قوجابەرگەن باتىر جانىبەك ۇلىنىڭ زيراتى تابىلدى

ويرات شونجارلارىنىڭ اراسىنداعى تاق تالاسىنان تۋىنداعان بۇلىكتى ءوز مۇددەسىنە ءتيىمدى پايدالانا بىلگەن ابىلاي سۇلتاننىڭ كورەگەن ساياساتىنىڭ ارقاسىندا، بابالار مەكەندەگەن كونە جۇرتقا قايتادان يەلىك ەتۋ ماقساتىن كوزدەگەن باتىرلارىمىزدىڭ التاي مەن تارباعاتاي تاۋلارىن بوكتەرلەپ، ىلەنىڭ بويىن ورلەي قونىس قىلۋعا ۇمتىلعان كەزدەرى دە سول ۋاقىت. ءباھادۇر بابالاردىڭ سول كەزدەردەگى جورىقتارى جايلى ەل اۋىزىنداعى تاريحي اڭىز اڭگىمەلەرمەن قاتار، ارنايى قاتتالعان جازبالار رەسەي يمپەرياسى، سين پاتشالىعى مۇراعاتتارىندا كوپتەپ ساقتالىنعان- دى. مۇراعات ىستەرىنىڭ اشىلعان بەتتەرىن نەگىزگە الا وتىرىپ جازىلعان عىلىمي ەڭبەكتەر دە جەتەرلىك. دەسەك تە، وسى ءبىر شيەلەنىسكەن كەزەڭنىڭ شىنايى كەلبەتى ءالى دە تولىققاندى زەرتتەۋلەردى قاجەت ەتەتىندىگى ءسوزسىز.

اتالعان كەزەڭدە تاريح ساحناسىنا شىعىپ ەسىمى ەل ەسىندە قالعان كەسەك تۇلعالاردىڭ ءبىرى -  اتالىق شەجىرەسى ون ەكى اتادان تۇراتىن اباق كەرەيلەرىنىڭ شىبارايعىر تارماعىنان تارايتىن باتىر -  قوجابەرگەن جانىبەك ۇلى (1698-1785) .

قادىم زامانداردان بەرى ەل باسقارعان كوسەمدەر، داڭقتى جاۋىنگەرلەر، باقسى- بالگەرلەر ءتارىزدى ەل جادىندا ايىرىقشا ورنى بار تۇلعالاردىڭ جەرلەۋ عۇرپىنا اسا ءمان بەرىلگەندىگى ارحەولوگيالىق قازبا ناتيجەلەرىنەن ايان. قۇرباندىققا جىلقىلار شالىنىپ، ءمىنىس تۇلپارلارىمەن قوسا جەرلەنگەندىگىن، باتىر بابالارىنىڭ رۋحىنا ارناپ تاستان ءمۇسىن قاشاتقاندىعىن ارنايى زەرتتەۋلەر راستايدى. بابالار سۇيەگى جاتقان جەرلەردى كيە تۇتۋ ەرتەدەن كەلە جاتقان ءۇردىس ەدى. كەي جاعدايدا اتالارىنىڭ باسى جاتقان جەر بەلگىلى ءبىر رۋدىڭ كوشىپ- قونۋ ايماعىنىڭ شەكاراسىن اڭعارتقان كەزدەرى دە بولعاندىعى بەلگىلى. «اتاڭنىڭ باسى بار ما؟ !» دەگەن تۇسىنىك سول كەزەڭدەردە قالىپتاسقان- دى.

قازاقتىڭ ءبىرتۇتاستىعى مەن اماندىعى، ىرگەسىنىڭ بۇتىندىگى جولىندا جانىن قۇربان ەتكەن ەرلەردىڭ ەڭبەگىنە تەرەڭىرەك زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ، سۇيەگى جاتقان جەرلەرىن تاۋىپ، رۋحىنا تاعزىم ەتۋ ۇرپاقتار الدىنداعى ازاماتتىق بورىش ەكەنى دە بەلگىلى. سول سەبەپتى، شىبارايعىر رۋىنىڭ ۇرانى بولعان قوجابەرگەن باتىر سۇيەگى جاتقان جەر بابالىق شەجىرەلەر بولجامى ىزىمەن جانە تاريحي ناقتى جازبا دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ ىزدەستىرىلگەن- ءدى. شەتتە جۇرگەن ۇرپاقتارىنىڭ ەسىندە قالعان شەجىرە دەرەكتەر باتىردىڭ سۇيەگى «قالبانى جايلاپ، ەرتىستى كۇزەپ، تارباعاتايدى قىستاپ» جۇرگەن تۇستا قالعاندىعىن مەڭزەيدى. جۇرگىزىلگەن ىزدەنىستەر مەن ەتنوگرافيالىق ساۋالنامالار ناتيجەسىن جۇيەلەي كەلگەندە قوجابەرگەن باتىر زيراتى شىعىس قازاقستان وبلىسى، تارباعاتاي اۋدانىنا قاراستى تانامىرزا ەلدى- مەكەنىنىڭ شىعىسىنان اعىپ وتەر جاڭا قارعىبا وزەنىنىڭ وڭ جاق قاباعىنداعى جاردىڭ ۇستىنەن تابىلىپ وتىر.

 1756-1767 -جىلدار ارالىعىندا حاتقا تۇسكەن سين پاتشالىعىنىڭ مۇراعات قۇجاتتارعا ۇڭىلسەك قوجابەرگەن باتىر مەن جوڭعار حاندىعىنىڭ سوڭعى قوڭتايشىسى، حويت نويانى ءامىرسانا جايلى دەرەكتەر كوپتەپ كەزدەسەدى. قىتاي قۇجاتتارىندا ءامىرساناعا قاتىستى قازاق بيلەۋشىلەرىنىڭ ۇستانىمدارى، ابىلاي حاننىڭ بيلىگىندەگى ورتا ءجۇز رۋلارى مەكەندەپ جۇرگەن جەرلەر مەن ساۋدا جانە ديپلوماتيالىق قارىم- قاتىناستارى جايلى قازاق- قالماق، سين- قازاق اراسىنداعى جاعدايلارعا قاتىستى كوپتەگەن تاريحي دەرەكتەر كەزدەسەدى. وسى قۇجاتتاردىڭ ءبىرقاتارى ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان قوجابەرگەن باتىرعا دا ارنالىپتى. قۇجاتتاردى ءمانجۋ- قىتاي تىلدەرىنەن اۋدارا وتىرىپ عىلىمي اينالىمعا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى باقىت ەجەنحان ۇلىنىڭ 2017 -جىلى جارىق كورگەن «قوجابەرگەن باتىر» ەڭبەگى اتالعان ون ءبىر جىل ارالىعىندا ورىن العان ءتۇرلى وقيعالاردان تاريحي تىڭ ماعلۇماتتار بەرە وتىرىپ، رەسەي دەرەككوزدەرى نەگىزىندە جازىلعان ا. ي. ليەۆشيننىڭ «وپيسانيە- كازاچيح يلي كيرگيز- كايساتسكيح، ورد ي ستەپەي» ، ۆ. ا. مويسەيەۆتىڭ «دجۋنگارسكوە حانستۆو ي كازاحي XVII- XVIII ۆ. ۆ» ت. ب. اۆتورلاردىڭ جازبالارىمەن سول كەزەڭدەگى وقيعالاردى ساباقتاستىرا قاراستىرۋعا مۇمكىندىك تۋدىرادى.

استانا قالاسىندا 2018 -جىلى قوجابەرگەن جانىبەك ۇلىنىڭ 320 -جىلدىعىنا وراي ۇيىمداستىرىلعان «ۇلى دالا باتىرلارى» اتتى ءداستۇرلى حالىقارالىق    عىلىمي- تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيانىڭ ماتەريالدار جيناعىندا دا اتالعان تۇلعانىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى جايلى كوپتەگەن دەرەكتەر تالقىلانعان.

الداعى ۋاقىتتا ىزدەنىمپاز عالىمدار ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە وسى ءبىر كۇردەلى كەزەڭگە قاتىستى تاريحتىڭ تىڭ بەتتەرى اشىلىپ سان الۋان دەرەكتەرمەن تولىعا تۇسەرى ءسوزسىز.

جوعارىدا اتالعان «قوجابەرگەن باتىر» ەڭبەگىندە يەلىگىندە كەرەي ەلىنىڭ ءبىر مىڭ ءتۇتىنى بار قوجابەرگەن جانە تاعى باسقا باتىرلاردىڭ كورسەتىلگەن ۋاقىت ارالىعىندا سين شەكارا قىزمەتىن اتقارۋشىلاردىڭ قوقان- لوققىسىنا قاراماستان تارباعاتاي تاۋىنىڭ تەرىسكەيى مەن كۇنگەيىندە، زايسان كولىنىڭ ماڭىنداعى جايىلىمدىق جەرلەردە كوشىپ جۇرگەندىگى جايلى دەرەكتەر قىتاي مۇراعاتتارىندا كوپتەپ كەزىگەتىنى ايتىلادى.

1771 -جىلى وسكەمەن بەكىنىسىنەن ەرتىس وزەنىنىڭ ارعى بەتىندەگى شار- گۋربان وزەنىنە جانە اتالعان وزەننىڭ جوعارعى جاعىنداعى بۇلاناي نەمەسە ۇلىنى اتالاتىن جوتاعا، ودان ءارى بوكەن، شەگەلەك وزەندەرىنىڭ جوعارى جاعىنداعى شاتقالدار مەن تاعى باسقا جايتتاردىڭ كەيبىرىنە قۇپيا تىڭشىلىق جۇرگىزۋگە جىبەرىلگەن كازاك اتامانى ۆولوشين باسشىلىعىنداعى توپتىڭ دەرەكتەرىندە «.. .شىلدەنىڭ 9-كۇنى قاراسۋ وزەنىندە تۇنەپ شىعىپ، تاڭعى التىلار شاماسىندا تەگىستەۋ كەلگەن تاۋ بەتكەيىمەن ءجۇرىسىمدى جالعاستىردىم، ول ارادان ۇزاعاننان سوڭ، قولىمنىڭ سول جاعىنداعى جەرى جازىقتاۋ بولىپ كەلەتىن ءبىر قىردى اسىپ ساي ارقىلى شار- گۋربان وزەنى اعىپ جاتقان القاپقا شىعىپ، سول ارقىلى قىزىلجار اتالاتىن تاستاقتى جەرگە باردىم. ول جەردە كەرەي بولىسىنىڭ ستارشىنى قوجابەرگەن باتىرعا قاراستى ۇلىستارى كوشىپ ءجۇر ەكەن. ولاردان وتكەن سوڭ بەس ۆەرستاي جەر ءجۇرىپ، اتالعان وزەننىڭ بويىنا تىنىعۋعا توقتادىم جانە سول ارادا جۇرگەن ەكى ستارشىن ارالباي باتىر مەن قازىبەك باتىردى وزىمە شاقىردىم، ولارعا ءوزىمنىڭ ارنايى جىبەرىلگەندىگىمدى جانە بارار باعىتىمدى ايتا وتىرىپ، ءسوز اراسىندا بۇلىكشىل- قالماقتار (بۇل ارادا ەدىلدەن قاشقان قالماقتار جايلى ايتىپ وتىر. س. س. ) ، قىتاي مەن قازاقتاردىڭ كەن ورىندارىن ىزدەستىرۋى جايلى اقپاراتتارىنا بارلاۋ جاسادىم» ، - دەپ جازىلعان.

اتالعان دەرەكتەن 1771 -جىلدىڭ شىلدەسىندە قالبا جوتاسىنىڭ سولتۇستىك- باتىس سىلەمى  قىزىلجار تاۋى بوكتەرىمەن شار- گۋربان وزەنى بويىندا كەرەيدىڭ قوجابەرگەن باتىرىمەن قاتار قازىبەك، ارالباي سىندى ستارشىندار وزدەرىنە قاراستى تۇتىندەرىمەن جاز جايلاپ جاتقاندىعىن اڭعارۋعا بولادى.

XIХ عاسىردىڭ باس كەزىندە سىزىلعان «ومبى اسكەري وكرۋگىنىڭ ءىرى ماسشتابتاعى اسكەري- توپوگرافيالىق كارتاسى» اتتى قۇجات جەر- سۋدىڭ سول كەزدەگى اتاۋلارىنىڭ بەرىلۋىمەن جانە كەيبىر تانىمال ادامداردىڭ بەيىتتەرى كورسەتىلۋىمەن قۇندى.

 «.. .1790 -جىلدىڭ اياعىندا حانقوجا سۇلتاننىڭ شىڭعىستاۋدى قىرىق جىلدان اسا ۋاقىت مەكەندەگەن مۇرىن- نايماندارىن، بوپى سۇلتانمەن اراداعى كەلىسپەۋشىلىك سالدارىنان وزگەلەردەن ءبولىپ الىپ، قىتاي شەكاراسىنا قاراي زايسان كولىنىڭ ماڭىنداعى جەتى وزەن بويىنا قونىس اۋدارعان» تۇستا نايماننىڭ مۇرىن ەلىنىڭ نەگىزگى قۇرامى جولىمبەت اتاسىنىڭ ءبىر تارماعى جاناي رۋىن اتالعان ولكەگە قونىستاندىرعان ەسەنامان باتىردىڭ زيراتى ەسكى قارعىبا ارناسى بويىندا تۇرعاندىعى جوعارىداعى كارتادا كورسەتىلگەن. ول كەزەڭدى قوقاش قاجىنىڭ:

«قاراسۋ قۇر قارعىبا قالدى كوكەن،

 حانقوجا، ەسەنامان قىلعان مەكەن» ، -  دەپ جىرلاعاندىعىن ۇرپاقتارى اتالعان باتىر باسىنا قويعان تاسقا جازىپتى. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان قوجابەرگەن باتىردىڭ زيراتى دا سول توڭىرەكتە جاتىر. وعان ءتۇرلى زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە قول جەتكىزدىك.

ماقالامىزدىڭ تاقىرىبىنداعى سين يمپەراتورى سيان- لۋن (1736-1795) بەدەلىن ابىلاي مەن قابانبايدان كەيىنگى باتىرلاردىڭ ءبىرى رەتىندە تانىعان، ابىلاي سۇلتاننىڭ سەنىمدى سەرىگى بولىپ، ەسىمى كەڭ كولەمدە ەل ەسىندە ساقتالعان قوجابەرگەن باتىر كەسەنەسى شىعىستىڭ كيەلى جەرلەرى كارتاسىنىڭ قاتارىن تولىقتىرا تۇسەتىندىگىنە ەش كۇمان جوق.

جاۋگەرشىلىك زاماندا جاۋعا شاپقاندا ارۋاقتى بابالارىنىڭ اتىن اتاپ ۇرانداپ شابۋ ءۇردىسى بەرتىنگى ەتنوگرافيالىق كەزەڭدەگى ات جارىسى، بالۋان كۇرەسى ءتارىزدى سايىستاردا دا كورىنىس بەرىپ جاتاتىن. ۇرپاقتارى تەگىندە بار تەكتى اتالارىن ءپىر تۇتىپ، بابالارىنىڭ جاتقان جەرىن، اتالىق شەجىرەسىن جاتقا سوعىپ، اتادان بالاعا اماناتتاپ قالدىرىپ وتىرعان. قيلى زاماندار، سولاقاي ساياسات سالدارىنان بىلگەنىمىزدەن جاڭىلىپ، اتا- تەكتەن شاتاسار كۇندى دە باستان وتكىزدىك. اتالار ارمانى بولعان تاۋەلسىزدىكتىڭ اق تاڭى تۋىپ، تاريحىمىزعا، بابالارىمىزدىڭ قيىن- قىستاۋ كۇن كەشە ءجۇرىپ وتكەن جولدارىنا جاڭاشا كوزقاراسپەن قاراپ، جوعىمىز تابىلىپ، كەتىگىمىز تولا تۇسۋدە.

سۋرەتتە: جوعارىدا اتالعان كارتانىڭ فراگمەنتىمەن، قوجابەرگەن باتىر بەيىتىنىڭ قازىرگى كورىنىسى (13.09.2019)

 سەرىكبوسىن سەيدىعالي ۇلى سادىقوۆ

عىلىمي ىزدەنۋشى ءا. ح. مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى. الماتى