قازاقستاندا جويىلىپ كەتكەن قۇلان قايتا كوبەيە باستادى - ۆيتسە- مينيستر
نۇر- سۇلتان. قازاقپارات - قازاق دالاسىندا «قۇلان» ءسوزى كەڭىنەن تاراعان. ونى «قۇلان»، «قۇلاندى»، «قۇلانوتپەس» سەكىلدى ەلدى مەكەندەر مەن وزەن- كولدەر اتاۋىنان بايقاۋعا بولادى. بۇل قۇلان جانۋارىنىڭ ەلىمىزدىڭ تۇپكىر- تۇپكىرىندە تىرشىلىك ەتكەنىن ايعاقتايدى.
وسى ورايدا ق ر ەكولوگيا، گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ۆيتسە- ءمينيسترى ەرلان نىسانبايەۆ قازاق دالاسىنان جويىلىپ كەتكەن قۇلانداردىڭ قايتا جەرسىندىرۋ جۇمىستارىن باياندادى، دەپ حابارلايدى قازاقپارات.
ۆيتسە- ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا، قازاقستاندا قۇلاننىڭ ءۇش ءتۇرى بولعان: موڭعولدىق، تۇرىكمەندىك جانە قازاقستاندىق. موڭعولدىق ءتۇر - شىعىس قازاقستاندى، قازاقستاندىق ءتۇر - ورتالىق پەن وڭتۇستىكتى، ال تۇرىكمەندىك - باتىس ءوڭىردى مەكەن ەتكەن.
«وتكەن زاماندا ءشولدى جانە جارتىلاي ءشولدى جەردى مەكەندەيتىن قۇلاننىڭ تارالۋ اۋماعى رەسەيدىڭ ەۋروپالىق بولىگىن، باتىس ءسىبىر مەن قازاقستاندى، ورتالىق ازيا مەن تيبەتتىڭ شولدەرىن، اراب تۇبەگى مەن ءۇندىستاندى قامتىعان. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، 18 - عاسىردا قازاقستاندا مىڭداعان قۇلان بولدى. ولاردىڭ كۇرت ازايۋىنا 1879-1880 -جىلعى جانە 1891-1892 -جىلعى جۇت ىقپال ەتتى. ال جۇتتان امان العان تاقتۇياقتىنى اڭشىلار جاپپاي قىردى. وسىنىڭ سالدارىنان ⅩⅩ عاسىردىڭ باسىندا قۇلان تابيعاتىمىزدان تولىعىمەن جويىلىپ كەتتى»، - دەيدى ەرلان نىسانبايەۆ.
قازاقستاندا قۇلان «سيرەك كەزدەسەتىن جانە جويىلىپ كەتۋ قاۋپى بار» دەپ تانىلىپ، قىزىل كىتاپتىڭ Ⅱساناتىنا ەنگىزىلدى. سونىمەن بىرگە، حالىقارالىق تابيعاتتى قورعاۋ وداعىنىڭ جويىلىپ كەتۋ قاۋپى بار قىزىل تىزىمىنە، سيتەس كونۆەنسياسىنىڭ Ⅱقوسىمشاسىنا وسى ساناتتا ەنگىزىلگەن.
«قازاقستان تابيعاتىنا قۇلانداردى قايتا جەرسىندىرۋ جۇمىستارى 1953 -جىلى باستالدى. كورشى تۇرىكمەنستاننىڭ بادحىز قورىعىنان بارساكەلمەس قورىعىنا ون شاقتى تۇرىكمەندىك قۇلان جەتكىزىلدى. گەنەتيكالىق زەرتتەۋ كورسەتكىشى بويىنشا قۇلان تۇرلەرىندە قاتتى ايىرماشىلىق بولماعان. سول سەبەپتى ارال وڭىرىنە جىبەرىلگەن قۇلاندار تەز جەرسىنىپ، جىلدان- جىلعا سانى وسە باستادى. 1980 -جىلدارى بارساكەلمەس قورىعىندا قۇلانداردىڭ سانى 272-گە جەتتى. قايتا جەرسىندىرۋ جۇمىستارى وڭ ناتيجە كورسەتكەن سوڭ، 1982 -جىلى بارساكەلمەستەن 27 قۇلان التىنەمەل ۇلتتىق پاركىنە جىبەرىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا ۇلتتىق پاركتە ولاردىڭ سانى 4000-عا جەتتى»، - دەدى ۆيتسە- مينيستر.
بيولوگيالىق الۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ بويىنشا مەملەكەت اتقارعان ناقتى جۇمىستار ناتيجەسىندە قۇلانداردىڭ، كيىكتەردىڭ، قاراقۇيرىقتاردىڭ، ارقار مەن باسقا دا جابايى اڭداردىڭ سانى ارتىپ كەلەدى.
2017 -جىلى نورۆەگيا تابيعات قورعاۋ ينستيتۋتى، فرانكفۋرت زوولوگيالىق قوعامى جانە قازاقستاننىڭ بيولوگيالىق الۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ قاۋىمداستىعى بىرلەسىپ، قۇلانداردى كوشىرۋ جۇمىستارىن قايتا قولعا الدى.
سول جىلى كۇزدە التىنەمەل ۇلتتىق پاركىنەن قوستانايداعى التىن دالا رەزەرۆاتىنا 9 قۇلان جىبەرىلدى، 2019 -جىلى رەزەرۆات تاعى 3 قۇلانمەن تولىقتى. ءبىر كەزدەرى تورعاي اتىرابىندا تىرشىلىك ەتكەن قۇلاندار تاريحي مەكەنىنە قايتا ورالدى. بۇل جوبا اياسىندا التىن دالا رەزەرۆاتىنا تاعى قىرىقتان استام قۇلاندى كوشىرۋ جوسپارلانعان.
«وكىنىشكە قاراي، وسى وڭىرگە كوشىرىلگەن قۇلاندارعا براكونەرلەر شابۋىلى تولاستار ەمەس. وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسانىندا قوستاناي وبلىسىنداعى «تاستى» اڭشىلىق شارۋاشىلىعىنان زاڭسىز كەسىلگەن قۇلاننىڭ باسى تابىلىپ، ىشكى ىستەر ورگاندارى قىلمىستىق ءىس قوزعادى. بۇل - ەكىنشى براكونەرلىك فاكت بولدى. ولار اڭدى اياۋسىز اتىپ، تابيعاتقا ۇلكەن زارداپ تيگىزىپ وتىر»، - دەدى ە. نىسانبايەۆ.
ۆيتسە- مينيستر ەلىمىزدىڭ اڭ- قۇسىن ساقتاۋعا مەملەكەت قانا ەمەس، جەرگىلىكتى حالىقتىڭ دا بەلسەندى اتسالىسۋى كەرەكتىگىن جەتكىزدى.
«وركەنيەتتى ەلدەردە قوعامنىڭ بەلسەندى ازاماتتىق ۇستانىمى ارقىلى قورشاعان ورتا قورعالادى. ءبىزدىڭ قوعام دا ءدال وسىنداي باعىتتا جۇمىس اتقارۋى ءتيىس. كەڭ بايتاق ەلىمىزدىڭ تابيعاتى ەرەكشە كورىكتى. اڭ- قۇستىڭ، اعاشتىڭ، وسىمدىكتىڭ سان الۋان ءتۇرى بار. وسىنداي تابيعي بايلىعىمىزدى كەلەر ۇرپاققا جەتكىزۋ - ءبىز ءۇشىن باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى بولماق. بۇل جاۋاپتى مىندەتتى جۇمىلا قوعام بولىپ اتقارا الامىز. بارلىق قازاقستاندىقتاردى تابيعاتتى قورعاۋعا شاقىرامىز»، - دەدى ەرلان نىسانبايەۆ.
اۆتور: ايجان سەرىكجان قىزى
