اقتوبەدە عۇندار جەرلەنگەن قورىم تابىلدى

اقتوبەلىك ارحەولوگتار 15- شىلدەدەن بەرى ويىل اۋدانىنىڭ شيقۇدىق اۋىلى ماڭىنداعى سورلاقمولادا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر. ولار عۇن داۋىرىندە جەرلەنگەندەردى انىقتادى.

«سورلاقمولا قورىمىنىڭ جۇيەسىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ءار جەردە قازبا جۇمىسى جۇرگىزىلدى. ونى كوسموتۇسىرىلىم ارقىلى انىقتاپ، كارتاسىن جاساپ، بەلگىلەپ قويدىق. تەك عۇن داۋىرىنە جاتاتىن ەسكەرتكىشتەر ىرىكتەلىپ، 100 دەن استامىن انىقتادىق. قورعان سەكىلدى ءۇيىندى، گانتەل كەيىپتىسى، ءتورتبۇرىشتىسى ساقتالعان»، - دەدى تاريحي-مادەني مۇرالاردى زەرتتەۋ، قالپىنا كەلتىرۋ جانە قورعاۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى اسلان مامەدوۆ.

قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋشىلەر قازاقستاننىڭ باتىسى، سونىڭ ىشىندە اقتوبە وبلىسىندا عۇن ءداۋىرى تۋرالى ماعلۇمات از دەپ وتىر. نەگىزى عۇن ءداۋىرى ۇلى قونىس اۋدارۋ كەزەڭىمەن تاريحتا ايتالادى. موڭعوليا، سولتۇستىك قىتايدان باستالعان عۇن تايپالارىنىڭ قونىس اۋدارۋى بۇكىل قازاقستاندى قامتىپ ءوتىپ، ريم يمپەرياسىنا دەيىن جەتكەن.

«ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ ءى عاسىرىندا بۇل تايپالار قىتاي مەملەكەتى مەن سول كەزدەگى سانبيلەردەن جەڭىلىپ، قونىس اۋدارۋعا ءماجبۇر بولادى. قونىس اۋدارىپ، باتىس ەۋروپاعا كۇشەيىپ جەتۋىنىڭ سەبەبى وسى جەردە. ەكى عاسىردا، ياعني، ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ Ⅱعاسىرىنان IV عاسىردىڭ 70-جىلدارىنا دەيىن ايماقتا بولعان. ءبىز ءۇشىن انىقتاۋ، ءىزىن تابۋ قيىنعا ءتۇستى. سىرى - ولار سارماتتار، ساقتار سەكىلدى ءوز ەسكەرتكىشتەرىن بيىك ەتىپ سالماعان، قاراعاندا بايقالماعان. 1986-جىلى سارالجىن ماڭىندا ورىس عالىمدارى ۆ. كريگەر مەن ۆ. يۆانوۆ باستاۋىمەن قازبا جۇمىستارى ءجۇردى. 1991-جىلى ايتەكە ءبي اۋدانىندا اتپا1، 2، 3 قورىمدارى بولدى. سول جەرلەردە عۇن ءداۋىرىنىڭ ەسكەرتكىشتەرى زەرتتەلدى. 2001-جىلى مۇعالجار اۋدانىندا حالىقارالىق ەكسپەديتسيا بولىپ، 2007-جىلى حرومتاۋ اۋدانىندا سارىتاۋ قورىمى قازىلدى. 2017-جىلى عۇن ءداۋىرىنىڭ ەسكەرتكىشتەرىن انىقتاۋ ءۇشىن كەشەندى جۇمىس باستالدى. كوسموستان تۇسىرىلگەن فوتونىڭ كومەگى مول. 1950-1960-جىلدارى اەروفوتو ءتۇسىرىلىم بولىپ، سونى قولدانىپ ءجۇرمىز»، - دەدى اقتوبە وبلىستىق تاريحي- ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى مەيرام دۇيسەنعالي.

ارحەولوگتار قوبدا-ويىل جەرىنەن عۇن ءداۋىرىنىڭ 100 دەن اسا قورىمىن تاپتى. ءبىر عانا سورلاقمولا قورىمىندا 100 گە جۋىق نىسان بار.

«اقتوبە وبلىسىندا 1 مىڭعا جۋىق قورىم بولۋى مۇمكىن. بولجام وسى. عۇن تايپالارىنىڭ موڭعوليادان كەلىپ، قازاقستاننىڭ باتىسىنا، اقتوبەگە كەلىپ كۇشەيگەنىن نىق ايتۋعا بولادى. قازىر بارلاۋ-قازبا جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. قورعاندى اشقاندا عۇن ءداۋىرى ەكەنىنە كۇمان كەلتىرمەدىك. مۇنى جەرلەۋ ەرەكشەلىگى مەن تابىلعان بۇيىمدارىنان انىقتادىق. سول كەزەڭدە شالقاسىنان جەرلەنگەن، قابىر شۇڭقىرى سولتۇستىككە قاراعان»، - دەدى مەيرام دۇيسەنعالي.

ارحەولوگتار ءار جەردە بارلاۋ-قازبا جۇمىسىن جۇرگىزىپ جاتىر. ولار ءۇشىن گەوفيزيكالىق ءادىستى قولدانۋ ءتيىمدى بولعانىمەن، قارجى تاپشىلىعى قولبايلاۋ. ەگەر جاڭا ءادىس قولدانىلسا جەر قىرتىسىنىڭ قاي جەرى قوزعالعانىن، قازىلعانىن تەز بىلۋگە بولادى. الماتى مەن قاراعاندىدا بار قىزمەت ءتۇرىن ۋكراينا ءتيىمدى باعامەن ۇسىنىپ وتىر.

«ءبىر قابىردى قازعان كەزدە سول داۋىردە تونالىپ كەتكەنى انىقتالدى. زەرتتەپ جاتقان نىساننىڭ تاعى ءبىرى قورىمنىڭ وڭتۇستىك بولىگىندە ورنالاسقان. تىزبەكتىڭ شەتىندە قازۋ جۇمىسى ءجۇرىپ، عۇن ءداۋىرىنىڭ ايەلى تابىلدى. قابىرى جىڭىشكە، ادام سولتۇستىككە باعىتتالىپ، شالقاسىنان جاتقىزىلعان. مونشاق، قاپسىرما، اينا مەن پىشاق، ۇرشىق تابىلدى. قورىمدا جەرلەۋ ءراسىمى دە وتكەن. ور تابىلىپ، سىنعان قۇمىرا انىقتالدى»، - دەدى تاريحي-مادەني مۇرالاردى زەرتتەۋ، قالپىنا كەلتىرۋ جانە قورعاۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى اسلان مامەدوۆ.

ايتا كەتەيىك، جازعى ەكسپەديتسياعا وڭىردە جىل سايىن 8 ميلليون تەڭگە بولىنەدى. ال ويىلداعى عۇن تايپالارىنىڭ جەرىن انىقتاۋ جۇمىسىنا 2 ميلليون تەڭگە جۇمسالماق.