تۇركيانىڭ «جاۋجۇرەك ەرتۇعىرىل» تاريحي تەلەحيكاياسىنىڭ سىرى مەن شىنى

 تەلەحيكايا رەجيسسەرى -  33 جاستاعى مەحمەت بوزداع (بوزتاۋ) ، فيلمدى ونىمەن بىرلەسە كەمال تەكدەن قۇرعان «Tekden Film» كينو ستۋدياسى مەنشىك يەسى رەتىندە وندىرىسكە شىعارعان.

تەلەحيكايا تۇركيانىڭ مەملەكەتتىك باستى ارناسى TRT ەفيرىنەن 2014 -جىلدىڭ 10 - جەلتوقسانىنان بەرى كورسەتىلىپ كەلەدى. ەلدەگى ەڭ ۇلكەن تەلەارنادا كورسەتىلۋىنەن سىرت، «Youtube» ۆيدەو حوستينگىندەگى ءوزىنىڭ رەسمي ارناسىنان اتالعان تەلەحيكايانىڭ ءار ءبولىمى 2 ميلليوننان استام رەت كورىلگەن. فيلمنىڭ باستى ءرولىن ەنگين التان دۇزايتان سومدايدى. اتالعان حيكايا كورەرمەنگە جول تارتىسىمەن حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. تەلەحيكايا حالىققا ۇسىنىلعانىنا جارتى جىل تولعاندا ءتۇسىرۋ مايدانىنا پرەزيدەنت ەردوعان بارىپ قايتتى.

تەلەحيكايانىڭ حالىقتى باۋراي الۋىنىڭ باستى سەبەبى كوشپەندى ءومىردىڭ سۋرەتتەلۋى، كوشپەلى مادەنيەت دەكوراتسياسىنىڭ قانىق بوياۋمەن بەرىلۋى. ءتىپتى، كەيبىر كادرلاردان، كيىز ءۇي مەن توسەنىش تەكەمەتتەرىنەن قازاقى قوشقار ءمۇيىز ويۋلاردى دا بايقايسىز. ارينە، فيلمدە قازاق ساناسىنداعى كوشپەندى ءومىر اينىتپاي كورسەتىلمەيدى. الايدا، باتىسقا مودەرنيزاتسيالانعان تۇرىك حالقى ۇلكەن سىلكىنىس جاسادى. ءار ءبولىمنىڭ شىعىنى  500000 دوللاردىڭ توڭىرەگىندە بولعانى تۋرالى وسى ەلدەگى «Posta» گازەتى جازدى. الايدا، وندىرىسكە ۇسىنعانداردىڭ ناقتى مالىمدەمەسى جوق. تەلەحيكايا ءبىرىنشى ماۋسىمىن اياقتاعاندا وندىرۋشىلەرىنە 60 مەملەكەتتەن ساتىپ الۋ ءوتىنىشى كەلىپ تۇسكەن ەكەن.

 تاريحي تۇلعا - ەرتۇعىرىل

 ەرتۇعىرىل عازى نەمەسە ەرتۇعىرىل بەي، وعىز تايپاسىنان تاراعان قايى رۋىنىڭ XIII عاسىر ورتاسىندا كوسەمى بولعان، وسمانلى بەيلىگىن (بەكتىگىن) قۇرۋشى وسمان بەيدىڭ اكەسى. قازىرگى انادولىنىڭ باتىسىندا، سوگۇتتە ومىردەن قايتقان. وسمانلى يمپەرياسىنىڭ نەگىزىن العاش قالاۋشى تۇلعا. ول 1281 -جىلى قايتىس بولعان سوڭ، ۇلى وسمان عازى 1299 -جىلى وسمان يمپەرياسىن قۇردى.

قايى رۋى - وعىز قاعان داستانى بويىنشا، وعىزداردىڭ 24 رۋىنداعى، ماحمۇد قاشقاريدىڭ «ديۋاني لۇعات ات- تۇرىك» ەڭبەگى بويىنشا، وعىزداردىڭ 22 رۋىنداعى ەكىنشى رۋ. تاڭباسى «IVI» پىشىمىنە ۇقساس. وسمانلى يمپەرياسىن 623 جىل بيلەگەن پاتشا اۋلەتى وسى رۋدىڭ ۇرپاقتارى. قايى - وعىزداردىڭ بوزوق قاناتىنان تارايدى. بۇل كونە تۇرىك مەملەكەتتەرىنىڭ اكىمشىلىك قۇرىلىمىنىڭ شىعىس بولىگىنىڭ اتاۋى. دەرەككە ساي بوزوق قالاسى ەسىلدىڭ بويىندا، قاراوتكەلدەن وڭتۇستىك- شىعىس باعىتقا قاراي بەس شاقىرىم قاشىقتىقتا ورىن تەپكەن.

 وعىز قاعاناتىنان كەيىن، ءاۋ باستا سىعاناق پەن قاراتاۋدا مەكەندەگەن وعىزدىڭ سەلچۇك (سالجۇق) اقسۇيەك اۋلەتى بىرتىندەپ باتىستى جاۋلاي قونىس اۋدارىپ، سەلچۇك مەملەكەتىن قۇردى. وسى اۋلەتتىڭ ۇرپاعى الپارسلان 1071 جانە 1081 -جىلداردىڭ ارالىعىندا كىشى ازيانى جاۋلاپ الدى. وسى ارالىقتا «انادولى بەيلىكتەرى» اتالعان شاعىن مەملەكەتتەر قۇرىلدى. وسمان يمپەرياسى دا العاشىندا وسمانلى بەيلىگى رەتىندە قۇرىلعان ەدى.

ەرتۇعىرىل عازىنىڭ اكەسى سۇلەيمەن شاح.  شىڭعىسحاننىڭ ورتا ازياداعى ۇستەمدىگىنەن كەيىن تۇركىستان ايماعىنان 50 مىڭ كىسىنى باستاپ، باتىسقا، شىعىس انادولىعا كوش تۇزەگەن ادام. ونىڭ سۇڭعىر تەكين، كۇنتۋدى، ەرتۇعىرىل، ءدۇندار اتتى ءتورت ۇلى بولعان. سۇلەيمەن شاح كەسەنەسى تۇركيانىڭ سيريا شەكاراسىندا، شەكاراعا 30 ك م جاقىن سيرياعا تيەسىلى جەردە ورنالاسقان. 2015 -جىلى 21 - اقپاندا سيرياداعى ىشكى سوعىسقا بايلانىستى كەسەنە شەكاراعا 180 مەتر عانا جاقىن ەشمە اۋىلىنا ۋاقىتشا كوشىرىلگەن. بۇل ءوز كەزەگىندە تالاي داۋعا تۇرتكى بولدى. تۇركيا بولسا لوزاننا ءبىتىمى مەن انكارا كەلىسىمى بويىنشا سۇلەيمەن شاح ورنالاسقان ايماقتى تۇركياعا تيەسىلى توپىراق دەپ سانايدى.

ەرتۇعىرىلدىڭ اتا تەگىن باسقاشا تاراتاتىن دەرەكتەر دە بار. بىرەۋلەر ونى سۇلتان مالىك شاحتان تاراتىپ، ونىڭ كۇندىزالىپ ۇلىنان تۋعان نەمەرەسى رەتىندە كورسەتەدى. شاح مالىك 1072-1092 -جىلدارى بەلسەندى بيلىگى تۇسىندا گرۋزيا مەن ورتا ازياداعى قاراحان مەملەكەتىن باعىندىرعان قولباسشى. سالجۇق مەملەكەتىن ساياسي جاعىنان مىقتاپ كۇشەيتكەن، مەملەكەت شەكاراسىن سىرداريادان نىلگە دەيىن، كاسپييدەن جەرورتا تەڭىزىنە دەيىن كەڭەيتكەن تۇلعا. قازىرگى تۇركيا ورنالاسقان انادولىنى جاۋلاعان الپارسلان وسى مالىك شاحتىڭ اكەسى ەدى.

ەرتۇعىرىل عازىنىڭ ارتىنان ەرگەن حالىقتىڭ باتىس انادولىعا قالاي كەلگەنى تۋرالى ناقتى دەرەك جوق. دەگەنمەن، ونىڭ يەلىگىندەگى سوگۇتتى انادولى سەلچۇكلى تاراپىنان قاتىسقان سوعىستاعى مونعولدارعا قارسى ەرلىگى ءۇشىن الاددين كەيكۋبادتىڭ قىستاۋ رەتىندە سىيلاعانى ايتىلادى. ەرتۇعىرىل انادولىنىڭ ۇشبەيى بولعان، ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ۆيزانتيادان كەلەر قاتەردىڭ الدىن الىپ، جورىقتا بولعان. دەرەكتەر ونىڭ 93 جىل ءومىر سۇرگەنىن جازادى.

تاريحي تۇلعانىڭ ەكرانيزاتسياسىندا حالىقتىڭ رۋحىن جانيتىن ساحنالار كوپ. ءدىني ۇستەمدىككە قارسى كۇرەستەر، تاتۋلىق پەن بەرەكەنى دارىپتەيتىن، ەرلىك پەن جىگەردى ماداقتايتىن ساحنالار كىسىنى ەركىسىز ەلىتەدى.

تەلەحيكايانىڭ ومىرگە كەلۋى

 فيلمنىڭ سسەناريستى ءارى ءوندىرۋشى- پروديۋسەرى مەحمەت بوزداع: «تەلەحيكايانى العاش قولعا العاندا ەشبىر اكتەر بىزگە سەنىم بىلدىرمەدى، جوبانىڭ ۇزاققا بارماي تىعىرىققا تىرەلەتىنىن ايتتى. قالاماساق تا بۇل جاعداي العاشقىدا ەڭسەمىزدى ءتۇسىرىپ، پروبلەما تۋدىردى. شۇكىر، ونىڭ ءبارى ارتتا قالدى. دۇرىس جوبانى دۇرىس مەتوديكامەن جۇزەگە اسىرساڭىز، جەڭىسكە قول جەتكىزەسىز»، - دەيدى تەلەحيكايا تۋرالى «sabah» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا ول.

«- بۇل جوبا قالاي ومىرگە كەلدى؟

- جوبانىڭ 4 جىل بويى ويىمىزدا جۇرگەن قۇرىلىمى بار. وسمانلى مەملەكەتىنىڭ قۇرىلۋ بارىسىن ءتۇسىندىرۋ ىلعي دا ارمانىم بولدى. ويتكەنى الەمنىڭ عالامات حيكايالارىنان ءبىرى ەدى. تۇرىكتەردىڭ انادولىعا كەلۋىمەن جەر بەتى وزگەردى؛ ساياسي، ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ماعىنادا مىڭ جىلدى قامتىعان ءبىر وراسان ءداۋىردى باستاتتى. مەنىڭشە، «ەرتۇعىرىلدىڭ» سۇرانىسقا يە بولۋىنىڭ سەبەبى - تاريحقا بايلانىستى ءبىر سۇراق قويۋى جانە ونىڭ جاۋابىن بەرگەنى.

- تەلەحيكايا العاشقى كۇننەن باستاپ- اق رەيتينگتەگى ماڭداي الدى ورىندى بەرمەي كەلەدى، سىرى نەدە؟

- ءيا، باستاعالى بىرىنشىلىكتى بەرمەي كەلەمىز. وكىنىشكە وراي، بۇگىنگە دەيىن تۇرىك سينەماسى، ءوز تاريحى مەن اراسىنا پەردە قويدى. «ەرتۇعىرىل» بولسا بۇل الاڭدا قاڭسىعان توپىراققا سۋ سەپتى. قوعامىمىزدا ءبىر قاسىرەت، شولىركەۋ، تاريحقا دەگەن ساعىنىش بار ەدى. تەلەحيكايا بۇل ساعىنىشقا ءوز جاۋابىن بەردى دەپ ويلايمىن. فيلمدى قولعا العاندا، پرودۋكسيادا بارلىق تەحنولوگيانى قولداندىق. ەكشن ساحنالارى الەمنىڭ مىقتى حورەوگرافيا ماماندارىمەن جاسالدى. رەجيسسەر مەن تەحنيكالىق قۇرامىمىز اكتەرلەرمەن وتە جاقىن قارىم- قاتىناستا بولادى. ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي قىزمەت ەتىپ كەلەمىز.

- بۇنداي ماسسالىق كورەرمەن، قوشامەت كۇتكەن بە ەدىڭىز؟

- شىنىن ايتار بولسام، كۇتپەدىم. ەشكىم دە كۇتپەدى. TRT، جوباعا باس- كوز بولىپ شەتىنەن قولداۋ كورسەتتى. ويلاعانىما جان بىتىرگەلى بەرى كۇندەلىك جازىپ كەلەم. بىرنەشە اپتا بۇرىن، كۇندەلىگىمدى اقتارىستىرىپ كوردىم. تاپ بولعان ماسەلەلەر مەن قيىنشىلىقتارىمىزدى قايتالاپ وقىدىم. اۋىر سىناقتاردى باستان وتكەرىپپىز.

- اتاپ ايتقاندا قانداي قيىنشىلىقتارعا تاپ كەلدىڭىزدەر؟

- وكىنىشكە وراي، تۇركيادا ءالى كينو يندۋستريا جوق، مىنىسكە اتتاردى ءبىز تاربيەلەدىك، بارلىق اكسەسسۋارلاردى ءوزىمىز جاساۋىمىزعا تۋرا كەلدى. بۇلاردىڭ ماشاقاتى اۋىر ەدى. كيىز ۇيلەردى تىگىپ، ءتۇسىرىلىم جۇمىستارىنا ەندى باستار كەزىمىزدە قۇيىن كەلىپ، ۇيلەرىمىزدى تۇگەل توڭكەرىپ كەتتى. باستاماي جاتىپ زارارعا ۇشىرادىق. ونىڭ ۇستىنە باستاۋىندا بىردە ءبىر مەنەدجەر مەن اكتەردىڭ جوبانىڭ ءساتتى بولارىنا سەنىمى بولمادى.

- ول جازعان كۇندەلىگىڭىزدى كىتاپ رەتىندە جاريالاۋدى ويلامايسىز با؟

- ءيا، 3 - ماۋسىم بىتكەن سوڭ كىتاپ ەتىپ باستىرامىن. پروديۋسەر ءارى سسەناريسى رەتىندە بۇل تاجىريبەدەن باسقالاردىڭ دا پايدالانعانىن، كەرەك جەرىنەن ساباق العانىن دۇرىس كورەمىن. ءبىر ءىستى باستار الدىندا الدىڭا شىعار قيىندىقتى دا ەسەپكە قوسىپ، بارلىق جاقتان دايىندالۋ كەرەك.

- «اكتەرلەر سەنبەدى» دەدىڭىز، ولاردى سىزبەن ءبىر جولدا بولۋعا قالاي كوندىردىڭىز؟

- سسەناري مەن جوباعا دەگەن سەنىمىم ولاردى بىزبەن قالۋعا كوندىردى. نارىققا بايلانىستى قۇبىلمادىم، بوساڭسىعان اكتەرلەردەن بىردەن باس تارتپادىم. «B جوسپارىم» بولدى، ءبىراق ىسكە اسىرمادىم. اركىممەن ءتۇسىنىستىم.

- تەلەحيكايا ءوز اكتەرلەرىنە جاڭا ەسىكتەر اشتى ما؟

- «ەرتۇعىرىل» كوپتەگەن اكتەرلەرگە ەسىگىن اشىپ، جاڭا مۇمكىندىكتەر تۋعىزدى. سەبەبى ءبىز، اكتەر ماسەلەسىنە قاتاڭ قارادىق. فيلم شىنايى بولۋى ءۇشىن ولاردىڭ جەكە ومىرىنە دە نازار سالدىق. ءتۇسىرىلىم الاڭىنان سۋرەتتەر، قانداي دا ءبىر دەرەكتەر الەۋمەتتىك جەلىلەردە تاراماۋعا ءتيىستى بولدى. اكتەرلەر قۇرامى اپتانىڭ ەكى كۇنى عانا دەمالىس الدى.

....

نۇرعالي نۇرتاي

Abai.kz