قۇدىقتا التى كۇن جاتىپ امان قالعان قازاقتار وقيعاسى

29 جاستاعى جەيكوب روبەرتس پەكاتۋ اۋىلىندا 4 مەترلىك قۇدىققا قۇلاپ، اياعىن سىندىرىپ العان. وزدىگىمەن ورمەلەپ شىعا الماي ابدەن قينالعان كورىنەدى.

كومەككە شاقىرعان ايعايدى تەك التىنشى كۇنى عانا ءوتىپ بارا جاتقان جەرگىلىكتى تۇرعىن ەستىپ قالىپ، بريتاندىق ءبىر ولىمنەن قالعان ەكەن.

ءدال وسىعان ۇقساس وقيعانى شەت ەلدەگى قازاق تىلىندە جارىق كورەتىن باسىلىمدارعا شولۋ بارىسىندا كەزىكتىرگەن ەدىك.

وزبەكستاننىڭ ناۋاي وبلىسى تامدى اۋدانىنداعى بۇل وقيعا وسىدان 84 جىل بۇرىن بولعان. اعىلشىن تۋريسى قۇرعاپ قالعان تەرەڭدىگى ءتورت مەتر بولاتىن قۇدىقتا التى كۇن جاستا، تامدىداعى وقيعادا ەكى كىسى بىردەي 30 مەترلىك قۇدىقتا قالىپ، ونى قۇتقارۋعا ءۇش جۇزدەن اسا ادام جۇمىلدىرىلعان ەكەن.

وسى وقيعانى دا وقىرمانعا بايانداپ جەتكىزسەك دەپ ەدىك.

گازەت ءتىلشىسى ماناي ساتانوۆتىڭ جازۋىنشا قۋاندىق پەن قايىپنازار اتتى ەكى كىسىنىڭ باسىنان بۇل وقيعا 1936-جىلى 27- ساۋىردە تامدى اۋدانى «تەڭدىك» كولحوزىنىڭ «قاراساقال» قۇدىعىندا وتكەن. سول جىلدارى مال باسى وسكەن سايىن بايلاردان يگەرۋسىز قالعان قۇدىقتاردى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى قولعا الىنىپتى.

بايكوم دەگەن مالشى سول قۇدىقتى يەلەنىپ، اقىر، استاۋىن، قۇدىقتىڭ شەگەنىن جاماپ تۇزەيدى. قۇدىقتىڭ تەرەڭدىگى 30 مەتر، ونىڭ 15 مەترى سوق، ال جوعارى 15 مەترى بايالىش، قاندىممەن شەگەندەلگەن.

سوق دەگەنىمىز - قۇدىقتىڭ سۋعا جاقىن تومەن تۇسى، تابيعي سۋ شايىپ پرەستەلگەن ول وتە قاتتى بولادى. ال جوعارى جاعى ىسپا قۇم بولعانى ءۇشىن، قويانسۇيەك، بايالىش سياقتى بۇتالارمەن شەگەندەلىپ، قۇمدى توقتاتادى.

سول كۇنى قۋاندىق قۇدىق باسىندا شىعىرمەن قاۋعاعا يە بولىپ تۇرادى. ال قايىپنازار قاۋعا تارتقان تۇيەگە مىنەدى. اقىر استاۋ سۋعا تولىپ، كەلگەن تۇيەلەر سۋعا قانىپ، قايتا ءورىپ جاتقان ۋاقىت ەدى. ءبىر تايلاق ويناقتاپ قۇدىق باسىندا ءيتىنىپ كەلگەندە قۇدىقتىڭ اينالاسى وپىرىلىپ قۇلاپ كەتەدى.

قۇلاعان تايلاق، قاۋعامەن قوسىلا قۇدىقتىڭ سوققا جاقىن جەرىنە بارىپ تىرەلىپ قالادى. سوسىن قۇدىققا تۇسكەن تايلاقتى جىلىكتەپ سويىپ الامىز دەگەن ويمەن كوپشىلىك ۇيعارىمىمەن قۋاندىق پەن قايىپنازار پىشاقتارىن سايلاپ بەلدەرىن ارقانمەن بايلايدى. تەپكىرشەكپەن جايلاپ تايلاققا جەتكەن كەزدە شىرىگەن شەگەن بۇتالار شىداماي ءۇزىلىپ كەتكەن ەكەن.

توبەدەن قۇم سۋسىپ قۇيىلىپ، وپىرىلىپ كەتەدى دە ەكەۋى قۇدىقتىڭ تۇبىندە تار قاپاستا تولاسسىز اققان قۇم استىندا قالادى. سىرتتاعى جۇرت قۇدىققا جاقىنداي المايدى. قۇم سۋسىپ، نە ىستەرىن بىلمەي ەل دال بولادى.

«ءبىر مۇردەگە كومىلدىك، ءبىزدى بۇدان ارشىپ الار كۇش جوق» دەپ ويلاپ، ەكەۋى كوز جاس توگىپ، قۇدىق تۇبىندە قالادى. ال سىرتتاعى جۇرتتىڭ ارەكەتتەرىنەن ناتيجە شىقپاعان سوڭ، امالى قۇرىپ، ءۇشىنشى كۇنى ءۇي ىشىنە حابار بەرىپ، سۇيەك بولماسا دا سىرتاي ەكى كىسىنىڭ جانازاسىن شىعارادى. قۇداجولى اس بەرۋگە دايىندالادى. الايدا سول كۇنى جاقىن ماڭداعى ءشوپ دايىنداۋ بريگاداسىنان كونەك ايجارىق قۇلمانوۆ دەگەن جىگىت قۇدىق قۇلاعان ەكى ادام جايلى اۋدانعا حابار بەرەدى.

اۋدان باسشىلارى پاحريددين مەن بازار ءجۇسىپوۆ سول كەزدەگى ميليتسيا ءبولىمى باستىعى قۇربان شوقانوۆ پەن جاستار وداعى اۋداندىق كەڭەسىنىڭ باستىعى مامىر ساتانوۆقا قۇدىقتا، قاپاستا قالعانداردى قۇتقارۋ بويىنشا تاپسىرما بەرەدى.

مامىر ساتانوۆ باسشىلىعىندا اۋداندىق ىشكى ىستەر ءبولىمى جانە جاستار وداعى اۋداندىق كەڭەسىنىڭ بيۋرو ءماجىلىسىن وتكىزىپ، قاپاستا قالعان قۇدىقشىلاردى قۇتقارۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ بويىنشا ماسەلە كورىلەدى.

1936-جىل مەيرامى قارساڭىندا اۋدان ورتالىعىندا ۇلكەن كوكپار بولىپ جاتقان ەكەن. كوكپارشىلار بولعان جاعدايدى ءتۇسىنىپ، جاردەمگە بارۋ كەرەكتىگىن ايتقاندا ەشقايسىسى باس تارتپاي «قاراساقال» قۇدىعىنا اتتانادى. ولارعا اۋدان ورتالىعىنان 10 اتتى ميليتسيونەر مەن سول قۇدىققا جاقىن ماڭدا ءشوپ دايىنداپ جاتقان 137 ادام دا قوسىلادى. اۋداندىق جەر ءبولىمى باستىعى ورقارايەۆ باستاعان ءبىر توپ كىسىلەر دە قاتارعا قوسىلىپ، قۇتقارۋشىلاردىڭ جالپى سانى 270 كە جەتەدى.

بۇل - ءساۋىر ايىنىڭ 30 ى كۇنى ەدى. قۇدىقتىڭ ىشىندەگى ەكەۋىنىڭ اس، سۋسىز، اۋاسى دا از تار قاپاستا جاتقانىنا 3 كۇن وتكەن بولاتىن. سونشاما ادام، كولىكتەردى باسقارۋ، قۇتقارۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ، ولاردى جاتار ورىن، اس-سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ وڭاي شارۋا ەمەس ەدى. ەڭ باستىسى - قۇدىقتىڭ باسىنا بارۋدىڭ قاۋىپتىلىگى بولاتىن.

ويتكەنى قۇم سۋسىپ اعىپ، قۇدىقتىڭ ماڭىنا ادام جاقىنداتپايدى. نە ىستەمەك كەرەك؟

كوپشىلىك ۇيعارا وتىرىپ: قۇدىق باسىنا قاۋعا تۇيە قاتىناعان بايگە ارقىلى تىنىمسىز سۋ سەبۋ كەرەك دەگەن شەشىم قابىلدانادى. وسىلايشا تەز ارادا 50 تۇيە جيناپ، 100 بوشكەمەن توقتاۋسىز سۋ سەبۋ ارقىلى قۇمدى شىعارۋ سەكىلدى ۇزدىكسىز جۇمىس باستالدى.

ارەكەتكە بەرەكەت دەگەندەي ءداۋ شۇڭقىردى اينالا جول سالىنىپ، 40 مەتر بولاتىن اپان قازىلدى. تىنىمسىز كۇشتىڭ ارقاسىندا قازىلعان ور جايلاپ سوققا دا جەتەدى. سوققا بارعان سوڭ، جۇمىس جەڭىلدەپ، بىرتىندەپ قۇلاعان شەگەن دە الىنا باستايدى. ال قۇدىق ۇڭعىسىنا كەپتەلگەن بۇتالاردىڭ شەگەنىن-شىمىن الىپ بولعان كەزدە «تىنىشتالىڭدار» دەگەن اشى ايقايدان سوڭ، اينالا تىپ-تىنىش تىنا قالىپتى.

جۇمىسشىلار جۇمىس كولىگى - تۇيەلەردى الىسقا الىپ كەتكەن ەدى. «دىبىس بار» دەگەن كەزدە سول توڭىرەكتە قىزمەت ەتكەن 300 گە جۋىق ادامنىڭ قۋانىشىن ايتىپ جەتكىزۋ قيىن ەدى.

«1936-جىلدىڭ 2- مامىرىندا تۇستەن كەيىن ەكى قۇدىقشىنىڭ قاپاستا اس-سۋسىز جاتقانىنا 6 كۇن بولعان. قۋاندىق پەن قايىپنازاردى قۇدىقتان شىعارىپ العانداعى جاعداي سونشالىقتى ايانىشتى ەدى.

ولىمگە مويىنسىنعان ەكى ازاماتتى قۇتقارۋ كەزىندە تامدى حالقى ءبىر ادامنىڭ بالاسىنداي ۇيىمشىلدىق تانىتتى. قۇربان شوقانوۆ بۇل وقيعانى كەزىندە ولەڭمەن ءورىپ جازىپتى. بۇل شىعارمادا سول كەزدە اۋداندا قىزمەت ەتكەن ءبىراز ادامنىڭ اتى ءجونى: وتەۋ جۇماتايەۆ، بازار ءجۇسىپوۆ، سەرىكباي ورقارايەۆ، جىلقايداروۆ، دوسانوۆ، قوڭىرتايەۆ، ورىسبايەۆ، ءىدىرىس تۇلكىمانوۆ اقساقالدىڭ اتى- جوندەرى كورسەتىلگەن»، دەپ اياقتاپتى اۆتور ماقالاسىن.

مىنە تۇتاس ءبىر ءوڭىردىڭ حالقى بىرلىك تانىتىپ، ازاماتتارىن اجال اۋزىنان وسىلاي امان الىپ قالعان ەكەن.

اۆتور: ايان بەكەن ۇلى