پىلدەر تۋرالى قىزىقتى دەرەكتەر
پىلدەر - ەتتۇمسىقتىلاردىڭ ەجەلگى توبىنىڭ ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن جەتكەن جالعىز وكىلى. ەرتەرەكتە ولاردىڭ 40 ءتۇرى بولعان. ولاردىڭ دەنى 12500 جىل بۇرىن بولعان سوڭعى مۇز ءداۋىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن تىرشىلىك ەتىپ، كوبەيگەن. بۇل كەزدە ەرگەجەيلى پىلدەر، مامونتتار مەن دينوتەريلەر تىرشىلىك ەتكەن. ال ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن جەتكەن ەتتۇمسىقتىلار - ساۆاننا- افريكالىق ءپىل، افريكالىق ورمان ءپىلى جانە ازيالىق ءپىل.
پىلدەر - بۇگىنگى جانۋارلاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ۇلكەنى. ولاردىڭ دەنەسىنىڭ ۇزىندىعى 6-7,5 مەترگە دەيىن، ال ورتاشا سالماعى 5 تونناعا جەتەدى. الەمدەگى ەڭ ۇلكەن ءپىل 1956 -جىلى انگولادا تىركەلگەن. ونىڭ سالماعى شامامەن 11 توننا، بيىكتىگى 3,96 مەتر بولعان.
الەمدەگى افريكالىق پىلدەردىڭ سانى - 500 مىڭعا جۋىق. ال ازيالىق پىلدەردىڭ پوپۋلياتسياسى 35-50 مىڭنىڭ ارالىعىندا.
ازيا ءپىلى - قۇلاعى جانە ازۋ سۇيەگى كىشىرەك ەڭ كىشكەنتاي ءپىل. ونىڭ ماڭدايىندا تومپايعان ەكى ءتۇيىن بار. ولار افريكالىق پىلدەرگە قاراعاندا، باسىن اناعۇرلىم تىك ۇستايدى. افريكالىق پىلدەردىڭ ەكى ءتۇرىنىڭ دە قۇلاعى ۇلكەن كەلەدى. دەگەنمەن، ورمان ءپىلىنىڭ قۇلاعى دوڭگەلەكتەۋ، ازۋ سۇيەگى ۇلكەنىرەك، ماڭدايى دوڭگەلەنىپ بىتكەن جانە تۇمسىعىندا ساۋساق ءتارىزدى ەكى ءوسىندى بار. سونىمەن قاتار ورمان پىلدەرىنىڭ ازۋ سۇيەگى تومەنگە قاراي قيسايعان.
پىلدەر - وتباسىلى جانۋارلار. ۇرعاشىلارى ۇنەمى تابىنمەن بىرگە ءومىر سۇرەدى. ۇرعاشى ءپىل ولگەندە نەمەسە ادامداردىڭ قولىنا تۇسكەندە عانا تابىننان بولىنەدى. تابىن ىشىندە ەڭ تاجىريبەلىسى باستاۋشى سانالادى. ال اتالىق پىلدەر شامامەن 12 جاسىندا تابىننان ءبولىنىپ كەتىپ، ۋاقىتشا «بويداقتار تابىنىندا» ءومىر سۇرەدى. ولار جەتىلگەننەن كەيىن جالعىز تىرشىلىك ەتەدى.
پىلدەر جىل بويى شاعىلىسادى. الايدا ۇرعاشى ءپىل جىلدىڭ بىرنەشە كۇنىندە عانا ۇرىقتانۋعا قابىلەتتى. وسى ۋاقىتتا اتالىق پىلدەر ءتۇرلى ويىنداردى قولدانىپ، سۇيكەلەنىپ، جاقىنداۋعا تىرىسادى. ەگەر ونىڭ ارەكەتتەرى ۇناسا، انالىق ءپىل دە ءدال وسىنداي ارەكەتتەرمەن جاۋاپ بەرەدى.
ۇرعاشى ءپىل ۇرىقتانعاننان كەيىن، جۇكتىلىگى 22 ايعا سوزىلادى. بۇل جانۋارلار اراسىنداعى ەڭ ۇزاق جۇكتىلىك مەرزىمى. ۇرعاشى پىلدەردىڭ كەيبىرى بەلگىلى ءبىر وسىمدىكتەردىڭ كومەگىمەن تولعاق شاقىرۋعا تىرىسادى.
جاڭا تۋعان ءپىلدىڭ سالماعى شامامەن 120 كەلىنى قۇرايدى. ءپىلدىڭ بالالارى سوقىر بولىپ تۋىلادى. سوندىقتان تۇمىسىعىمەن اناسىنىڭ قۇيرىعىنان ۇستاپ جۇرەدى. ولاردىڭ كەيبىرى تىنىشتانۋ ءۇشىن ءوز تۇمسىعىن سورادى. كىشكەنتاي ءپىلدىڭ اناسى ونى كۇتۋ ءۇشىن بىرنەشە «كۇتۋشىنى» تاڭدايدى. وسىلايشا، ءوزىنىڭ قورەكتەنۋىنە ۋاقىت تابادى.
تەك پىلدەردە جەرلەۋ ءراسىمى بار. ەگەر پىلدەردىڭ ءبىرى اۋىرىپ قالسا، وزگەلەرى وعان تاماق اكەلىپ، قولداۋ بىلدىرەدى. ال ءولىپ قالعان جاعدايدا، وتباسى ءبىراز ۋاقىت كولەمىندە ونى سۋ مەن تاماقتىڭ كومەگىمەن تىرىلتۋگە تىرىسادى. ونىڭ ءولى ەكەنىن تۇسىنگەندە، تابىندا تىنىشتىق ورنايدى. ادەتتە ولار اسا تەرەڭ ەمەس قابىر قازىپ، ولگەن ءپىلدى توپىراقپەن جانە بۇتاقتارمەن جابادى. پىلدەردىڭ ولگەن ادامداردى دا وسىلاي جەرلەگەنى تۋرالى وقيعالار بەلگىلى.
جەر بەتىندەگى جانۋارلاردىڭ اراسىندا ميى ەڭ ۇلكەنى - ءپىل. ولاردىڭ ميىنىڭ سالماعى 5 كەلىنى قۇرايدى. سوندىقتان ولاردى ۇيرەتۋگە بولادى. پىلدەر 60 بۇيرىققا دەيىن جاتتاي الادى ەكەن. سونىمەن قاتار پىلدەر مۇڭايىپ، ۋايىمداپ، ساعىنىپ، وزگە تۇقىمداستارىنا كومەكتەسە الادى. سونداي- اق، كەيبىرى مۋزىكاعا، سۋرەت سالۋعا قابىلەتتى.
پىلدەر ءوز اراسىندا جانە الىستاعى وزگە تابىندارمەن دىبىستار جانە اياعىمەن تارسىلداتۋ ارقىلى تىلدەسەدى.
پىلدەر شوپپەن قورەكتەنەدى. ولار تاۋلىگىنە 2-3 ساعات قانا ۇيىقتايدى. دەنەسى ۇلكەن بولعاندىقتان، كوپ ۋاقىتىن قورەك ىزدەۋمەن وتكىزەدى. دەرەك بويىنشا، ولار ءبىر تاۋلىكتىڭ 20 ساعاتىن تاماق ىزدەۋگە جۇمسايدى. پىلدەر تاۋلىگىنە 45 تەن 450 كەلىگە دەيىن ءشوپ جەپ، 100-300 ليتر سۋ ىشەدى.
پىلدەردىڭ تابەتى جاقسى بولعاندىقتان، تىستەرى تەز ەسكىرەدى جانە 6-7 رەت اۋىسادى. جاڭا تىستەر اۋزىنىڭ ارتقى جاعىندا ءوسىپ شىعىپ، ۋاقىت وتە كەلە الدىعا قاراي جىلجىپ، ەسكىلەرىن الماستىرادى. سوڭعى تىستەرى ەسكىرگەندە، تابىنداعىلار قورەكتەنۋىنە كومەكتەسەدى. ال جالعىز جۇرگەن پىلدەر اشتان ولەدى ەكەن.
ءپىلدىڭ جۇرەگىنىڭ سالماعى 20-30 كەلى بولادى جانە مينۋتىنا 30 رەت سوعادى.
ەرەسەك ءپىلدىڭ قۇلاعىنىڭ ەنى 4 مەترگە دەيىن جەتەدى. ولار قۇلاعىن تابيعي جەلپۋىش رەتىندە قولدانادى.
پىلدەر تۇمسىعىمەن اعاشتاردىڭ باسىنداعى جاسىل بۇتاقتاردى الا الادى. سونىمەن قاتار تۇمسىعىندا 7,5 ليتر سۋدى ۇستاپ تۇرا الادى. ال ۇيرەتىلگەن پىلدەر تۇمسىعىمەن سۋرەت سالىپ، ءتۇرلى تاپسىرمالاردى ورىندايدى. ءپىلدىڭ تۇمسىعىندا 40 مىڭنان اسا رەتسەپتور بار. سوندىقتان ولاردىڭ ءيىس سەزۋ قابىلەتى كەرەمەت.
باستاپقىدا پىلدەردىڭ ء«سۇت ازۋ سۇيەگى» وسەدى. ارتىنشا ونىڭ ورنىنا تۇراقتى ازۋ سۇيەك ءوسىپ شىعادى. ەرەسەك پىلدەردىڭ ازۋ سۇيەگى جىلىنا 18 سانتيمەترگە دەيىن وسەدى. ولاردى جەردى قازۋ، اۋىر زاتتاردى كوتەرۋ جانە شاعىلىسۋ ۋاقىتىنداعى ويىندار ءۇشىن پايدالانادى. براكونەرلەر پىلدەردى سۇيەگى ءۇشىن ولتىرەدى.
1973 -جىلدىڭ 30 - تامىزىندا كەنيادا پىلدەردى اۋلاۋعا تولىقتاي تىيىم سالىنعان. سەبەبى پىلدەردىڭ سانى ازايا باستاپتى.
ءبىر قىزىعى، پىلدەردىڭ اراسىندا دا وڭقايلارى مەن سولاقايلارى بولادى ەكەن. سەبەبى ولار وڭ نەمەسە سول جاق ازۋ سۇيەگىمەن جۇمىس ىستەۋگە داعدىلانادى. وسىلايشا، پىلدەردىڭ ءبىر ازۋ سۇيەگى ەكىنشىسىنە قاراعاندا تەزىرەك توزاتىندىقتان، كىشىرەك بولادى.
ءپىلدىڭ ءار اياعىندا 5 باشپايدان بار. الايدا ولاردىڭ اربىرىندە تىرناق بولا بەرمەيدى. ءپىل ءبىر اياعىمەن ايتارلىقتاي ۇلكەن اعاشتى وڭاي قۇلاتا الادى.
پىلدەر سۋدا جاقسى جۇزە الادى. الايدا ولار سەكىرىپ، قاشا المايدى. ولاردىڭ ءجۇرىسىنىڭ ەكى- اق ءتۇرى بار: ءجۇرۋ جانە جىلدام ءجۇرۋ. ادەتتە پىلدەر ساعاتىنا 2-6 شاقىرىم جىلدامدىقپەن قوزعالادى. الايدا ازعانتاي ۋاقىت ساعاتىنا 35-40 شاقىرىم جىلدامىقپەن جۇرە الادى.
پىلدەردىڭ تەرىسى قالىڭ كەلەدى. ولاردىڭ دەنەسىنىڭ كەي جەرلەرىندەگى تەرىسىنىڭ قالىڭدىعى 3,5-4 سانتيمەترگە دەيىن جەتەدى.
ادەتتە پىلدەر 50-70 جىل ءومىر سۇرەدى. ەڭ كارى ءپىل لين ۆان تايۆاندا مەكەندەگەن. ول 2003 -جىلى 86 جاسىندا ءولدى. بۇل ءپىل ەكىنشى قىتاي- جاپون سوعىسى (1937-1945 -جىلدار) كەزىندە قىتاي اسكەرىنە قىزمەت ەتكەن.
دجۋمبو - الەمدەگى ەڭ تانىمال ءپىل. ول ەكۆاتورلىق افريكادا چاد وزەنىنىڭ ماڭايىندا تۋىلعان. سول جەردەن ونى 1862 -جىلى پاريجدەگى بوتانيكالىق باققا الىپ كەلەدى. 1865 -جىلى دجۋمبو لوندونداعى كورولدىك حايۋاناتتار باعىنا ساتىلىپ، سول جەردە 18 جىل بولعان. ارتىنشا ا ق ش- قا جونەلتىلىپتى. دجۋمبو 3 جىل ىشىندە ارنايى جابدىقتالعان ۆاگوندا بۇكىل سولتۇستىك امەريكانى ارالاپ، ميلليوننان استام بالانى ارقاسىنا مىنگىزگەن. ول 1885 -جىلى كانادانىڭ ونتاريو پروۆينتسياسىنداعى تەمىر جول اپاتىنىڭ سالدارىنان ءولىپتى. ەندىگى ونىڭ تۇلىبى ماسساچۋسەتس شتاتىنداعى تافتا ۋنيۆەرسيتەتىندە ساقتالىپ تۇر. ال باس سۇيەگى نيۋ- يوركتەگى امەريكالىق جاراتىلىس تاريحى مۇراجايىنا قويىلعان.
ءپىلدى كوپتەگەن حالىق دارىپتەيدى. ول بۋدديزمدە بەيبىتشىلىك كوگەرشىنىمەن ءبىر قاتارعا قويىلادى. ال يندۋيستىك دانالىق قۇدايى گانەشانىڭ باسى پىلدىكىندەي. يندييۆستە اق ءتۇستى پىلدەر رادجالاردىڭ مەنشىگى سانالىپ، ەشقاشان جۇمىس ءۇشىن پايدالانىلماعان. الايدا مۇنداي جانۋارلار سيامدا ەرەكشە قۇرمەتكە بولەنەدى. ءتىپتى، اق ءتۇستى پىلگە مىنۋگە پاتشاعا دا تىيىم سالىنعان. ال تاماعىن التىن نەمەسە كۇمىستەن جاسالعان ۇلكەن ىدىسقا سالىپ اكەلىپ، ىشەتىن سۋىن جاسمينمەن حوش يىستەندىرەدى. ونىڭ دەنەسىنە باعالى جابىن جاۋىپ، تازا پلاتفورمامەن عانا الىپ جۇرەدى ەكەن. افريكالىق پيگمەيلەر تايپاسى قايتىس بولعان كوسەمدەرىنىڭ رۋحى ءپىلدىڭ بويىنا كىرەدى دەپ سەنەدى.
