تاريحتاعى قاندى دەرت: ادامزات شەشەكتەن قالاي ارىلدى؟
اسىرەسە، شەشەكتەن جويىلىپ كەتكەن قاۋىم كوپ. كەيبىر دەرەكتەرگە سەنسەك، امەريكاداعى ۇندىستەردىڭ 90 پايىزى، جوڭعارلاردىڭ 40 پايىزى، ورتاعاسىردا ەۋروپاداعى حالىقتىڭ 30 پايىزى، اۋستراليانىڭ بايىرعى حالقى تۇگەل دەرلىك وسى شەشەكتەن قىرىلىپ قالعان. اشارشىلىق جىلدارى قازاق حالقى دا زيانعا ۇشىرادى.
ەگەر باسقا ەپيدەميالىق جۇقپالى اۋرۋلار ۋاقىت وتە جوعالىپ نە ەمى تابىلسا، شەشەكتىڭ ⅩⅩعاسىرعا دەيىن داۋاسى تابىلمادى.
شەشەكتىڭ شىعۋى
كەيبىر عالىمداردىڭ ەسەبىنشە، شەشەك ۆيرۋسى افريكاداعى كەمىرگىشتەردەن وسىدان 16-68 مىڭ جىل بۇرىن ادامعا جۇعىپ، جۇقپالى اۋرۋ پايدا بولعان. ال كەي دەرەكتەر شەشەكتىڭ پايدا بولعانىنا 3-4 مىڭ جىل عانا بولعان دەيدى. ۆيرۋستىڭ ەكى ءتۇرى بار: ءبىرى - وتە اۋىر، ولىمگە اكەلەتىن Variola major بولسا، ەكىنشىسى - ءبىرشاما جەڭىل، ءجۇز ادامنىڭ بىرەۋىن «الىپ كەتەتىن» Variola minor ءتيپتى ۆيرۋسى.
شەشەك تەك ادامعا عانا جۇعادى. ءبارى تۇماۋ مەن سۋىق تيۋدەن باستالادى، دەنە قىزۋى 38 گرادۋسقا دەيىن جەتەدى. ادامنىڭ بۇلشىق ەتى اۋىرىپ، السىزدىك جايلايدى، باسى اۋىرادى. 2-4 كۇننەن كەيىن اۋىزدىڭ ءىشى مەن يەكتىڭ استىنان جارا شىعىپ، بۇكىل دەنەگە تارايدى. اۋرۋدىڭ ءتۇرى مەن تاراۋى ءار ادامدا ءارقالاي جۇرەدى. دەرتتەن ايىقتى دەگەننىڭ وزىندە جارانىڭ ورنى جازىلمايدى. كوبى زاعيپ بوپ قالاتىن كورىنەدى.
شەشەك جۇقتىرعان ادامداردىڭ 90 پايىزى اۋرۋدىڭ قاراپايىم تۇرىمەن اۋىرعان ءارى ونىڭ ۇشتەن ءبىرى كوز جۇمعان. ال شەشەكتىڭ قاتەرلى تۇرىمەن اۋىرعانداردىڭ جاراسى جارىلىپ، اسقازانى مەن اۋىزىنان قان كەتىپ، تۇگەلى دەرلىك ءولىم قۇشقان.
تاريحتان دەرەك
عالىمدار شەشەكتىڭ العاشقى بەلگىلەرىن ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن 1145 -جىلى ومىردەن وتكەن مىسىر پەرعاۋىنى رامسەس V- ءتىڭ مۋميالانعان مايىتىنەن تاپقان. مىسىر ساۋداگەرلەرى اۋرۋدى ءۇندىستانعا اپارىپ، ودان قىتاي مەن جاپونياعا تاراعان. بۇل شامامەن، ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ح عاسىر. ب. ز. د. VIII عاسىردا جاپونيادا شەشەك ۇلكەن ەپيدەمياعا اينالىپ، حالقىنىڭ ۇشتەن ءبىرى قىرىلعان.
باسقا جۇقپالى اۋرۋلار سياقتى شەشەكتىڭ تارالۋ تاريحىن ءدوپ باسۋ قيىن، ويتكەنى دەرتتىڭ سىرتقى بەلگىلەرى جەلشەشەك پەن قىزىلشاعا ۇقساس بولعاندىقتان، ونى شاتاستىراتىندار كوپ بولدى. ازيانىڭ تۇكپىرى مەن ەۋروپانىڭ تورىنە قالاي جەتكەنى بەلگىسىز. كونە گرەك پەن ريم جازبالارىندا دا شەشەك تۋرالى دەرەكتەر جوق. ماسەلەن، وبا مەن الاپەس تۋرالى ىنجىلدە، گرەك جازبالارىندا جازىلعان. ءبىراق VII عاسىردا تۇسىرىلگەن قۇراندا شەشەك تۋرالى از- ماز مالىمەت بار. سونداي- اق شامامەن وسى عاسىردا ءومىر سۇرگەن يەۆرەي دارىگەرى اروننىڭ دا ەڭبەگىندە كەزدەسەدى.
كەي ماماندار ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن 430 -جىلى گرەكيادا تاراعان وبا، شىن مانىندە، شەشەك ەپيدەمياسى بولعان دەگەنىمەن، ونى قۋاتتاۋشىلار از. سەبەبى شەشەك سول جىلدارى جەرورتا ەلدەرىنە تاراعان بولسا، وندا گيپپوكرات بۇل اۋرۋدى جازىپ قالدىرار ەدى. الايدا مەديتسينانىڭ اتاسى بۇل تۋرالى تۇك جازباعان.
ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ 165-180 -جىلدارى ريم يمپەرياسىندا تاراعان، 5 ميلليونعا جۋىق ادامدى جالماعان ەپيدەميانى دا شەشەك اۋرۋى دەۋگە كەلمەيدى. ويتكەنى كونە ريم دارىگەرى گالەننىڭ جازعان ىندەت سيپاتى شەشەكتىڭ بەلگىلەرىنە ۇقسامايدى.
سوعان قاراعاندا شەشەك ەۋروپاعا افريكادان VII بەن VIII عاسىرلاردا كەلگەنگە ۇقسايدى.
ال شەشەك جايلى، ونىڭ قىزىلشا مەن قوتىردان ايىرماسى تۋرالى العاش جازىپ قالدىرعان پارسى عالىمى، ەنتسيكلوپەديست - ءابۋ باكىر مۇحاممەد ار- رازي بولدى. ار- رازي بۇل دەرتتەن ارىلۋ ءۇشىن ۆاريولياتسيا، ياعني، شەشەكتىڭ جەڭىل تۇرىنەن ەكپە الىپ، ادامعا سالۋ كەرەكتىگىن جازعان.
ۆاريولياتسيا دەگەنىمىز - شەشەكتىڭ جەڭىل تۇرىمەن اۋىرعان ادامنىڭ جاراسىنان ءىرىڭ الىپ، اۋىر تۇرىمەن اۋىرىپ جاتقان ادامنىڭ جاراسىنا ەگۋ ءتاسىلى. مۇنداي ءتاسىل شىعىس مەديتسيناسىندا پايدا بولعان. ءۇندىستاندا VIII عاسىردا، قىتايدا X عاسىردا جازىلعان دەرەكتەردە كەزدەسەدى.
وبادان دا قاتەرلى
شەشەك ەۋروپادا ورتا عاسىردا تارادى. وشاعى جەر- جەردەن شىققانىمەن، اۋقىمدى ەپيدەمياعا اينالا قويمادى. الايدا كرەست جورىعى ءبارىن قۇرتتى. ەلدەر اراسىندا سوعىس ءورشىپ، كوشىپ قونعان جۇرت كوبەيدى. شەشەك، اسىرەسە، سوعىس ەتەك العان جىلدارى قوزعان. سونىڭ كەسىرىنەن شەشەك تە بۇكىل شىعىس جارتى شارعا تاراپ، كەيىن وتارلاۋشى قاۋىمدارمەن بىرگە امەريكا مەن اۋسترالياعا جەتتى. ەۋروپاداعى ءولىم 30 پايىز ارتتى. ورتا ەسەپپەن ەۋروپادا جىل سايىن 400 مىڭ ادام شەشەكتەن كوز جۇمعان، كوبىسە - بالالار.
ال جاڭا دۇنيە - امەريكاعا كونكيستادورلارمەن جەتكەن شەشەك اتستەك پەن ينك مادەنيەتىنىڭ كۇل تالقانىن شىعاردى. بۇرىن كورمەگەن اۋرۋ بولعاندىقتان، قۇرلىقتىڭ بايىرعى حالقىنىڭ يممۋنيتەتى شەشەككە دايىن بولماي شىقتى. ال سولتۇستىك امەريكاعا اياعى جەتكەن اعىلشىندار ۇندىستەرگە اۋرۋ تاراتىپ، جەرگىلىكتى حالىقتىڭ 80-90 پايىزىن قۇرتىپ جىبەردى.
اۋسترالياداعى ابوريگەندەردىڭ دە تاعدىرى سولاي. XVIII عاسىردا تاراعان وبا ءبىر عاسىردىڭ ىشىندە بايىرعى جۇرتتىڭ تەڭ جارتىسىن جەر بەتىنەن جوق قىلىپ جىبەردى. بۇكىل ەل مەن قۇرلىققا جايىلعان ەپيدەميا وسىلايشا قاۋىمدار مەن حالىقتاردى جۇتىپ وتىردى. بىلايشا ايتقاندا، شەشەك بەيسانالى بيولوگيالىق قارۋعا اينالدى.
ءتيىمدى قارۋ
شەشەكتى قۇرتۋدىڭ جالعىز جولى - ەكپە. ⅩⅩعاسىردىڭ ورتاسىنان باستاپ شەشەككە قارسى جاپپاي ەكپە جۇرگىزىلدى. سودان اۋرۋدىڭ تاراۋى توقتادى.
ەكپەنى تابىلۋ تاريحى اعىلشىن دارىگەرى ەدۆارد دجەننەردەن باستالادى. ول 1796 -جىلى سيىردان شەشەك جۇقتىرىپ اۋىرعان ساۋىنشىلاردىڭ كادىمگى شەشەكتى جۇقتىرعاندا اۋىرماعانىن بايقايدى. سيىرعا تيگەن شەشەك - ادامدىكىنە ۇقساس اۋرۋ. الايدا ونىمەن اۋىرعان ادام ساۋىعىپ كەتەدى. تەك يممۋنيتەتى ءالسىز ادامدارعا قاۋىپتى.
سودان دارىگەر دجەننەر سيىردىڭ شەشەگىنەن ەكپە جاساۋعا بولادى دەگەن پىكىرگە كەلەدى. ويتكەنى ۆاريولياتسيا ءبىراز قاۋىپتى امال بولعاندىقتان، ونىڭ جانىندا سيىر شەشەكتىڭ گەنومىن پايدالانۋ زيانى جوق ءتاسىل ەدى. ونىڭ ۇستىنە، ۆاريولياتسيانىڭ ءوزى اۋرۋ وشاعىنا اينالۋى مۇمكىن.
دجەننەر تاجىريبە جاساۋ ءۇشىن ساۋىنشى سارا نەلمستىڭ جاراسىنان بيوماتەريال الىپ، 9 جاسار بالاعا ەگەدى. كەيىن اۋىق- اۋىق شەشەك ۆيرۋسىن بالاعا جۇقتىرىپ بەلگىلەرىن بايقاستايدى. ءبىراق بالانىڭ بويىنا اۋرۋ تاراعان جوق، بەلگىلەرىن تابا الممادى. تاجىريبەنى ناقتىلاماق بولىپ تاعى قوسىمشا ەكسپەريمەنت جاساپ كورەدى. ءبارى ءساتتى وتەدى. وسىدان كەيىن بارىپ عىلىمي ماقالا جاريالاپ، شەشەكتەن ارىلۋدىڭ جولىن تاپقانىن مالىمدەيدى.
باسىندا عالىمداردىڭ كوبى دجەننەردىڭ تاجىريبەسىنە سىنمەن قاراپ سەنبەدى. ءالى دە تەرەڭ زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە كەڭەس بەردى. دجەننەردىڭ كەي ايتقاندارى راسىمەن قاتە ەدى. ماسەلەن، سيىر شەشەگىنەن الىنعان ەكپە ادامعا ومىرلىك يممۋنيتەت بەرەدى دەگەنىمەن، ءىس جۇزىندە ولاي بولماي شىقتى. ونىڭ ۇستىنە، ەكپە جاسالعان كەيبىر ادامداردىڭ جاعدايى كەرىسىنشە ۋشىعىپ، باسقا اۋرۋلارى قوزىپ كەتتى. سەبەبى سيىردان الىنعان بيوماتەريالدىڭ كەيبىرىندە ۆيرۋس پەن باكتەريا بار بولىپ شىقتى.
ءبىراق دارىگەر بۇل كەمشىلىكتەردى جوندەپ، ەكپەنىڭ تازالىعى مەن سالۋ ەرەجەلەرىن جەتىلدىردى. سونىڭ ارقاسىندا شەشەك ىندەتىن توقتاتا الاتىن شىنايى، ءتيىمدى ءتاسىلدى جاساپ شىقتى.
***
شەشەك ىندەتى ⅩⅩعاسىردىڭ ورتاسىندا جويىلدى. حالىقارالىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى شەشەك شىققان جەردىڭ ءبارىن باقىلاۋعا الىپ، جاپپاي ەكپە جۇمىستارىن جۇرگىزدى. ارنايى مەديتسينالىق كوميسسيا شەشەك شىققان ەلدەردىڭ بارلىعىن ارالاپ، ءتۇسىندىرۋ، پروفيلاكتيكا جۇمىستارىن جاسادى. شەشەكتىڭ سوڭعى شىققان جەرى - سومالي ەلى، 1977 -جىلدىڭ قازانى.
ال 1979 -جىلى عالىمدار جەر بەتىنەن شەشەك ۆيرۋسى تولىق جويىلدى دەپ مالىمدەدى. قازىر قاۋىپتى ۆيرۋس تەك زەرتحانادا عانا قالدى. زەرتتەۋ جۇمىستارى ءالى جالعاسۋدا.
