تاريحي تۇلعالاردىڭ شىندىققا اينالعان ءتۇسى

بۇل تۋرالى مۇحاممەد يبن سيرين حازىرەت: «ءتۇس كورۋ ءۇش ءتۇرلى بولار. بارلىق ادام كورگەن دۇرىس ءتۇس بولمايدى. سولاي بولسا دا، جورىماعى دۇرىس بولار.

ەندى، ءبىرىنشى دۇرىس ءتۇس كورۋدە ادامعا ايان بەرىلەتىنى، عايىپتان بولاشاقتان حابار بەرىلەتىنى جايلى كوپتەگەن اڭىز اڭگىمەلەر بار. سىزدەرگە تاريحي تۇلعالاردىڭ شىندىققا اينالعان تۇستەرىن ۇسىنامىز.

حارۋنار- راشيد - ابباس اۋلەتىنەن شىققان حاليف (786 - 809) .

حارۋن ار- راشيد پاتشانىڭ ءتۇسى

مەنىڭ ەستۋىمشە، حارون ار- راشيد ءتۇس كورىپتى: تۇسىندە ونىڭ اۋزىنداعى بارلىق ءتىسى تۇگەل ءتۇسىپ قالعان ەكەن. تاڭەرتەڭ ول ءتۇس جورۋشىسىن شاقىرىپ الىپ:

—بۇل ءتۇستىڭ جورۋى نە بولماق؟ —دەپ سۇرايدى. ءتۇس جورۋشىسى بىلاي دەيدى:

—مۇسىلمانداردىڭ ءامىرشىسىنىڭ ءومىر جاسى ۇزاق بولعاي! تۋىسقاندارىڭنىڭ ءبارى سەنەن بۇرىن ءولىپ، قاسىڭدا ولاردان ەشكىم قالمايدى ەكەن. حارون ار- راشيد قاسىنداعىلارعا: —مىنا ءتۇس جورۋشىعا ءجۇز شىبىق سوعىڭدار. مۇنداي ازالى سوزدەردى ول مەنىڭ بەتىمە نەسىنە ايتادى. ەگەر مەنىڭ تۋىس- قاندارىمنىڭ ءبارى مەنەن بۇرىن ءولىپ قالسا، وندا مەنىڭ كىم بولعانىم!—دەيدى. ودان سوڭ ول باسقا ءتۇس جورۋشىنى الدىرىپ، كورگەن ءتۇسىن ەندى سوعان ايتىپ بەرەدى. ءتۇس جورۋشى: —مۇسىلمانداردىڭ ءامىرشىسىنىڭ كورگەن ءتۇسىنىڭ ءمانىسى مىنادا: ول ءوزىنىڭ تۋىسقاندارىنىڭ بارىنەن دە ۇزاق عۇمىر كەشەدى. حارون ار- راشيد سوندا: —اقىلدىڭ كورسەتۋى بىردەي، —دەپ ايتىپتى.

كەيىنگى جورۋ الدىڭعى جورۋدان ماعىناسى جاعىنان الشاق كەتپەيدى، ءبىراق ايتىلۋ جاعىنان مۇلدە بولەك. كەيىنگى جورۋشىعا پاتشا ءجۇز دينار سىيعا تارتقان ەكەن.

اقساق تەمىر - مونعولدىڭ تۇركىلەنگەن بارلاس تايپاسىنان شىققان تاراعاي بەكتىڭ بالاسى، اتاقتى مونعول جانە تۇرىك تەكتەس حالىقتارىنىڭ بيلەۋشىسى، تەمىر اۋلەتى يمپەرياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى.

اقساق تەمىر

تۇركى تۇقىمداس بارلاسرۋىنان شىققان شاحريسابز ءبيى تاراعاي ءتۇس كورەدى، تۇسىندە بيىك تاۋدىڭ باسىندا تۇر ەكەن. ءتۇن تاستاي قاراڭعى. تاراعاي ءبيدىڭ قولىندا بولات قىلىش بار. قولىنداعى قىلىشىنان سول شاقتا نايزاعاي وتتارى جارقىلداي دۇنيە ءجۇزى جاپ- جارىق بولا قالادى. تاراعاي بي ويانىپ كەتەدى. ءبىراق سول ءتۇنى وعان اق كيىمدى، اق سالدەلى، اق اتتى ادام ايان بەرەدى: «تاراعاي بي، قازىر ايەلىڭ تاككينە ءبىر ۇل تۋادى. ول الەمدى بيلەيتىن جاھانگەر بولادى» ، —دەپتى. ول قىزىرعالي ءاسسالام اۋليە ەكەن. بۇل جورۋ ەرتەڭىنە قازاعان حانعا دا جەتەدى. ول بولاشاق جاھانگەر ءامىردىڭ تۋۋىنان سەسكەنىپتى، نوكەرلەرىنە بۇيرىق بەرىپ، ءبيدىڭ جوق كەزىندە تولعاتىپ جاتقان ايەلدىڭ قارنىن ىشتەگى بالا ءولى ءتۇسۋى ءۇشىن اۋىر تاسپەن ۇيكەلەتەدى. ايتكەنمەن بالا مۇنىمەن ولمەيدى، مەزگىلى جەتكەندە تۋادى. ءبىراق تاستىڭ سالماعىمەن انا قارنىنان ءبىر اياعى سولىپ تۇسەدى.

سەلجۇك - وعىزداردىڭ قىنىق رۋىنان شىققان سەلجۇق مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى.

ءامىر سەلجۇكتىڭ ءتۇسى

ءامىر سەلجۇك ءجۇز جىل جاسادى. بىردە ول تۇندە تۇسىندە كىشى دارەتىن وتقاجىبەرىپ تۇرعانىن، ول وتتان ۇشقان ۇشقىنداردىڭ جەردىڭ شىعىسى مەن باتىسىنا شاشىراپ ءتۇسىپ جاتقانىن كورەدى. بۇل كورگەن ءتۇسىن ءتۇس جورۋشىسىنا ايتقاندا، ول بىلاي دەپ جاۋاپ بەرەدى: «سەنىڭ تۇقىمىڭنان الەمنىڭ الىس ەلدەرىن جاۋلاپ الاتىن پاتشالار شىعادى» . شىندىعىندا دا سولاي بولدى. ءامىر سەلجۇكتىڭ ۇرپاقتارى شىعىس پەن باتىستى جاۋلاپ، اسا قۋاتتى مەملەكەت قۇردى.

حورچي - شىڭعىسحاننىڭ سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى، نويان.

باارين تايپاسىنان حورچي ۋسۋن

قاريانىڭ ءتۇسى

حورچي كەلىپ ءبۇي دەيدى:

—ءبىز بوندونچار بوگدانىڭ اكەلگەن ايەلىنەن تۋعاندىقتان، جامۇقامەن كىندىكتەس ءارى ۇندەس، تىلدەس ادامبىز. سوندىقتان دا جامۇقادان ىرگەنى اۋلاق سالا المايمىز. ءبىراق قۇدىرەتتى ءتاڭىر كەلىپ، ماعان ايان بەردى: «قىردىڭ قىزىل سيىرى كەلىپ، جامۇقانى ءسال اينالسوقتاپ ءجۇردى دە، ۇيىمەن قوسا سۇزگىلەدى. ءسويتىپ ءبىر ءمۇيىزىن وپىرىپ الىپ، سىڭار ءمۇيىزدى بوپ قالعان سوڭ، «ءمۇيىزىمدى بەر» دەپ، جامۇقاعا قاراي موڭىرەپ تارپىلاندى. تاعى مۇقىر كەر سيىر ۇلكەن ءۇيدىڭ ارباسىنا جەگىلگەن ەكەن دەيمىن. ول تەمۇجىننىڭ سوڭىنان ۇلكەن ارباسىن سۇيرەتە ۇمتىلىپ:

تىلگە كونسە جەر مەن كوك،

تەمۇجىندى ەل يەسى بولدىرعاي،

تاسىپ بارا جاتىرمىن، — دەپ موڭىرەدى. جاساعان ءتاڭىر مەنىڭ كوزىمە وسىلاي كورسەتتى. ەگەر، تەمۇجىن، سەن مەنىڭ الدىن الا بولجاپ ايتقانىمداي، ەل قوجايىنى بولساڭ، ماعان قانداي جاقسىلىق ىستەر ەدىڭ؟ —دەيدى. سوندا تەمۇجىن: «شىنىندا مەن مۇقىم ەلدى بيلەسەم، ءسىزدى تۇمەننىڭ نويانى بولدىرار ەدىم» ، —دەيدى. حورچي ۋسۋن قاريانىڭ ءتۇسى كەيىننەن ونىڭ وڭىندە شىندىققا اينالدى.

بابىر - ۇلى موعولدار پاتشالىعىنىڭ 1- پاديشاھى جانە نەگىزىن قالاۋشىسى، ساردار، اقىن، جازۋشى.

بابىر مىرزانىڭ سامارقاند قالاسىن الار الدىنداعى ءتۇسى

«سول كەزدە عاجايىپ ءتۇس كورىپپىن: ماعان اۋليە قوجا ۋباي- دوللا كەلگەن ەكەن دەيمىن. ونى قارسى الامىن. قوجا ۇيگە كىرىپ، تورگە وتىردى، ونىڭ الدىندا داستارحان جايىلدى، تاعام مول تارتىلماعاندىقتان با، اۋليە قوجا ماعان رەنىش بىلدىرگەندەي سەزىنەمىن. بابا مولدا مەن جاققا قاراپ، ىمداپ بەلگى بەردى. مەندە وعان: «بۇل مەنىڭ كىنام ەمەس، داستارحان جايعان ادامنىڭ كىناسى» ، —دەپ ىمدادىم. قوجا ايتقانىمدى ۇعىپ، يشارات ءبىلدىردى. ول ورنىنان تۇرادى، ونى شىعارىپ سالماق بولىپ ىلەسەمىن. سول ءۇيدىڭ ىشىندە ول مەنىڭ ەكى قولىمنان ۇستاپ، تىك كوتەرىپ الدى، ءبىر اياعىممەن جەر تىرەپ قالدىم. قوجا تۇرىكشە: «شەيح قايىرىمدى كەڭەس بەردى» ، — دەدى. سول بىرنەشە كۇننىڭ ىشىندە سامارقاندى الدىم» . ۇلى موعول يمپەرياسىنىڭ نەگىزىن سالعان بابىردىڭ كوزى ءتىرى كەزىندە ونىڭ كۇشى مەن اتاعىنا تەڭ كەلەر ەشكىم بولمادى.

دوسمۇحاممەد حان - موعولستان بيلەۋشىسى ەسەنبۇعانىڭ بالاسى، موعولستاندى 1461/62-1469 ارالىعىندا باسقارعان.

دوسمۇحاممەد حاننىڭ ءتۇسى

اكەسىنىڭ ولىمىنەن سوڭ، دوسمۇحاممەد وگەي شەشەسىمەن نەكەلەسىپ، ار- وجدان شىنىسىنا تاس اتتى دا، ونى سىندىردى. قالىڭدىق كۇيەۋدىڭ ۇيىنە سالتاناتپەن ۇزاتىلعان سوڭ، دوسمۇحاممەد حان تۇسىندە قارا اتقا ءمىنىپ كەلگەن اكەسى ەسەنبۇعا حاندى كورەدى. وعان (بالاسىنا) جاقىن كەلىسىمەن، اتىنان ءتۇسىپ، قولىمەن قازاننىڭ ءتۇپ كۇيەسىن الىپ، ونىڭ (بالاسىنىڭ) بەتىنە جاعادى. اۋزىن اشىپ، ول بىلاي دەپ ءتىل قاتادى: «و، سورى قايناعان، ماسقارا بولعان نەمە، يسلام ءدىنىن قابىل العانىمىزعا ءجۇز جىلدان استام ۋاقىت وتكەندە، سەن قايتادان كاپىرگە اينالدىڭ، مۇسىلمانداردىڭ شاريعاتى مەن ءتارتىبىن تارىك ەتتىڭ» .

ول قورامساعىنان وق الىپ، ونىڭ (بالاسىنىڭ) بۇيىرىنەن اتادى دا، ءوزى اتىنا ءمىنىپ، عايىپ بولادى. ۇيقىدان ويانعان دوسمۇحاممەد حان بولعان ىسكە وكىنىپ، ءارى كۇيزەلىپ، دارەت الادى دا، وگەي شەشەسىنەن كەتەدى. سول كۇنى ونىڭ ءبۇيىرى (تۇسىندە وق تيگەن جەرى) ، بۋىن- بۋىندارى اۋىرىپ، ىستىعى كوتەرىلەدى دە، بۇ دۇنيەدەن اتتانۋعا قامدانا باستايدى. ەمشىلەر ونى ەمدەپ جازۋعا قانشا تىرىسقانمەن، ەشتەڭە جاساي المايدى. وسىلايشا، ول و دۇنيەگە كوشىپ، تامۇق ۇيىنە بەت الدى.

جاننۇر بەكبولات، قازۇۋ، قازاق فيلولوگياسى ماماندىعىنىڭ 3-كۋرس ستۋدەنت

https://massaget.kz/