قولتىراۋىندار تۋرالى قىزىقتى دەرەكتەر

نۇر- سۇلتان. قازاقپارات - ءبىزدىڭ زامانىمىزدا تىرشىلىك ەتەتىن قولتىراۋىندار سۋداعى عانا ەمەس، قۇرلىقتاعى تىرشىلىككە دە بەيىمدەلگەن.

عالىمدار شامامەن 3 مىڭ جىل بۇرىن قولتىراۋىنداردىڭ تەك قۇرلىقتا تىرشىلىك ەتكەنىن ايتادى. ال ەجەلگى زامانداردا ءومىر سۇرگەن قولتىراۋىنداردىڭ ۇزىندىعى 13 مەتر بولىپ، ادام بويىنان اسقان ەكەن.

 الەمدەگى ەڭ ۇلكەن قولتىراۋىن -  تەڭىز قولتىراۋىنى (Crocodylus porosus) . ول ءۇنتىستاندا، سولتۇستىك اۋستراليادا جانە فيدجي ارالدارىندا مەكەندەيدى. بۇل قولتىراۋىننىڭ ۇزىندىعى 7 مەترگە، ال سالماعى 1 تونناعا دەيىن جەتەدى. ۇزىندىعى 5 مەتر بولاتىن وكىلىنىڭ سالماعى كەمىندە جارتى توننانى قۇرايدى ەكەن. الايدا انالىق قولتىراۋىننىڭ جۇمىرتقاسىنىڭ كولەمى قازدىڭ جۇمىرتقاسىنان ۇلكەن ەمەس.

 ەڭ كىشكەنتاي قولتىراۋىن -  ەرگەجەيلى قولتىراۋىن (Osteolaemus tetraspis) . ونىڭ ەرەسەگىنىڭ ۇزىندىعى 190 سانتيمەترگە ارەڭ جەتەدى. ول سۋدان گورى، قۇرلىقتا كوپ تىرشىلىك ەتەدى.

«قولتىراۋىننىڭ كوز جاسى» تىركەسى وتىرىك ۇيالۋ مەن وكىنۋ ماعىناسىن بىلدىرەدى. بۇل اڭىز قولتىراۋىنداردىڭ ادامداردى جەگەن كەزدە جىلايتىنى تۋرالى تۇسىنىكتەن شىققان. شىندىعىندا، قولتىراۋىندار قورەكتەنگەن كەزدە راسىمەن دە جىلايدى. الايدا ول اعزاسىنداعى بيولوگيالىق سەبەپتەرگە بايلانىستى. قولتىراۋىن قورەكتەنگەن كەزدە جۇتاتىن اۋا ەرەكشە تۇردە كوزجاس بەزىنىڭ قۇرامىنداعى زاتپەن ارالاسىپ، كوپ مولشەردە بولىنەتىن كوبىكتى «كوز جاسى» تۇرىندە شىعادى.

 قولتىراۋىننىڭ تەرىسى ءتۇرلى بىلعارى بۇيىمداردى جاساۋعا ارنالعان ەڭ جاقسى تەرىلەردىڭ ءبىرى دەپ سانالادى. وندىرىستە ولاردىڭ ءىشىنىڭ تەرىسى عانا قولدانىلادى. سەبەبى ول -  جۇمساق ءارى سوزىلعىش. ال تەرىسىنىڭ وزگە بولىكتەرى، اسىرەسە، ارقاسى، اياعىنىڭ تەرىسى وتە بەرىك ءارى قاتتى بولعاندىقتان، بىلعارى بۇيىم جاساۋعا جارامسىز. الەمنىڭ كوپتەگەن مادەنيەتىندە قولتىراۋىننىڭ تەرىسى باقۋاتتىلىق پەن قوعامداعى جوعارى دارەجەسىنىڭ بەلگىسى رەتىندە سانالادى. قولتىراۋىننىڭ تەرىسىنەن جاسالعان سومكەنىڭ باعاسى 10-20 مىڭ دوللار جانە ودان دا قىمبات بولۋى مۇمكىن. براكونەرلەر وسى ماقساتتا جىل سايىن كوپتەگەن قولتىراۋىندا ولتىرەدى. ءبىرقاتار ەلدە تابيعاتتا قولتىراۋىن اۋلاۋعا تىيىم سالىنعان. ال قولتىراۋىننىڭ تەرىسىن الۋ ءۇشىن، ولاردى ارنايى فەرمالاردا وسىرەدى.

 كەي مادەنيەتتە قولتىراۋىن قاسيەتتى جانۋار دەپ سانالعان. مىسالى، ەجەلگى مىسىر. ءتىپتى، ءبىزدىڭ زامانىمىزدا دا جاڭا گۆينەياداعى تايپالاردىڭ كەيبىرىندە قولتىراۋىن توتەم بەلگىسى بولىپ تابىلادى. سونىمەن قاتار ەرلەر تەرىسىن قولتىراۋىندىكىندەي ەتۋ ءۇشىن، تەرىنى ادەيى زاقىمدايتىن اۋىر پروتسەدۋرادان وتەدى. مۇنداي پروتسەدۋرادان كەيىن ولاردىڭ تەرىسىندە تىرتىق قالادى. ەڭ قىزىعى، اۋستراليالىق ابوريگەندەر اراسىنداعى كەيبىر تايپالار قولتىراۋىن اۋلاۋ بويىنشا شەبەر بولىپ سانالادى. ال كەيبىر تايپالار، كەرىسىنشە، قولتىراۋىن اۋلاۋدى قاسيەتتى زاتتى قورلاۋ دەپ بىلەدى.

 شاعىلىسۋ ماۋسىمىندا قولتىراۋىنداردىڭ وزبىرلىعى ارتادى. ال بۇل كەزەڭ جاڭبىرلى ماۋسىمدارمەن بايلانىستى.

 قولتىراۋىننىڭ جاق سۇيەگىندە 24 ۇشكىر ءتىس بار. ولارمەن اۋزىنا تۇسكەن نارسەنى ۇستاپ، تىستەپ تۇرا الادى. الايدا شايناي المايدى. سوندىقتان قولتىراۋىندار كىشكەنتاي تاستاردى ءجيى جۇتىپ قويادى. ءوز كەزەگىندە تاستار اسقازانىنداعى استى ۇساقتاۋعا كومەكتەسەدى. بۇل تاستاردىڭ جالپى سالماعى 5 كەلىگە دەيىن جەتۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار وسى تاستار قولتىراۋىنعا سۋدا جاقسى جۇزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

 قولتىراۋىننىڭ ءتىسى تىرلىشىگىنىڭ سوڭىنا دەيىن ۇنەمى جاڭارىپ وتىرادى. بۇل پروتسەدۋرا شامامەن 100 رەت قايتالانۋى مۇمكىن.

 قولتىراۋىننىڭ جاعىن قىسۋ كۇشى وتە ۇلكەن. الايدا اۋزىن اشاتىن بۇلشىقەتتەرىنىڭ جۇمساقتىعى سونشا، جىرتقىشقا اۋزىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرمەۋ ءۇشىن، ءبىر قولمەن ۇستاپ تۇرۋدىڭ ءوزى جەتكىلىكتى. قولتىراۋىن جاق سۇيەگىن قىسۋ كۇشىن قاداعالاي الادى. ول ۇلكەن جانۋارلاردىڭ جامباس سۇيەگىن تىستەپ سىندىرىپ جىبەرىپ، سونداي- اق، بالالارىن ۇياسىنان سۋعا تاسيدى. سونداي- اق، قولتىراۋىن قۇيرىعىمەن دە قاتتى سوققى بەرە الادى.

 قولتىراۋىننىڭ كوزىندە ءۇشىنشى ءمولدىر قاباتتى قاباق بار. ول سونىڭ ارقاسىندا سۋ استىندا كورە الادى.

 قولتىراۋىنداردىڭ ۇزاق ۋاقىت بويى اۋزىن اشىپ جاتاتىنىن ءجيى كورۋگە بولادى. جىرتقىش مۇنى دەنەسىن سالقىنداتۋ ءۇشىن جاسايدى. مۇنداي جاعدايدا يت ءتىلىن شىعارسا، قولتىراۋىن اۋزىن اشىپ جاتادى. سوندا ارتىق جىلۋ مەن تەر دەممەن بىرگە شىعىپ كەتەدى.

 قولتىراۋىن جاعىنداعى رەتسەپتورلاردىڭ ارقاسىندا سۋداعى ازداعان تولقۋدىڭ ءوزىن سەزە الادى. جىرتقىشتىڭ ءدال وسى قابىلەتى بولاشاق قۇربانىنىڭ قاي جەردە ەكەنىن، ءتىپتى، الىس قاشىقتىقتا بولسا دا، انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

 قولتىراۋىن ءبىر جىلعا جۋىق ۋاقىت تاماقسىز تىرشىلىك ەتە الادى. جانە بۇل جىرتقىشتاردىڭ كەيبىرىنىڭ جاسى 100 گە دەيىن جەتەدى.

قولتىراۋىنداردا كاننيباليزم ۇعىمى بار. ۇلكەن قولتىراۋىندار كىشكەنتايلارىن جەپ قويا الادى. سونىمەن قاتار ول وزگەنىڭ جۇمىرتقاسىن نەمەسە جۇمىرتقانى جاڭا جارىپ شىققان قولتىراۋىنداردى دا اياۋسىز جەپ قويۋى مۇمكىن. وسىلايشا، قولتىراۋىنداردىڭ ۇرپاعىنىڭ 1 پايىزى عانا ءتىرى قالادى ەكەن. ال 99 پايىزى ءوز تۇقىمداستارى، قۇستار مەن بالىقتارعا جەم بولادى.

 قولتىراۋىندار ءبىر- بىرىمەن قانشا ايقاسىپ، قاتتى جاراقاتتانسا دا، ولاردىڭ دەنەسىندە ەشقاشان ىسىك، گانگرەنا پايدا بولمايدى. عالىمداردىڭ سوزىنشە، قولتىراۋىنداردىڭ قانىندا باكتەريالاردىڭ كوبەيۋىنىڭ الدىن الاتىن انتيبيوتيك بار.

 ەرتە زامانداردان بەرى قىتاي تۇرعىندارى قولتىراۋىن ەتىن تاعامدىق ماقساتتا پايدالانعان. كوبى وسى ماقساتتى اتالعان جىرتقىشتاردى ۇيىندە ۇستاپ، اسىراعان. سونىمەن قاتار قولتىراۋىن كۇزەتۋشى ءيتتىڭ ءرولىن دە اتقارىپتى. ونى اۋلادا ۇزىن شىنجىرعا بايلاپ ۇستاعان ەكەن.