرەتتەرى ساقتالعان. سوندىقتان دا ماماندار XIX عاسىردىڭ گوريزونتىندا جۇمىس ىستەي وتىرىپ، سول قۇجاتتار ارقىلى سول كەزدەگى تاريحي نىسانداردى قالپىنا كەلتىرۋگە قولدانا الادى. سونىمەن قاتار، XIX عاسىردىڭ گوريزونتىن ساقتاۋ قاجەت پە نەمەسە ونى بارلىق ايماقتاردا تەرەڭدەتۋ كەرەك پە دەگەن داۋلار بولدى. مەن مۇنى قاجەت دەپ سانايمىن. تۋريستەردى سول كەزدەگى كوشەلەرمەن ءجۇرىپ، قالا تۇرعىندارىنىڭ قالاي ءومىر سۇرگەنىن ءبىلۋ قىزىقتىرادى.
- كۇلتوبەدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان عىلىمي جوبانىڭ باستى ماقساتى - اشىق اسپان استىندا «كۇلتوبە قالاجۇرتى» ارحەولوگيالىق ساياباعىن قۇرۋ. ونىڭ الەۋەتىن قالاي باعالايسىز؟
- مەنىڭ ويىمشا، بۇل تۋريستەر ءۇشىن اسا قىزىقتى ورىن بولا الادى. قازىرگى زامانعى تۋريزم ءۇشىن كەز كەلگەن تاريحي ورىننىڭ ەجەلگى شىعۋ تەگى تۋرالى ادەمى سوزدەر جەتكىلىكسىز. تۋريستەر شىنايى ارحەولوگيالىق فاكتىلەردى كوزبەن كورىپ، ەجەلگى كوشەلەرمەن ءجۇرىپ وتۋگە، ەجەلگى ۇيلەر مەن عيباداتحانالارعا بارۋعا قىزىعادى. مىنە، ءدال وسىنداي مۇمكىندىك كۇلتوبەگە كەلگەن تۋريستەرگە بەرىلەدى. ال بۇل ورىننىڭ ماڭىزدىلىعىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ۇنەمى ايتىپ ءجۇر. قالا تاريحى كۇلتوبەدەن باستالدى، بۇكىل قازاق حالقى ءۇشىن ماڭىزدى شەشىمدەر دە وسىندا قابىلدانعان. كۇلتوبە قالاجۇرتىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان عىلىمي زەرتتەۋلەر اسا ماڭىزدى. بۇل كەڭ بايتاق ەۋرازيا حالىقتارى مادەنيەتىنىڭ ىقپالداستىعى مەن ءوزارا اسەر ەتۋ پروتسەستەرىن زەرتتەۋدەگى باستى ەسكەرتكىش رەتىندە كۇللى تۇركى جۇرتىنىڭ كيەسى سانالاتىن تۇركىستاننىڭ مارتەبەسىن ودان ءارى نىعايتىپ، تۋريستەردى كوپتەپ تارتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى.
ءسوز سوڭىندا تاريحي نىسانداردى كونسەرۆاتسيالاۋ مەن ءىشىنارا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن دۇرىس جۇرگىزۋ عانا ەمەس، سول جۇمىستاردى ساقتاۋدىڭ دا ماڭىزدى ەكەنىن ايتقىم كەلەدى. كۇلتوبەدەگى ساۋلەت اگرەسسيۆتى سىرتقى ورتانىڭ اسەرىنە توتەپ بەرمەيدى، سوندىقتان ساياباققا ۇنەمى كۇتىم جاساۋ قاجەت ەكەنى ايدان انىق. وسى تۇرعىدان العاندا قازعزمي كۇلتوبەدە عىلىمي- زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن، سونداي- اق تاريحي ەسكەرتكىشتەردى كونسەرۆاتسيالاۋمەن جانە ءىشىنارا عىلىمي قالپىنا كەلتىرۋمەن اينالىسىپ جاتقانى قۋانتادى. مەنىڭ بىلۋىمشە، اشىق اسپان استىنداعى ساياباقتى اباتتاندىرۋمەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار اينالىسادى. بۇعان دەيىن تۋريستەر مەن زيارات ەتۋشىلەر تۇركىستانعا تەك قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە ءتاۋ ەتۋ ءۇشىن بارسا، الداعى ۋاقىتتا ولار قازاقستانداعى ەڭ ەجەلگى قالانىڭ ورنىن، عيماراتىن تاماشالاۋ مۇمكىندىگىنە يە بولاتىنى ءسوزسىز. تۇپتەپ كەلگەندە، ءاربىر ادام تۇركىستاننىڭ اينالاسىنداعى باعزى زامان ەسكەرتكىشتەرى ارقىلى وسىناۋ كيەلى مەكەندەگى ەرەكشە اۋرانى سەزىنە الادى دەپ ويلايمىن.
- اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
