تاريحي فوتوسۋرەتتەگى جەلتوقسانشى قىز: ميليتسيا بولىمشەسىنە جەتكىزىلگەن جاستار ىشكە سىيماي كەتتى

بۇل سۋرەت 33 جىل بويى دەرەكتى فيلمدەردە تالاي رەت كورسەتىلىپ، گازەت- جۋرنالداردا سان مارتە جاريالانعان- تۇعىن. قايسار قىزدىڭ اتى- ءجونى - انار راحىمجانوۆا، شىعىس قازاقستان وبلىسى كاتونقاراعاي اۋدانى ەڭبەك اۋىلىنىڭ تۋماسى. بۇگىندە الماتى قالاسىندا تۇراتىن ول ۇلىن ۇياعا، قىزىن قياعا قوندىرىپ، نەمەرەلەرىنىڭ قىزىعىنا بولەنىپ وتىر. دەسە دە جەلتوقسان كوتەرىلىسى ءالى كۇنگە دەيىن ونىڭ جان جاراسىن سىزداتىپ، كۇنى كەشە بولعانداي كوز الدىندا كولبەڭدەيدى.

«اۆتوبۋسقا تيەپ الىپ كەتتى»

1986 -جىلعى جەلتوقساندا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى دىنمۇحاممەد قونايەۆ قىزمەتىنەن كەتىپ، ونىڭ ورنىنا گەننادي كولبيننىڭ تاعايىندالعانى تۋرالى ەستىگەن جاستار «قازاقتى قازاق باسقارۋ كەرەك!» دەپ ورتالىق الاڭعا بەت الدى. سولاردىڭ اراسىندا انار راحىمجانوۆا دا بار.

«سول كەزدەرى الماتىدا قۇرىلىستا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ەدىم. قۇربىم ەكەۋىمىز قۇجاتتارىمىزدى جوعالتىپ الىپ، وقۋعا تاپسىرا الماي قالدىق. 16- جەلتوقسان كۇنى وسى جاعدايدى ەستىگەننەن كەيىن جۇمىسقا شىققىم كەلمەدى. جاتاقحانادا وتىرعانىمىزدا سىرتتا جۇرگەن جىگىتتەر دىبىس زورايتقىشپەن «ويان، قازاق! الاڭعا قاراي اتتان!» دەپ ۇران تاستادى. ءسويتىپ رۋحتانىپ، قايراتتانىپ الاڭعا شىقتىق»، - دەيدى ول.

شەرۋگە شىققان جاستاردى مۇزداي قارۋلانعان اسكەريلەردىڭ ۇرىپ- سوعىپ، قاماۋعا الىپ جاتقاندىعىن بىلسە دە قايمىقپاعان 19 جاستاعى انار قۇربىسى گۇلشات توپەنوۆامەن بىرگە قالىڭ توپتىڭ ىشىنە كىرىپ كەتكەن. «ساناڭىزدى ۇرەي بيلەمەدى مە؟» دەگەن ساۋالىمىزعا كەيىپكەرىمىز «ادام جاس كەزدە ەشتەڭەدەن قورىقپايدى ەكەن» دەپ جاۋاپ بەردى.

«قاۋمالاعان قالىڭ جۇرتتىڭ تولقىنىمەن الدىڭعى لەككە قالاي شىققانىمىزدى دا بايقاماي قالدىق. ءبىر كەزدە ساقشىلار كوتەرىلىسشىلەرگە لاپ قويدى. ءبارى جان- جاققا جاپا- تارماعاي قاشا باستادى. بۇرىلا بەرىپ قۇلاپ ءتۇستىم. ورنىمنان كوتەرىلگەنىمدە قارۋلى جاساقتار ۇستاپ الدى. شىنىمدى ايتسام، وسى ساتتە ءوزىمدى ەمەس، تەپكىنىڭ استىندا قان- جوسا بولىپ جاتقان قازاق جىگىتتەرىن ويلاپ، ەت جۇرەگىم ەلجىرەدى. بەينە ءبىر يتجەككەنگە ايداعانداي قولعا تۇسكەندەردى اۆتوبۋستارعا تيەپ، الىپ كەتىپ جاتتى. مەنى قاراساي اۋداندىق ميليتسيا بولىمشەسىنە جەتكىزدى. باعىما وراي ونداعى ميليتسيانەرلەر كىلەڭ قازاق جىگىتتەرى ەكەن. ماعان قول كوتەرگەن ەشكىم بولعان جوق»، - دەيدى انار تولەگەن قىزى.

ارمانىنا بالتا شابىلعان

بولىمشەدە ۇستالعانداردى تەرگەپ- تەكسەرىپ، الدىنان، قىرىنان فوتوسۋرەتكە ءتۇسىرىپ جاتتى. جەتكىزىلگەن جاستاردىڭ كوپتىگى سونشا، ءتىپتى ىشكە سىيماي كەتكەن.

«تەرگەۋشىگە اتى- ءجونىمدى، قايدا جۇمىس ىستەيتىنىمدى ايتتىم. سوڭىنان ەستىسەم، كوبىسى وتىرىك ەسىممەن تىركەلىپتى. ال گۇلشاتتى باسقا روۆد- عا جەتكىزگەن ەدى. سول جاقتاعى ورىس ساقشىلارى ونى اياۋسىز ۇرىپ- سوققان. كەيىن جاتاقحانادا كوكالا قويداي تاياق جەگەن قۇربىمدى كورگەندە كەۋدەمدە كەك وتى قايناي ءتۇستى. بىلەسىز بە، ول قىزدىڭ ۇلتى قازاق بولعانى ءۇشىن عانا ەشبىر اۋرۋحانا قابىلداماي قويعان. سونىڭ سالدارىنان سىرقاتى اسقىنىپ كەتتى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن دەنساۋلىعى دارىگەرلەردىڭ باقىلاۋىندا»، - دەيدى انار راحىمجانوۆا.

كەيىننەن جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىسقان جاستارعا، ونىڭ ىشىندە انار دا بار، 5 جىل بويى جوعارى وقۋ ورىندارىنا تۇسۋگە تىيىم سالىندى. باستىعى بولعان ۋكراين ايەل وعان جانى اشىپ، جۇمىستان شىعارماعان. مىنا بەس كۇندىك جالعاندا بەس جىل دەگەن نە ءتايىرى، ءا دەگەنشە ۋاقىت سىرعىپ وتە شىقتى. الايدا جاڭادان كەلگەن باستىق وعان «الاڭعا شىقتىڭ، كوتەرىلىسكە قاتىستىڭ!» دەپ دۇرىس مىنەزدەمە جازىپ بەرمەي قويعان. ءسويتىپ ونىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولامىن دەگەن ارمانىنا بالتا شابىلعان- دى. «قارا تىزىمگە» ىلىنگەندىكتەن باسقا جۇمىسقا ورنالاسا الماپتى. دەسە دە ساعى سىنباعان قايسار قىز ساۋدامەن اينالىسىپ، ءناپاقاسىن ادال ەڭبەگىمەن تاۋىپ كەلگەن. تۇرمىس قۇرىپ، دۇنيەگە ەكى پەرزەنت اكەلدى.

الەۋمەتتىك جەلىدە ىزدەۋ سالدى

ال ەندى ماقالانىڭ باسىندا ايتقان فوتوسۋرەتكە قايتىپ ورالايىق. شاش ال دەسە باس الاتىن، قاباعىنان قار جاۋعان جاندايشاپتاردىڭ «ۋىسىندا» باسىن تومەن سالبىراتىپ كەلە جاتقان بۇيرا شاشتى، شاقپاق پالتو كيگەن قىزعا Facebook-تە ىزدەۋ جاريالاعاندار بولىپتى. ال اناردىڭ ءوزى بۇل الەۋمەتتىك جەلىگە تىركەلمەگەن ەكەن.

«بۇل قىز ءتىرى مە؟ ءتىرى بولسا قايدا؟» دەپ جازىپ، مەنىڭ سۋرەتىمدى سالعانداردى ءسىڭىلىم جانار بايقاپ قالدى. استىنا پىكىر رەتىندە «بۇل مەنمىن» دەپ جاۋاپ قايتاردىم. وسىدان كەيىن ماعان جان- جاقتان سان الۋان سۇراقتار اعىلدى. «راس پا؟ ونى قالاي دالەلدەيسىڭ؟ مۇمكىن ەمەس!» دەگەندەر دە بولدى. بارىنە جاس كەزىمدەگى سول شاش ۇلگىسىمەن تۇسكەن سۋرەتتەرىمدى جىبەردىم. ال كۇزدىك پالتومنان باياعىدا قۇراق كورپە تىگىپ تاستاعانبىز»، - دەيدى كەيىپكەرىمىز.

وسىلايشا ىزدەگەندەر سۋرەتتەگى قىزدىڭ سول ەكەندىگىنە كوز جەتكىزگەن. ءوزىن وسى ۋاقىتقا دەيىن جارنامالاپ، ماقتاۋ ەستىپ، ماراپات الۋعا ۇمتىلماعان اناردىڭ مۇنىسىنان قازاق قىزىنا ءتان قاراپايىمدىلىق پەن ۇياڭدىقتى كورەمىز.

- جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىسۋشى رەتىندە تىركەلۋ ويىما كەلمەپتى. بىردە تۋىستارىم مەن تانىستارىمنىڭ ايتقان اقىلىمەن قالالىق اكىمدىككە باردىم. جاۋاپتى ماماندار ءبارىن تەكسەرىپ شىققان سوڭ ماعان «اۋەلى اقتالعانىڭىز تۋرالى قۇجات اكەلىڭىز» دەدى. بايقاسام، مۇنداي انىقتاما قاعاز الۋدىڭ ماشاقاتى كوپ ەكەن. امبەسىندە ۇزاق ۋاقىت كەرەك بولدى. ال مەنىڭ جۇمىستان قولىم تيمەدى، - دەيدى انار تولەگەن قىزى.

*

مىنە، ەڭ قاستەرلى مەرەكەمىز - تاۋەلسىزدىك كۇنى دە كەلدى. بۇگىندە ءسىز بەن ءبىزدىڭ ەگەمەن ەلدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىمىز وتارشىلدىق ساياساتقا قارسى ۇرانداعان زيالىلارىمىزدىڭ، بوستاندىقتىڭ تۋىن جەلبىرەتۋ ءۇشىن قاسىق قانى قالعانشا كۇرەسكەن باتىر بابالارىمىزدىڭ، جەلتوقساننىڭ ىزعارىندا جۇرەك جۇتىپ الاڭعا بەتتەگەن نامىسشىل قىز- جىگىتتەرىمىزدىڭ ارقاسى. وسى ماقالامىزعا ارقاۋ بولعان انار راحىمجانوۆانىڭ فوتوسۋرەتى قازاق قىزدارىنىڭ قايسارلىعى مەن وجەتتىلىگىنىڭ تاعى ءبىر دالەلى رەتىندە تاريح بەتىندە ماڭگى تاسپالاناتىنى انىق.

اۆتور: تالعاتجان مۇحامەتبەك ۇلى