جات ءدىن جەتەگىندە كەتكەندەردى وڭالتۋ مۇمكىن بە: ماماندار پىكىرى

ال بۇگىنگى جاھاندانۋ داۋىرىندە وزگە قۇرلىقتا بولىپ جاتقان جارىلىستى «ءبىزدىڭ ەلگە قاتىسى جوق» دەپ ايتۋ - بەيقامدىق.

ويتكەنى قازىر عالامتور ارقىلى ەشقانداي شەكاراسىز ءار وتباسى، ءاربىر ادامنىڭ ساناسىن جاۋلاپ جاتقان اقپاراتتىق قاۋىپپەن قاتار، ىشكە سىنالاپ ەنگەن جات ءدىني اعىمدار «ءۇنسىز» جاتىر دەپ ايتا المايمىز. سوندىقتان الماتى قالاسى قوعامدىق دامۋ باسقارماسىنىڭ «مونيتورينگ جانە تالداۋ» ورتالىعىنىڭ اقپاراتتىق- ءتۇسىندىرۋ توبىنىڭ مۇشەسى رەتىندە جاماعاتپەن كەزدەسۋلەر بارىسىندا ۇلتتىق سالت- ءداستۇر، ءداستۇرلى ءتالىم- تاربيەنىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى ۇنەمى ايتۋىما تۋرا كەلەدى.

الماتى قالاسىنداعى ورتا- ارناۋلى وقۋ ورىندارىنىڭ بىرىندەگى كەزدەسۋدە ورىمدەي جاس قىزدىڭ ساۋالدارى ەرىكسىز نازارىمدى اۋداردى. كيىم كيۋ ادەبىندە ەشقانداي ءدىني بەلگىلەر جوق. سودان ول قىزدى سوزگە تارتىپ ەدىم، ول ءبىر كەزدەرى تانىسىنىڭ سيرياعا بارۋعا ۇسىنىس جاساعانىن ايتتى.

 «جاقسى جالاقى بەرەتىن جۇمىستار بولسا، نەگە بارماسقا» دەگەن ويمەن اناسىمەن اقىلداسقاندا، مەشىتكە تۇراقتى بارىپ تۇراتىن، بەس ۋاقىت نامازى بار اناسى، اعالارى ول ۇسىنىستىڭ «قاۋىپتى» ەكەنىن ايتىپ، كۇمان بىلدىرگەن. وتباسىنىڭ اقىلىن العان قىز شام ەلىنە بارۋدان باس تارتقان. مەن ول قىزعا اناسىمەن، باۋىرلارىمەن اقىلداسۋدىڭ وراسان پايداسى بولعانىن ءارى بۇل دىنىمىزدە دە ءوزارا اقىلداسىپ، ءىس جۇرگىزۋ مۇسىلماننىڭ ەلەۋلى سيپاتىندا بار «شۋرا» (اقىلداسۋ)، «ماشۋرا» (كەڭەسۋ) ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ ءوتتىم. سيرياعا بارۋدان امان قالعان ستۋدەنتتىڭ سوزىنە سول مەزەتتە ۇستازدارى دا تاڭىرقاپ جاتتى.

 ەپيزود بولسا دا بۇل وقيعانىڭ ءوزى وتباسىنداعى اتا- انامەن اقىلداسۋدىڭ، وتباسىلىق كەڭەستىڭ ماڭىزدىلىعىن كورسەتەدى. ەجەلدەن قازاق وتباسىنا ءتان داستۇرگە قازىرگى جاھاندانۋ كەزەڭىندە قاۋىپ كۇشەيگەنى راس. سەبەبى ۇيالى تەلەفوندار، عالامتور، الەۋمەتتىك جەلىلەرگە اۋەستىك وتباسىنداعى ءوزارا قارىم- قاتىناسقا كەرى زيانىن تيگىزۋدە. ادامنىڭ ساناسى مەن سەنىمىن، ياعني رۋحانيات الەمىن جاۋلاپ جاتقان ءتۇرلى اقپاراتتار اعىنىنىڭ تولاسسىزدىعى سونشا ادامداردى ويلانۋعا، ءوزارا ماملەلەسۋگە، سالت- ءداستۇرىمىزدىڭ وزىعىن وتباسىلىق قارىم- قاتىناسقا ەنگىزۋگە مۇمكىندىك قالدىرماي بارادى.

«راديكاليزم» لاتىننىڭ «radix» «تامىر، ءتۇبىر» دەگەن سوزىنەن شىققان، ساياساتقا قاتىستى پايدا بولعان، ياعني شىعۋ تەگى دىنمەن بايلانىسى جوق تەرمين. راديكاليزم قوعامدا قالىپتاسقان الەۋمەتتىك- ساياسي جۇيەگە قارسى، ونى تۇبىرىمەن قايتا جاساۋدى ۇسىنۋشى ساياسي توپقا قاتىستى پايدا بولعان. ال ءدىني راديكاليزم «ءدىني فۋندامەنتاليزم»، «ءدىني فاناتيزم»، «ءدىني ەكستەرميزم» سەكىلدى لاڭكەستىك ارەكەتتەرگە قاتىستى قولدانىلا باستادى. تەرميننىڭ ءتۇبىرى ساياساتپەن بايلانىستى بولا تۇرا، ياعني دىنمەن ەش قاتىسى بولماسا دا ونى اسىرەسە، يسلام دىنىمەن بايلانىستىرىلىپ ايتىلۋى «استارلى» ساياساتتىڭ كورىنىسى ەكەنىن دالەلدەيدى.

ياعني ءدىن ساياساتپەن بايلانىستى بولماسا دا، ءدىني اعىمداردىڭ ءوز ماقساتتارى جولىندا راديكالدى تاسىلدەردى قولدانۋعا ۇمتىلىستارىن، ولاردىڭ يدەولوگياسىنىڭ دا وسى باعىتتا ەكەندىگىن كورسەتۋ ءۇشىن ايقىنداۋىش تەرمين رەتىندە قولدانىلاتىن بولدى. سوندىقتان مەملەكەتتىڭ ىشكى بىرلىگىنە قارسى جات اعىمداردىڭ ايقىن ارەكەتى قازاق ەلىنىڭ ەجەلدەن ۇستاناتىن يسلام ءدىنىنىڭ «قولىمەن» جاسالۋى دا كوپشىلىككە وي سالاتىن ماسەلە. سەبەبى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ 2000 -جىلدار توڭىرەگىندە وزگە ءدىني ميسسيونەرلىك اعىمدار جايلى اقپارات قۇرالدارىندا ءجيى دابىل قاعىلدى. ال يسلام اتىن جامىلعان ءدىني راديكاليزمنىڭ تەندەنتسياسى ەلىمىزدە 2000 -جىلدان باستاپ كۇرت ءوسىپ، العاشقى ۇشىعى 2011 -جىلى جارىلدى.

 ياعني ەلىمىزدەگى «تەرروريزم» كارتاسى 2011 -جىلعى 17 - مامىردا اقتوبە ۇ ق ك دەپارتامەنتى عيماراتىندا جارىلىس جاساعان ر. ماقاتوۆتىڭ اجال قۇشىپ، 3 ادامنىڭ جارالانۋىمەن باستالدى. ءبىر اپتا وتپەي استانا ۇ ق ك اباقتىسى جانىندا كولىك جارىلىپ، ودان قازاقستان مەن قىرعىزستان ازاماتتارىنىڭ ءمايىتى تابىلدى. مازاسى كەتكەن مامىردا اقتوبە وڭىرىندە ءۇش ايدا قارۋلى 5 وقيعا ورىن الىپ، تامىزعا دەيىن تىنشىماي، ارتىنشا اتىراۋ، تاراز، الماتى قالاسى مەن ءوڭىرى لاڭكەستىك توپتاردىڭ نىساناسىنا ىلىكتى. اقتوبەدە قايتادان 2016 -جىلى 5 - ماۋسىمدا ءۇش جەردە اتىس بولىپ، 19 ادام قازا تاپتى. ونىڭ تورتەۋى بەيبىت تۇرعىن بولسا، ۇشەۋى - اسكەريلەر. ۇلتتىق ۇلاننىڭ № 6655 اسكەري بولىمىنە بەيبىت كۇندە ءدىني سودىرلاردىڭ باسا- كوكتەپ كىرۋى، سونىمەن قاتار قۇزىرلى مەكەمە ماڭايىندا ءوزىن- ءوزى جارىپ جىبەرۋ، ءتارتىپ ساقشىلارىنا قارسى جاسالعان لاڭكەستىك ارەكەتتەر، ت. ب. وقيعالاردىڭ بارلىعى مەملەكەتتىك بيلىككە قارسى باعىتتالعان ءدىن اتىن جامىلعان راديكالدى توپتاردىڭ ارەكەتى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى بولا باستادى.

ەلدەگى ءدىني راديكاليزمنىڭ شەكتەن شىعا باستاۋى «باس جارىلسا - بورىك ىشىندە، قول سىنسا - جەڭ ىشىندە» دەگەن تۇسىنىك ەرنەۋىنەن اسىپ كەتكەنىن جات اعىم جەتەگىندە شاتاسىپ شامعا اتتانۋشىلاردىڭ لەگىنەن ايقىن كورىنىس تاپتى. جات اعىمداردىڭ ادامدار ساناسىن سونشالىقتى «توپەلەپ» تاستاۋىنىڭ ءبىر دالەلىنە ايدىڭ كۇنى اماندا سەنىم- نانىمىنا، قۇلشىلىعىنا ەرىك بەرىپ وتىرعان وتانىن تاستاپ، سوعىس وشاعىنا اينالعان سيرياعا اتتانۋشىلار ەدى. قاشاندا جەسىرىن قاڭعىرتپاي، جەتىمىن جىلاتپاعان قازاقى داستۇرمەن «جۋسان» وپەراتسياسىن ۇيىمداستىرعان قازاقستان باسشىلىعى بۇكىل الەمگە ناعىز مۇسىلمانگەرشىلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەنى جايلى ايتىپ كەلەمىز.

ال «جۋسان» وپەراتسياسىمەن ەلگە ورالعانداردىڭ اراسىندا وكىنىشكە وراي، «ءمازھاب» ، «حانافي» دەگەن تۇسىنىك يەلەرى جوقتىڭ قاسى، ءتىپتى ول ءسوزدى ومىرىندە ەستىمەگەندەرى بارشىلىق ەكەنىن كوزىمىز كوردى. بۇل دەگەنىڭىز ولاردىڭ قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى ۇستانىمى، ۇلتتىن سەنىم- نانىمىنان الىس بولعاندىعىن ايعاقتايدى. ولار رۋحاني ۆاكۋم كەڭىستىگىن ەڭ العاش «ۋاھابي، سالافيزممەن» تولىقتىرعان. ەلىمىزگە سىنالاپ كىرىپ، ۇلتتىق سالت- ءداستۇرىمىزدى، تاريحىمىزدى مانسۇقتايتىن بۇل اعىم جايىندا نۇر- مۇباراك ەگيپەت يسلام مادەنيەتى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ PhD دوكتارانتى باۋىرجان ءالي ۇلى:

 «ۋاھابي اعىمى» شامامەن ەكى جارىم عاسىر بۇرىن اراب تۇبەگىندە، ءناجد دالاسىندا مۇحاممەد بين ابدۋلۋاھاب نەگىزىن قالاعان اعىم. ولار سوڭعى جيىرما جىلدان بەرى بەلگىلى ءبىر سەبەپتەرگە بايلانىستى وزدەرىن «سالافيلىك جولدامىز» دەپ ەسەپتەيدى. مۇحاممەد بين ابدۋلۋاھاب قۇرعان ۋاھابيلىك اعىم ءناجد پەن اراب تۇبەگىندەگى كەيبىر ايماقتارعا عانا تاراعان ەدى. ولار - دىندە نەگىزى جوق سەنىمدەر مەن ارەكەتتەرگە قارسى كۇرەسەمىز دەپ ءوز يدەولوگياسىن باستادى. مىنە، وسىلايشا ۋاھابيلىك اعىم وكىلدەرىنىڭ اراسىندا ۇلكەن قارقىنمەن تارالدى. ۋاقىت وتە ۋاھابيا ءسوزىنىڭ ورنىنا ءسالافيا ءسوزى قولدانىلا باستادى. مۇنداعى ماقسات - ۋاھابي اعىمىنىڭ پىكىرلەرى تەك مۇحاممەد بين ابدۋلۋاھابتان ەمەس، سالافتاردان باستاۋ الادى دەگەن ويدى قالىپتاستىرىپ، حالىقتى «بۇل اعىمدى قۇرۋداعى نەگىزگى سەبەپ ءسالافتار اقيداسىن ۇستانىپ، سولاردىڭ جولىن جالعاستىرۋ» دەپ سەندىرۋ بولاتىن، - دەپ تۇسىندىرەدى.

 بۇل اعىمنىڭ قاراپايىم حالىققا «شابۋىلى» «ءبىز قۇران مەن سۇننەت جولىن ۇستانامىز» دەپ ءمازھاب عالىمدارىن «مويىنداماي»، ناتيجەسىندە يسلامداعى ادەت- عۇرىپ، سالت- داستۇرگە قاتىستى قاعيدالاردى سانادان مۇلدەم وشىرۋگە ۇمتىلۋى. سوندىقتان ءسالافيزم قۇرىعىنا نەگىزىنەن وتباسىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردان شەتىن قالعان جاندار ىلىگىپ جاتادى.

دەگەنمەن جات ەلگە «جۇماق» ىزدەپ كەتكەندەردىڭ اراسىندا تاعدىر جازۋىمەن تاپ بولعاندار دا بار. ماسەلەن، الماتىلىق م. ەسىمدى بويجەتكەن وتباسىلىق جاعدايىنا بايلانىستى 16 جاسىندا وزىنەن 6 جاس ۇلكەن 1991 -جىلى تۋعان ورالدىق «ءدىندار» جىگىتكە تۇرمىسقا شىعادى. اتا- انانىڭ تالابىمەن كۇيەۋ جىگىت قازاقى سالت- داستۇرمەن قۇدا ءتۇسىپ، توي جاساپ وتاۋ قۇرادى. الايدا كوپ ۇزاماي «ءناپاقا» قامىمەن تۇركياعا كەتكەن كۇيەۋ بالا بىرنەشە ايدان كەيىن كەلىنشەگىن جانىنا الماق بولىپ حابارلاسادى. بۇل كەزدە دە اتا- اناسى قىزدارىن جىبەرۋگە ءۇزىلدى- كەسىلدى قارسى بولعانىمەن، «ايەلىمە ءوزىم جاۋاپتىمىن، ۋايىمداماڭىزدار» دەپ سەندىرىپ، كوندىرەدى. ىستانبۇلعا جەتكەن سوڭ توسىن سىي جاسايتىنىن ايتقان كۇيەۋىنە يلانعان قاراكوز كەلىنشەكتىڭ قيالى الەمنىڭ اسەم جەرلەرىن شارلاپ تا كەتەدى. الايدا، ءبىر اپتادان سوڭ اۆتوبۋسقا وتىرىپ، سيريا ەلىنىڭ شەكاراسىنان ءبىر- اق شىققاندا قازاق قىزى قايدا كەلگەنىنەن بەيحابار، تۇسىنىكسىز حالدە قالادى.

«كەيىن تۇسىندىرەمىن، ۋايىمداما، بارلىعى كەرەمەت بولادى» دەگەن كۇيەۋى ەكەۋىن ەكى جاققا ءبولىپ اكەتكەن. سودان كەيىن كۇيەۋىنە تەك حات جازىپ تانىستار ارقىلى جونەلتىپ وتىرسا دا، كوپ ۇزاماي «شاھيد» بولدى دەگەن حابارىن ەستيدى. جولىن تاۋىپ ەلگە حابارلاسقان كەلىنشەككە اتا- اناسى «ءجىبى ءتۇزۋ قازاق جىگىتى بولسا، جالعىز قالما» دەپ اقىل ايتۋدان باسقا شاراسى قالمايدى. «ول جاقتا قازاقتىڭ جاپ- جاس جىگىتتەرى كوپ ەدى، مەنىڭ تاڭداۋىم اقتوبەنىڭ تۋماسىنا ءتۇستى» دەگەن ول ەلگە «جۋسان» ارقىلى كۇيەۋى، ەكى قىزىمەن ورالىپ، جاقىندا ۇل بوساندى. ونى سوزگە تارتقانىمىزدا ءدىني ءبىلىمى جوقتىڭ قاسى. ول بەس جىل وت پەن وقتىڭ ورتاسىندا قالسا دا وتباسىنداعى تاربيەسىنە ساي ەلگە دەگەن ساعىنىشى ءورشىپ، اتا- انا، باۋىرلارىمەن قاۋىشقانىنا، «جۋسان» وپەراتسياسىن ۇيىمداستىرعان ەلباسى ن. نازاربايەۆقا، پرەزيدەنت قاسىم- جومارت توقايەۆ پەن قۇزىرلى ورىندارعا شەكسىز ريزا.

تاعدىر جازۋى دەسەك تە، ولاردىڭ شام ەلىنە بارۋىنا سەبەپشى بولعان ادامداردىڭ (كۇيەۋى، ايەلى، تانىستارى، ت. ب. ) تەرىس ءدىني اعىممەن تىكەلەي بايلانىسى بولدى. سوندىقتان «تەرىس اعىمنىڭ زارارى تيگەن نە بولماسا شىرماۋىنا تۇسكەن جانداردىڭ قايتادان تۋرا جولعا ءتۇسۋى مۇمكىن بە؟» دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايدى. مامانداردىڭ زەرتتەۋىنشە، تاجىريبەدە تەرىس ءدىني اعىمعا ەرگەندەردىڭ بەستەن ءبىرى رايىنان قايتادى ءارى تاجىريبەلى ماماندارعا ورتاق پىكىر «ادامنىڭ جەكە بولمىسى، سانا- تۇسىنىگىنە بايلانىستى ماسەلە» ەكەندىگى ايتىلادى. ال پسيحولوگيالىق زەرتتەۋ بويىنشا ولاردى تۇراقتى وڭالتۋ ءۇشىن ورتاشا 15 جىل قاجەت. ەندى وسى سالاداعى تاجىريبەلى مامانداردىڭ پىكىرىنە كەزەك بەرەيىك.

«جۋسان» وپەراتسياسىندا وڭالتۋ جۇمىستارىنا قاتىسقان مامانداردىڭ بىرەگەيى فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، دوتسەنت كەڭشىلىك تىشقان: «تەرىس ءدىني اعىم سالدارىنان وڭالۋى ابدەن مۇمكىن. مۇنداي تاجىريبەلەر ومىرىمىزدە بولدى. ءبىراق «قانشا ۋاقىت كەرەك؟» دەسەڭىز - ول باسقا ماسەلە. ءارى ونىڭ تەرىس اعىمعا كىرۋ ۋاقىتىنا دا بايلانىستى. ەگەر ەندى عانا كىرىپ جۇرگەن بولسا، ونى تەز قايتارىپ الۋعا بولادى. ال جارتى جىلدان ارتىق بولسا، ونداي اداممەن جۇيەلى جۇمىس ىستەۋ قاجەت. ەڭ ۇلكەن قيىنشىلىق - تەرىس اعىمداردا جۇرگەندەر وزدەرىن اقيقات جولىندامىز دەپ ەسەپتەۋى. سوندىقتان، ونداي ادامدار ءتىپتى، وڭالۋعا نيەت تە بىلدىرمەيدى. سايكەسىنشە ونداي ادامدار وڭالمايدى دا. ت

ەرىس اعىم وكىلدەرىندە لوگيكا - حارام. سوندىقتان سىني ويلاۋعا ۇيرەتۋ ارقىلى كەز كەلگەن ادامعا دالەل ىزدەتۋگە بولادى. شۋبحا، ياعني كۇمان دەپ قاشقانىمەن كەيىن ءوزى سۇراق قويا باستايدى. ءبىلىم ارقىلى كەز كەلگەن ماسەلەنى ورتاعا سالىپ ولاردىڭ قاتە جولدا ەكەندىگىن دالەلدەي بىلسەڭىز، وڭالۋ پروتسەسى باستالادى. كوكەيىندەگى وي، بۇرىنعى العان ءدىني ءبىلىمى تەز جويىلمايدى. ورتاشا قاراعاندا ءبىر ادامنىڭ وڭالۋىنا 2-3 جانە ودان دا كوپ جىل قاجەت بولادى. ونىڭ وزىندە تۇراقتى ءبىلىمدى ءبىر اداممەن جۇمىس ىستەگەن جاعدايدا. ال ءتيىپ- قاشىپ اندا- ساندا كەزدەسۋلەر وتكىزۋ بوس اۋرە. مۇنى تاجىريبە دالەلدەگەن»، - دەگەن پىكىردە.

نۇر- مۇباراك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى، دوتسەنت قايرات قۇرمانبايەۆ: «ءدىني وڭالتۋ جۇمىسىندا جۇيەلى ءبىلىم بەرۋدىڭ ماڭىزى زور. ءوز تاجىريبەمدە الدىما كەلگەن 20 شاقتى شاكىرتتىڭ % 80 اۋەلگىدە سالافيزمدىك ۇستانىمدا بولاتىن. ءبىراق ولار ەكى جىل تۇراقتى ناقتى ءبىلىم، دايەكتى دالەلدەرگە نەگىزدەلگەن دارىستەر ارقىلى تۇگەلدەي رايىنان قايتىپ، ءوزىمىزدىڭ ءداستۇرلى ۇستانىمىمىزعا كەلدى. بۇل قاشاندا كلاسسيكالىق ءبىلىم تۇراقتى جۇرگىزىلسە، ءوز ناتيجەسىن بەرەتىندىگىن كورسەتتى. مۇنداي مىسالدار كوپ»، - دەپ ومىردەن ناقتى مىسال كەلتىردى.

الماتى وبلىستىق ءدىن ىستەرى باسقارماسىنىڭ وڭالتۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى ەرلان ماتايەۆ: «كوزقاراسىن وڭالتۋعا بولادى. ءبىراق ول ادامعا بايلانىستى. كوبىنە ەندى عانا سول اعىمعا كىرە باستاعان، اق پەن قاراسىن اجىراتا الماي جۇرگەن ادامدى بەتىن بەرى قايتارىپ الۋ مۇمكىندىگى بار. ال ۇزاق جىلدار سول اعىمنىڭ جەتەگىندە جۇرگەن اداممەن ءبىراز ۋاقىت تالاپ ەتەدى جانە ونى بارىنشا باۋىرمالدىقپەن، كوركەم مىنەزبەن تارتۋعا عانا بولادى. بۇل ءبىر وزگە دىننەن باسقا دىنگە وتكىزگەنمەن بىردەي ۇدەرىس سەكىلدى. ويتكەنى ءدىن جۇرەكپەن قابىلداناتىن نارسە. جۇرەكككە ءامىر ەمەس، ماحاببات، مەيىرىم جۇرەدى. سوندىقتان وڭالتۋ، بەيىمدەۋ دەگەن پروتسەسستەر ماحابباتپەن، شىنايىلىقپەن بولسا عانا ءوز ناتيجەسىن بەرىپ، وڭالتۋعا بولادى دەپ ەسەپتەيمىن»، - دەگەن ويىمەن ءبولىستى.

ال نۇر- مۇباراك ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋداعى مامانداردى قايتا دايارلاۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، دوكتورانت، تەولوگ اسقار سابدين: «قايتىپ تا جاتىر. ۇجىمدىق جۇمىسپەن 2012 -جىلى باستاپ 2016 -جىلدىڭ سوڭىندا اياقتاعان ەسەپ بويىنشا 283 ادامدى قايتاردىق. ودان كەيىن كۇندەلىكتى جازىپ ءجۇرۋ مۇمكىن بولماي كەتتى. ءبىراق وزدەرىنىڭ تەرىس اعىمدا اداسقانىن ءتۇسىنىپ، ءداستۇرلى ۇستانىمىمىزدىڭ تۋرا جولدا ەكەنىن مويىنداعاندار جايلى بەينەروليكتەر بارشىلىق، تىكەلەي تەلەفونىما راحمەتىن ايتىپ جاتقاندار كوپ. ال قايتپايتىندار جايلى ايتساق، ولار تەرىس اعىم يدەولوگياسىن ساناسىنا ءسىڭىرىپ، قالىپتاسقان كومفورت زونادان شىققىسى كەلمەيدى. وزىنە ۇنايتىن ءومىرى، قورشاعان ورتاسى، ارالاسىپ جۇرگەن جاماعاتىن اۋىستىرعىسى كەلمەي، قالىپتاسقان جولىن جالعاستىرا بەرگىسى كەلەدى. كەز كەلگەن سەكتاعا كىرگەن ادامنىڭ تالداۋ، ويلانۋ قابىلەتى ءالسىز بولسا، سول دەڭگەيدە قالا بەرەدى. جاڭادان وي قالىپتاستىرۋ، جاڭا سۇزگىدەن وتكىزۋدى قيىن كورەدى»، - دەدى.

تاقىرىبىمدى تۇيىندەۋدە قاسيەتتى مەككەدە وسكەن قازاق جىگىتىنىڭ وقيعاسى وتانداستارىمىزعا وي سالادى دەگەن ءۇمىتىم بار. ىسساپارمەن ۇشاقتا وتىرعاندا جان- جاعىنا مەيىرىممەن قاراپ، ءاربىر ءىس- ارەكەتىندە ەرەكشە ىقىلاس بايقالاتىن ازاماتتى سوزگە تارتتىم. ول ساۋد ارابياسىنان قازاقستانعا كەلگەنىنە 4 جىل، ال الماتىعا قونىس اۋدارعانىنا 4 ايداي بولعان مۇحاممەد- حاسان دەگەن قازاق جىگىتى ەكەن: «مەن ساۋدامەن اينالىسامىن، مەككەدە دە كاسىبىم ساۋدا بولدى، الەمنىڭ تۇكپىر- تۇكپىرىنەن كەلگەن ۇلتتاردى كوردىم. سوندا بايقاعانىم، قازاق حالقىن كوزدەرىنەن تانۋعا بولادى، قازاقتىڭ كوزى «توق»، اشكوز ەمەس. ال قازاقستان دەگەن مەملەكەت الەمدە جوق، - دەپ ەكپىندەپ سويلەگەن ءسوزىن ءبولىپ، «بىزدە مىسالى، قاسيەتتى مەككەگە بارساق، تۇرساق دەپ ارماندايتىندار كوپ قوي» دەگەنىمدە، «قاسيەتتى مەككە - ول مەككە. ول ادامزات ءۇشىن قاسيەتتى، سونىمەن قاتار مەن ءۇشىن بالالىق شاعىم، 28 جىل عۇمىرىم وتكەن، وسكەن ولكەم. ءبىراق تۋعان ەلگە، اتا- بابالارىڭنىڭ وتانىنا جەتەتىن ەل جوق، - دەپ جاۋاپ بەردى.

مۇحاممەد- حاساننىڭ ءدىني ۇستانىمى جايلى سۇراعانىمدا كوزىن اشقالى وتباسىندا، اتا- اناسىنىڭ تاربيەسى حانافي ءمازھابىنا بەرىك بولعاندىعىن ماقتانىشپەن ايتتى. سوندا مەن ونىڭ وزگە ءمازھابتاعى دىنىنە بەرىك ەلدە تۇرسا دا اتا ءدىن، ۇلتتىق داستۇردەن اۋىتقىماي، اتامەكەنگە جەتە الماعان اكەسىنىڭ اماناتىن اقيقاتقا اينالدىرعانىنا شەكسىز قۋانىشى ونىڭ ىشكى الەمىن نۇرلاندىرىپ، جان- جاعىنا مەيىرىم بولىپ شاشىلۋىنىڭ دا سىرى سول ەكەنىن ءتۇسىندىم.

اتاقتى بەرنارد شوۋ «ادامداردىڭ % 2 - ويلانادى، % 3 - ويلانامىز دەپ ويلايدى، ال ادامداردىڭ % 95 ويلانعانشا، ءولىپ كەتۋى وڭايىراق» دەگەن. بۇل ءسوز بەكەر دەي المايمىز. سەبەبى حاكىم اباي دا ءوزىنىڭ 37 قارا سوزىندە: «سوكراتقا ۋ ىشكىزگەن، يواننا اركتى وتقا ورتەگەن، عايسانى دارعا اسقان، پايعامبارىمىزدى (س. ا. ۋ) تۇيەنىڭ جەمتىگىنە كومگەن كىم؟ ول - كوپ، ەندەشە كوپتە اقىل جوق. ەبىن تاپ تا، جونگە سال.

ادام بالاسىن زامان وسىرەدى، كىمدە- كىم جامان بولسا، ونىڭ زامانداسىنىڭ ءبارى ۆينوۆات...» دەيدى. ابايدىڭ بۇل ءسوزى بۇگىنگى كوزىقاراقتى، كوكىرەگى وياۋ ءبىلىم يەلەرىنە قاراتىلا ايتىلسا كەرەك.

ياعني ۇلتتىق ءتالىم- تاربيە - اتا ءدىنىمىز بەن سالت- ءداستۇر ساباقتاستىعىمەن عىلىمي نەگىزدە جۇيەلەنىپ، ۇلتتىق پەداگوگيكا ۇلگىسىندە وتباسى ينستيتۋتىن كۇشەيتۋ ارقىلى الەۋمەتتىك ينستيتۋتسيونالدى دامۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋمەن قوعامداعى ءدىني راديكاليزمنىڭ عانا ەمەس، جاھاندانۋعا قارسى تاپتىرماس قالقان بولارى ءسوزسىز.

نۇر- مۇباراك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسپا ءسوز حاتشىسى، ءدىنتانۋشى- جۋرناليست ايشا كەڭەسباي

 اۆتور: الما مۇقانوۆا