تۇركىستانداعى «كۇلتوبە قالاشىعى» الەمدىك مۋزەيلەردەن كەم تۇسپەيتىن بولادى
2019-2021 -جىلدارعا جوسپارلانعان بۇل جوبا ق ر مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى، «ەRG كومەك» كورپوراتيۆتىك قورى مەن قازاق عىلىمي- زەرتتەۋ مادەنيەت ينستيتۋتىنىڭ اراسىنداعى مەموراندۋمى ارقىلى جۇزەگە اسۋدا. سونداي- اق، «كۇلتوبە قالاشىعى» تۇركىستان وبلىسىنىڭ 2024 -جىلعا دەيىنگى الەۋمەتتىك- ەكونوميكالىق دامۋ جوسپارىمەن دە قابىسادى.
مادەنيەت ينستيتۋتى باسپا ءسوز قىزمەتىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا، قازىرگى كۇنى جوبانىڭ العاشقى كەزەڭدەگى دالا ماۋسىمى اياقتالعان. «كۇلتوبە قالاشىعى» ارحەولوگيالىق پاركى ايگىلى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ ماڭىنداعى «ازىرەت سۇلتان» مۇراجاي- قورىعىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان. قازىردىڭ وزىندە مۇندا تۋريستەر، قالا قوناقتارى سونىمەن قاتار، ەجەلگى وركەنيەت تاريحىنا قىزىعاتىن ىزدەنۋشىلەر، ماماندار قىسقا مارشرۋت ارقىلى سول داۋىرگە ساياحات جاساپ، ارحەولوگتار مەن ساراپشىلاردىڭ قىزىقتى اڭگىمەسىن تىڭداي الادى.
جوبانىڭ عىلىمي جەتەكشىسى PhD دوكتورى، قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور اندرەي حازبۋلاتوۆتىڭ ايتۋىنشا، بۇل جوبانىڭ باستى ەرەكشەلىگى كۇلتوبە- ياسى قالاشىعىنىڭ ساقتالۋ ساتىسى مەن كوررەلياتسيا دەڭگەيىن تۇتاستاي تۇركىستان شۇراتىنىڭ رۋحاني، ءدىني ماڭىزدىلىعىمەن بىرگە قاراستىرۋمەن بايلانىستى. بۇل قالاشىقتىڭ جايعاسۋ كەڭىستىگىن ارحەولوگيالىق، مادەني زەرتتەۋلەر توڭىرەگىنە ءجىتى ءمان بەرۋگە جەتەلەيدى.
تازا عىلىمي مۇددەدەن بولەك، بۇل نىسان ىشكى، سىرتقى تۋريزم جانە تاريحي- مادەني ءارى ەلىمىزدەگى كيە تۇتۋشىلاردىڭ ءتاۋاپ ەتۋ ساياحاتى تۇرعىسىنان دا ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىق بويىنشا ماڭىزدى. ال ءدال وسىعان ۇقساس الەمدەگى ارحەولوگيالىق پاركتەر ورنالاسقان وڭىرىندەگى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ ايتارلىقتاي قوماقتى ۇلەسىن قۇرايتىنى بەلگىلى. ساراپشىلار دا «كۇلتوبە قالاشىعىنىڭ» تۇركىستان ايماعىنداعى كيەلى مادەني- رۋحاني ەسكەرتكىشتەر تىزبەگىندە ەڭ تانىمال تۋريستىك پۋنكتتەردىڭ بىرىنە اينالاتىن الەۋەتى زور ەكەنىن اتاپ وتەدى. سونىمەن قوسا كۇلتوبە- ياسى قالاشىعىن نەگىزگە الا وتىرىپ، ارحەولوگيالىق پارك فورماتىندا وتاندىق عىلىم مەن ءبىلىمدى دامىتىپ، زەرتتەۋلەردى ودان ءارى جۇرگىزۋ ءۇشىن تاربيەلىك جانە ءبىلىم بەرۋ ماقساتىنداعى تاماشا دەمەۋدى دە جولعا قويۋعا بولادى. اسىرەسە مادەنيە الۋانتۇرلىلىكتى، ەلىمىزدىڭ ورنىقتى دامۋىنىڭ اجىراماس بولىگى سانالاتىن وركەنيەتتەر مەن ءدىني ديالوگىن قولداۋ باعىتىندا دا ەرەكشە ماڭىزدى. بۇل تۇرعىدان العاندا ۇلكەن بيزنەستىڭ وسىنداي جوبالارعا قاتىسۋى دا ايرىقشا ءرول اتقارادى.
بيىل جوبا اياسىندا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلدى، وبەكتى اۋماعىنان بىرنەشە جىلدارعا جوسپارلانعان كولەمنىڭ ۇشتەن ءبىرى اشىلعان. بىرەگەي ارتەفاكتىلەر ارشىلىپ الىنعان. جوبادا ارحەولوگيا مەن كونسەرۆاتسيانىڭ كلاسسيكالىق جانە جاڭا تاسىلدەر سينتەزى قولدانىلدى. سونىڭ ىشىندە گەورادارلى زەرتتەۋلەر جاسالىپ، تسيفرلى كومپيۋتەرلىك تەحنولوگيالار مەن 3D- ۆيزۋاليزاتسيا كوبىرەك پايدالانىلعان.
«ءبىزدىڭ جوسپارىمىزعا سايكەس، الداعى جۇمىسىمىز ارحەولوگيالىق پاركتىڭ كونسەپتۋالدى «نۇكتەسىن» جاساۋ بولىپ وتىر، وندا ەجەلگى نىسانداردىڭ بۇزباي ساقتالعان جانە رەكونسترۋكتسياسى جاسالعان فراگمەنتتەرى ۇسىنىلاتىن بولادى. ماسەلەن، كەيىنگى انتيكالىق، ەرتەورتاعىسىرلىق، ورتاعاسىرلىق جانە كەيىنگى ورتاعاسىرلىق كەزەڭدەرگە جاتاتىن عيباداتحانالار، قامال قابىرعالارى، تۇرعىن ۇيلەر، كوشەلەر، ەكستەرەر جانە ينتەرەر ديزاين ەلەمەنتتەرى بار ساۋدا الاڭدارىن كورسەتۋگە مۇمكىندىك بار. بۇنداي ەسكەرتكىش قازاقستاننىڭ باسقا جەرلەرىندە جوق بولعاندىقتان، «كۇلتوبە قالاشىعى» ارحەولوگيالىق پاركى بىرەگەي ارحەولوگيالىق پاركتەر قاتارىنا ەنەتىن بولادى. بۇل پارك تاريحي- مادەني مۇرالاردى ساقتاۋدىڭ بارلىق وتاندىق جانە حالىقارالىق تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەدى» ، - دەيدى ارحەولوگيالىق قازبالار جەتەكشىسى سەرىك اقىلبەك.
ونىڭ ايتۋىنشا، قازىرگى كەزدە تۇركىستان قالاسىنىڭ تاريحي كۇلتوبە توبەسىنەن باستالاتىنى عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەنگەن. ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر كورسەتكەنىندەي، كۇلتوبەدە ەڭ كونە، جاقسى ساقتالعان ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىشتەر ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ءبىرىنشى عاسىرلارعا، ال ەڭ بەرگىسى - قازاق حاندىعىنا تيەسىلى بولىپ وتىر. ياعني، كۇلتوبە قالاشىعى - دالا تاريحىنىڭ جۇزدەگەن جىلدارعا جالعاسقان جىلناماسىنىڭ كۋاگەرى. 2 مىڭ جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى زەرتتەۋسىز قالدىرىپ، توپىراق پەن قۇم استىندا جاتقان كۇلتوبە قالاشىعى ۋاقىت اعىنىنىڭ قويناۋىنا ەنىپ، قۇرىپ كەتۋدىڭ دە از الدىندا قالعان.
سوندىقتان دا عالىمدار ەجەلگى تۇركىستانعا ونىڭ وزەگىن، ۇلى دالا تاريحىنداعى ەڭ ايگىلى قالانىڭ باستاۋ العان يادروسىن قايتارىپ بەرەتىن ۋاقىت جەتتى دەپ سانايدى. ءوز كەزەگىندە تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور مۇحتار قوجا ياسى (تۇركىستان) قالاسىنىڭ ورتاعاسىرداعى قازاقستان تاريحىنداعى ايگىلى ءرولىنىڭ بارشاعا ايان ەكەنىن العا تارتادى.
«بۇل بارلىق ورتالىقازيالىق مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالىق جانە ساياسي مۇددەلەرىنىڭ توعىساتىن ورىنى، ۇلى دالاداعى ساۋدا جانە الەۋمەتتىك مادەني ورتالىقتاردىڭ تۇيىسەتىن جەرى، ورتالىق ازياداعى قۋاتتى جەر يگەرۋ مادەنيەتىنىڭ كورسەتكىشى، قازاق حاندىعىنىڭ ساياسي شەشىمدەر قابىلداعان جۇرەگى جانە كۇللى مۇسىلمان الەمىنىڭ كيەلىسى سانالاتىن «ەكىنشى مەككەسى» . ورتاعاسىرداعى تۇركىستاندا الۋان ءتۇرلى مادەنيەت داستۇرلەرى توعىستى. مۇندا ءار تۇكپىردەن بىرىنەن ءبىرى اسقان شەبەرلەر جينالىپ، ءوز بىلىمدەرى مەن تاجىريبەلەرىن ءبولىستى. ال قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىن سالۋ سول زاماننىڭ ەڭ ۇزدىك ينجەنەرلەرى مەن ساۋلەت جانە كوركەم تەحنولوگيالاردى بىرىكتىرگەن بولۋى مۇمكىن» ، - دەپ تۇسىندىرەدى مۇحتار قوجا.
ارحەولوگ ايسۇلۋ ەرجىگىتوۆا بۇل توڭىرەكتە سىرى اشىلماعان قۇپيالار ءالى دە جەتكىلىكتى ەكەنىن ايتادى. ماسەلەن، «كەسەنەنى قالاي تۇرعىزعان، ونىڭ ماتەريالدارىن قايدان العان، وسىندا «يلەپ» جاساعان با، جوق الىستان تاسىعان با؟ » .
«كۇلتوبەدەن تابىلعان كوكشىل بەزەندىرىلگەن سىلاق قىش تاقتايشا فراگمەنتتەرى مەن كەراميكا كۇيدىرۋگە ارنالعان ورتاعاسىرلىق شەبەرحانالار - بۇل جاي عانا ارحەولوگيالىق قازباداعى ساتتىلىك ەمەس. ءبىز وسى ارقىلى قازاق دالاسىنداعى ەڭ اۋقىمدى ارحيتەكتۋرالىق وبەكتىنىڭ قۇرىلىس سپەتسيفيكاسى مەن وعان قاتىستى تاريحتىڭ تىڭ پاراقتارىن اشۋعا ءۇمىتتىمىز» ، - دەيدى ايسۇلۋ ەرجىگىتوۆا.
ساراپشىلار كۇلتوبە قالاشىعى - ەرتە ورتاعاسىرداعى ياسى رەتىندە بەلگىلى بولعان تۇركىستاننىڭ ەڭ كونە بولىگى دەگەن پىكىرگە توقتايدى. الەمدىك تاريحپەن مادەنيەتتە تۇركىستان- ياسىنىڭ سوپىلىقتىڭ تۇركىلىك تارماعىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ۇلى تۇلعا، ۇلى ويشىل، شايىر قوجا احمەت ياساۋي ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنى ءمالىم.
«ءسوز جوق، بۇل قالا كوپتەگەن مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالىق جانە ساياسي تارتىلىس نۇكتەسىنە اينالدى. ۇلى دالا كەڭىستىگىندەگى ەجەلگى جەر يگەرۋشىلەردىڭ ورتالىق ازياداعى مادەنيەتىنىڭ ساۋدالىق ءارى مادەني ورتالىعى، قازاق حاندىعىنىڭ ساياسي ورتالىعى، شىعىس مۇسىلماندارىنىڭ «ەكىنشى مەككەسى» اتاندى. ورتا عاسىرداعى تۇركىستان ءارتۇرلى مادەنيەت داستۇرلەرىنىڭ باستاۋلار ءتۇيىسىن سيپاتتايتىن قالا مادەنيەتىنىڭ بارلىق جالپى جانە سپەتسيفيكالىق ەرەكشەلىكتەرىن وزىنە ءسىڭىردى. قالادا كوركەم مادەني ءومىر بۇرق- سارق قاينادى - مۇندا سۋعا ارنالعان جانە باسقا دا كەراميكا تۇرلەرى پايدا بولدى، اعاش ۇستالار، ساۋساعى اسىل زەرگەرلەر جۇمىس ىستەدى. بۇل قالا ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى تۇركىستان ءوڭىرىنىڭ ونەر مەن قولونەر شەبەرلەرىنىڭ ءبىر ورتالىعى بولدى. بۇندا ياساۋي ءداۋىرىنىڭ وركەندەۋ كەزەڭىندە كەڭ بايتاق دالانىڭ تۇكپىرىنەن شەبەرلەر اعىلدى، ءدال وسى جەردە ءامىر تەمىر كەزەڭىنىڭ ايگىلى عيماراتى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ ويۋلارى، اشكەيلەرى ءتۇزىلدى. پەش پەن وشاقتار مەن كەراميكا قالدىقتارىنىڭ تابىلۋى سونىڭ دالەلى» ، - دەيدى مادەنيەتتانۋشى جانەركە شايعوزوۆا.
عالىمدار جوبانىڭ ناتيجەسى بۇگىنگى قۋاتتى مەملەكەت رەتىندەگى قازاقستاننىڭ دامۋىندا ۇلكەن مانگە يە بولاتىنىن ايتىپ، ونىڭ حالىقارالىق عىلىمي- تەحنولوگيالىق دامۋدا دا ءوز ورنىن تاباتىنىنا سەندىرەدى. ۇلتتىق دەڭگەيدە بۇل جوبا ءبىرتۇتاس ۇلتتى نىعايتۋ كونتەكسىندە تاريحي جانە كيەلى جەرلەردىڭ ءمانى مەن ماڭىزىن قايتا ساراپتاۋعا جاعداي تۋعىزادى دەۋگە بولادى. كۇلتوبە- ياسى قالاشىعى «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك مۇراجاي- قورىعىنىڭ قۇرامىندا. ەڭ باستىسى كۇلتوبە - بۇل جاي عانا «قىزىق ورىن» ەمەس، الەمدەگى اتى دارداي مۋزەيلەر مەن پاركتەردەن ەش قالىسپايتىن اشىق اسپان استىنداعى كەلەشەك بىرەگەي ارحەولوگيالىق پارك.
ايتا كەتەيىك، وسى جوبا بويىنشا بارلىق جۇمىستار ERG ەۋررازيالىق توبىنىڭ قارجىلىق قولداۋىمەن جۇزەگە اسۋدا.
