ۋسارىمساقتىڭ دەنساۋلىققا پايداسى
سونىڭ 16 ميلليونى ينفەكسيالىق جانە پارازيتارلىق اۋرۋلاردان كوز جۇمادى ەكەن. بۇل اۋرۋلاردىڭ توبى قازىرگى ادامزات ءولىمى سەبەپتەرىنىڭ ىشىندە جەتەكشىلەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. الەمدەگى اۋرۋلار سانى بويىنشا، ىشەك گەلمينتوزىنىڭ جۇعۋى قاۋىپتى دەرتتەردىڭ العاشقى ۇشتىگىن قورىتىندىلايدى.
جۇمىر قۇرتتار ءتيپىنىڭ جيىرما مىڭعا جۋىق ءتۇرى بار. قازاقستاندا دا پارازيتتىك اۋرۋلاردىڭ كەڭ تارالۋى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى مامانداردى الاڭداتىپ وتىر. سوندىقتان، ىشەك قۇرت اۋرۋىنا شالدىققان جاسوسپىرىمدەردىڭ اعزالارىن قالپىنا كەلتىرۋ، ياعني ىشەك قۇرتتارىن اعزادان ءتۇسىرۋ ماقساتىندا زەرتتەۋلەر، سونىمەن قاتار ەمدەلۋشىلەرمەن بىرلەسە وتىرىپ، ناتيجەلى جۇمىستار جۇرگىزۋ وتە ماڭىزدى.
ادام اعزاسىندا ءپىشىنى مەن مولشەرى ءارتۇرلى ىشەك قۇرتتارى تىرشىلىك ەتەدى. ىشەك- قۇرت اۋرۋى پارازيتارلىق اۋرۋعا جاتادى. ونى جۇقتىرۋ وتە وڭاي. ولاردىڭ جۇمىرتقاسى بارلىق جەردە بولادى. بالالار كوبىنە سەرۋەندە جۇرگەندە، دۇكەنگە بارعاندا، بالاباقشادا ءجيى جۇقتىرادى. «اۋرۋ - استان» دەگەن ءسوز تەگىن ايتىلماعان. ادام اۋرۋدى ءوزى تۇتىناتىن تاعامداردان تاباتىنى دا انىقتالعان. قۇرتتاردىڭ كوپشىلىگى اعزاعا تاماق ارقىلى تۇسەدى. مىسالى، ەتتى، بالىقتى شالا پىسىرگەن كەزدە، ىشەك قۇرتتارى تىرشىلىگىن جويمايدى ەكەن.
شالا قۋىرىلعان، از قايناتىلعان تاعامدا ولار ءتىرى قالادى دا، اعزادا دا تىرشىلىگىن جالعاستىرا الادى. كوبەيىپ، دامي تۇسەدى. بالالار جاقسى كورەتىن «كيريەشكي»، «چيپسىلاردا» دا مايدا قۇرتتار بارى انىقتالعان. ىشەك قۇرتتار وتە ءوسىمتال كەلەدى.
ىشەك قۇرتتاردىڭ تارالۋىنا كىر قول (تىرناقتار)، لاس كيىم، توسەك-ورىن، سونىمەن قاتار كوكونىستەر مەن جەمىستەردى جۋماي جەۋ دە سەبەپ بولادى. پارازيتتەر ەنگەن اعزالارىنان دايىن تاعامدىق زاتتارمەن قورەكتەنىپ، ۋ بولەدى. بولىنگەن ۋلار بۇكىل اعزانى ۋلاپ ءتۇرلى اۋرۋلارعا شالدىقتىرادى. اسىرەسە ولار ءسابي اعزاسىنا تەز ەنىپ، ىڭعايلانىپ ورنالاسىپ الادى. بۇل ادام دەنساۋلىعىنا، بالا اعزاسىنىڭ دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزەدى.
ىشەك قۇرت اۋرۋىنىڭ باستى بەلگىلەرى:
- بالالاردىڭ بويىندا السىزدىك، باس اۋرۋ، لوقسۋ بايقالادى؛
- كوزىنىڭ استى قارايىپ، بەتىن، دەنەسىن اقشىل داقتار باسادى؛
- تۇنگى ۇيقى كەزىندە تىستەرىن قايرايدى؛
- بىرەۋلەرىندە قاتتى جۇدەۋ بايقالادى؛
- بالانىڭ اسقا تابەتى بولمايدى؛
- بالا ءتاتتىقۇمار بولىپ، تاڭەرتەڭ اۋىز قۋىسىنان جاعىمسىز ءيىس بايقالادى؛
- اسقازان، كىندىك تۇسىنىڭ اۋىراتىنىنا شاعىمدانادى؛
- بالا ۇنەمى «انۋس» ايماعىنىڭ تومەن تارتىپ اۋىرعانىنا جانە قىشيتىنىنا شاعىمدانادى.
بۇل بەلگىلەر جاس بالالاردا ىشەك قۇرتتارىنىڭ بار ەكەندىگىنىڭ دالەلى. ىشەك-قۇرت اۋرۋلارى كەيدە سىرتتاي بىلىنبەگەنىمەن، ادام اعزاسىنا كوپ نۇقسان كەلتىرەدى.
ىشەك قۇرتارىن ەمدەۋگە ەڭ ءتيىمدى زات - ۋسارىمساق. ۋسارىمساق ءيىسى جاعىمسىز بولعانىمەن وتە پايدالى. ونىڭ شيپالى قاسيەتى ەرەكشە حيميالىق قۇرامىنا بايلانىستى. مۇندا B جانە C توبىنا جاتاتىن دارۋمەندەر، ماگني، فوسفور، يود، تەمىر، كالتسي، حلور، كومىرسۋلار، مارگانەتس، مىس، ا، ۆ1، س، ر ر جانە تاعى دا باسقا ميكروەلەمەنتتەر بار. كوپ بولىگى سۋدان، كومىرسۋلاردان جانە اقۋىزداردان تۇرادى. قۇرامىندا ازعانتاي مولشەردە ەفير مايى دا كەزدەسەدى. ۋسارىمساقتا كەزدەسەتىن تابيعي ەكى انتيبيوتيك 15 ءتۇرلى زياندى باكتەريالاردىڭ كوزىن جويادى.
ۋسارىمساق ەرتە كەزدەن-اق حالىق ەمى رەتىندە قولدانىلعان. ۋسارىمساق ءوزىنىڭ قۇرامىنداعى الليتسين حيميالىق قوسىلىسىنىڭ ارقاسىندا ادام بويىنداعى اۋرۋ تۋعىزاتىن زياندى ميكروبتاردى ءوز بويىنا جۇتىپ الۋعا بەيىم ەكەن.
كۇن سايىنعى تاماقتا 10-15 گرام ۋسارىمساق جەپ تۇرۋ دەنساۋلىققا وتە پايدالى. ۋسارىمساق پياز سەكىلدى اۋىز قۋىسىمەن اسقازان جاراسىنا زيانىن تيگىزبەيدى. ادام اعزاسىنداعى زياندى مايلاردى ەرىتەدى، قان قىسىمىن تومەندەتەدى.
اسقازان-ىشەك جولدارىنا، جۇرەك، تالما اۋرۋلارىنا ەم. ميكروبتاردى جويادى، اۋرۋدى باسادى، جارانى تەز جازادى، قاقىرىقتى تۇسىرەدى جانە قاندى تازالايدى.
ىشەك-قۇرت اۋرۋلارىمەن اۋىراتىن 8 جاسقا دەيىنگى بالالارعا مىنانداي ەم-شارا قولدانۋ ءتيىمدى: 0,5 ليتر ءسۇتتى ءپىسىرىپ، وعان 1 باس ۋسارىمساقتى تۋراپ، جاي وتتا قايناتىپ، جىلى كۇيىندە جاتار الدىندا ىشىندە قۇرتى بار بالالارعا ىشكىزۋ كەرەك. ازاندا 1 ليتر ءسۇتتى جىلىتىپ، 1 باس ۋسارىمساقتى ۇككىشتەن وتكىزىپ، سۇتپەن ارالاستىرىپ كليزما جاساۋ قاجەت.
دەرتكە داۋا بولاتىن ۋسارىمساق، بىرىنشىدەن، دەنساۋلىقتى نىعايتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. ەكىنشىدەن، ءدارىحاناعا بارىپ، اۋرۋىنا شيپا بولاتىن ءار ءتۇرلى ءدارى-دارمەكتەر ساتىپ العاندا، كەيبىر حالىقتاردىڭ قارجى جاعىنان قينالاتىنى شىندىق. ال ۋسارىمساق بىزگە قول جەتىمدى. ۋسارىمساقپەن كوپتەگەن اۋرۋلاردى ەمدەۋگە بولادى.
ا. حۋدياروۆا، تۇركىستان مەديتسينا كوللەدجىنىڭ وقىتۋشىسى
