كوكەك ايى قالاي «ءساۋىر» اتالدى؟

ەجەلگى جىل قايىرۋ ءداستۇرى

قازاق ەجەلدەن كوشپەلى ءومىر سالتىن ۇستانىپ، مال شارۋاشىلىعىمەن كۇن كورگەن حالىق رەتىندە جىل مەزگىلدەرىنىڭ اۋىساتىن ۋاقىتىن انىق ءبىلىپ وتىرۋى كەرەك بولعان. بۇل مالدىڭ تولدەۋ كەزىندە كۇننىڭ رايى قانداي بولاتىنىن ءدال بولجاپ، جاس ءتولدى امان اياقتاندىرۋ ءۇشىن دە قاجەت ەدى. وسى تۇرمىستىق-شارۋاشىلىق قاجەتتىلىك كوشپەندىلەردى عاسىرلار جۇزىندە جىل مەزگىلدەرىن انىق ايىراتىن، اي اتتارىن بەرىك ورنىقتىرعان حالىق ەتىپ قالىپتاستىردى.

بابالارىمىزدىڭ جىكتەپ-جىلىكتەۋىنشە اي اتتارى مىنا رەتپەن تىزبەكتەلەدى: ەرگەۋ - ناۋرىز؛ كوكتەۋ - ءساۋىر؛ مەزگەۋ - مامىر؛ كوزگەۋ - ماۋسىم، شىلدەۋ - شىلدە؛ تامىزىق - تامىز؛ داندەۋ، ميزام - قىركۇيەك؛ سوقتاۋ - قازان؛ كۇيەك - قاراشا؛ قاۋىس، ىقتىرعى - جەلتوقسان؛ ىعىس - قاڭتار؛ قاڭتار - اقپان.

كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەر ەجەلگى كوشپەندىلەر جىل مەزگىلدەرىن، ءتىپتى الداعى تابيعي اپاتتار مەن توسىن وقيعالاردى دا جۇلدىزعا قاراپ انىقتاعان دەگەن تۇجىرىمعا كەلەدى. ەتنوگراف، عالىم باياحمەت جۇماباي ۇلىنىڭ ايتۋىنشا قازاق حالقى ەجەلگى جۇلدىز كۇنتىزبەسى ارقىلى جىل باسىن بەلگىلەپ، جۇلدىزدار وزگەرىسىنە قاراي الداعى ۋاقىتتى ءدال انىقتاپ وتىرعان.

جۇلدىزشىلار جۇلدىزداردىڭ ورنىن وزگەرتۋىنە، قوزعالىس جىلدامدىعىنىڭ وزگەرىسىنە، انىق-وشكىندىگىنە جانە باسقا دا وزگەرىستەرىنە قاراپ جىل وزگەرىسىن ءدال بولجايتىن بولعان. ءتىپتى، ادامدار اراسىنداعى بولاتىن ءولىم-ءجىتىم، سوعىستى دا بولجاپ ايتاتىن. «اي شالقاسىنان تۋىپتى، كۇن سۋىتايىن دەپ تۇر»، «ۇركەر سۋعا ەرتە ءتۇستى، جاز جاۋىندى بولادى؛ قۇرعاققا تۇسسە قۇرعاقشىلىق بولادى»، «قازان ايىندا كۇن كۇركىرەسە، قىس قىسقا بولادى»، نەمەسە «بيىل ۇركەردىڭ ءشومىشى كىشكەنە ەكەن، جاستاردىڭ ءولىم-ءجىتىمى كوپ بولادى-اۋ»، «شىعىستان سارى جۇلدىز كوتەرىلىپتى. نە سوعىس، نە اپاتتىڭ بەلگىسى» دەپ ايتىلاتىن جورامالداردىڭ كوبى ءدوپ كەلىپ وتىرعان.

قازاق دالاسىنا يسلام ءدىنىنىڭ كەلۋىمەن مۇسىلمانشا اي اتاۋلارى بابالارىمىزعا ەتەنە تانىس بولدى. ولار: قاڭتار - سافار؛ اقپان - رابيعۋل ءاۋۋال؛ ناۋرىز - رابيعۋل احير؛ ءساۋىر - جۋماديل ءاۋۋال؛ مامىر - جۋماديل احير؛ ماۋسىم - ءراجاب؛ شىلدە - شاعبان؛ تامىز - رامازان؛ قىركۇيەك - ءشاۋۋال؛ قازان - زۋلقاعدا؛ قاراشا - زۋللحيججا؛ جەلتوقسان - مۋحاررام.

ال، كونەكوز قاريالار اي اتاۋلارىن بىلاي تۇزگەن: ناۋرىز - حامال؛ كوكەك - ءساۋىر؛ مامىر - زاۋزا؛ ماۋسىم - ساراتان؛ شىلدە - اسەت؛ تامىز - سۇمبىلە؛ قىركۇيەك - ميزام؛ قازان - اقىراپ؛ قاراشا - قاۋىس؛ جەلتوقسان - ءجادي؛ قاڭتار - ءدالۋ؛ اقپان - قۇت.

«ءساۋىردىڭ» تۋۋى

«ءساۋىر» - اراب تىلىندە «وگىز» دەگەن ماعىنانى ءبىلدىرىپ، جۇلدىز ايلارى بويىنشا «تورپاق شوقجۇلدىزىنىڭ» اتاۋى بولادى. بۇل اتاۋ 90-جىلدارى قولدانىسقا ەنگەن، كەيىن بۇكىل قازاق ەلى كوكەكتى وسىلاي اتاپ كەتكەن. وسى ءبىر وزگەرىستىڭ كۋاسى بولعان ەسىمى ەلگە بەلگىلى جۋرناليست مارات توقاشباي اعامىز الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىندا:

«قازاقشا اي اتتارىندا «اپرەل» ايىن «كوكەك» دەيدى. ال «ءساۋىر» قايدان پايدا بولدى؟ ونىڭ تاريحى مىنانداي: 1990-جىلى 24- اپرەلدە ارنايى زاڭمەن قازاقستاندا پرەزيدەنتتىك بيلىك ەنگىزىلدى. تۋرا سول كۇنگە قازاق ك س ر جوعارعى كەڭەسىنىڭ ورگانى «حالىق كەڭەسى» گازەتىنىڭ العاشقى سانى جارىق كوردى. بۇرىن «اپرەل» ءسوزى قولدانىلا بەرەتىن.

كومپارتيانىڭ قىلىشىنان قام تامىپ تۇرسا دا جاڭا باسىلىمدا اي اتتارىنىڭ قازاقشا بەرىلگەنىن كوڭىلىمىز قالاپ تۇر. الايدا ءبىر اپتاداي عانا بۇرىن ورتالىق كوميتەتتىڭ اپرەل پلەنۋمى وتكەن. ونى قالاي جازامىز؟ «ك پ س س ورتالىق كوميتەتىنىڭ كوكەك پلەنۋمى» دەسەڭ باس كەتەدى. سودان، گازەتتىڭ باس رەداكتورى سارباس اقتايەۆ جول تاپتى: «ءساۋىر پلەنۋمى» دەيىك دەپ.

وسى تىركەستەگى «ءساۋىر» ءسوزى بىرتىندەپ بارشا باسىلىمدارعا اۋىستى. ودان كەيىن «وتالىق كوميتەت» تە، «پلەنۋم» دا جويىلدى. ءبىراق قازاقشا اي اتتارىنىڭ ىشىندە كوزگە شىققان سۇيەلدەي بوپ ارابشا «ءساۋىر» ءسوزى قالىپ قويدى. ەندى سونى نەگە تۇزەتپەسكە؟!» دەپ جازدى.

بۇل جازبا جارىق كورگەن ۋاقىتتان ءبىر جىل بۇرىن «ايقىن» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى نۇرتورە ءجۇسىپ اعامىز دا «ايدى ايىرماعان - امالدى بىلمەيدى» دەگەن ماقالا جاريالاپ، وندا مىنانداي دەرەك كەلتىرەدى: «قازىرگى قولدانىستا جۇرگەن اي اتاۋلارىنىڭ ىشىندە ساياسي سيپاتپەن «ەنىپ» كەتكەن ءبىر اي بار. ول - ءساۋىر ايى. بۇرىنعى قازاق بۇل ايدى «كوكەك» دەپ اتاعان. وسى كوكەك قالايشا ءساۋىر بولدى؟

«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە، شەرحان مۇرتازانىڭ باسشىلىعىندا قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كەزىمىز. 1990-جىل. كومپارتيا بار. «ت س ك» - دان شەراعاڭا ءبىر كىسى تەلەفون سوقتى. شەرحان مۇرتازا گازەتتىڭ كەزەكتى نومىرىنە «كوكەك ايى» دەپ بەلگىلەپ قويعان. رەداكتورىمىزدىڭ قاباعى تۇيىلە ءتۇستى. تەلەفوننىڭ داۋىس كۇشەيتكىشىن ىسكە قوسقان شەراعا بىزگە «تىڭداڭدار» دەگەندى يشارا ءبىلدىردى.

- سوندا كوسەمىمىز لەنيننىڭ «اپرەل تەزيستەرى» دەگەنىن «كوكەك تەزيستەرى» دەيمىز بە؟ - دەدى ار جاقتاعى كىسى داۋىسىن نىعارلاپ. - بۇل ەرتەڭ ەلدىڭ كۇلكىسىن تۋدىرادى عوي. كوكەك ەمەس، ءساۋىر بولسىن! گازەتكە سولاي كورسەتىڭىزدەر...

سونىمەن، «ەگەمەننىڭ» رەتتىك كورسەتكىشىنە «ءساۋىر» دەپ جازىلدى. سودان بەرى - ءساۋىر. لەنين دە كەتتى. ونىڭ تەزيستەرى دە ءمانىن جوعالتتى. ءساۋىر ساقتالىپ قالدى».

جوعارىدا كەلتىرگەن قوس مىسال «ءساۋىر» اتاۋىنىڭ بار «قۇپياسىن» اشىپ بەرىپ تۇر دەسەك تە بولادى.

قازاقستان كومپارتياسى و ك- ءنىڭ حاتشىسى بولىپ تۇرعان ۋاعىندا وزبەكالى جانىبەكوۆ وسى اتاۋدى ەنگىزدى دەگەندى ەستىدىك، وقىدىق. «سوندا لەنيننىڭ «اپرەل تەزيستەرىن» - «كوكەك تەزيستەرى» دەيمىز بە؟» دەگەن ءۋاجدى العا تارتىپ، «كوكەك» اتاۋىن ىسىرعان دا تاستاعان. ونىسى قانشالىقتى دۇرىس بولعانىن بۇگىنگى ۇرپاق پايىمدار، باعاسىن بەرەر. انىعى، اي اتاۋىن وزگەرتكەن سول كىسى.

بۇل اتاۋدى جاقتىرمايتىن جانداردىڭ دا پىكىرىن جەلىدە كوزىمىز شالىپ قالىپ جاتادى. سونداعى ولاردىڭ كەلتىرەتىن ءۋاجى - قازاقتىڭ «ءساۋىر بولماي، ءتاۋىر بولمايدى» دەگەن ءسوزى. وسى ءسوز كوكتەمنىڭ ەكىنشى ايىن بۇرىننان بابالارىمىز «ءساۋىر» دەپ اتاعان دەپ ويلاۋعا سەبەپ بولاتىنداي. ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە، بۇل ءسوزدىڭ بارى راس. ءبىراق بۇل جەردە «ءساۋىر» ءسوزى ايدىڭ اتاۋى رەتىندە ەمەس، وسى ايداعى امال اتاۋى رەتىندە قولدانىلسا كەرەك. سول امال جاقسى وتپەي، كەيىن كۇن رايى دا ءتاۋىر بولمايتىنىن ايتقان. ولاي بولسا وسى امال جونىندە دە از-كەم بىلگەنىمىزدى ايتا كەتەيىك.

ءساۋىر امالى

قازاقتا «امال» دەگەن ۇعىم بار. ءار جىل مەزگىلىندە، قالا بەردى ءار ايدا بولاتىن تابيعات قۇبىلىستارىن امال دەپ اتايدى. وتامالى، بەسقوناق، ءساۋىر امالى، قۇرالايدىڭ سالقىنى... وسىنىڭ ءبارى امالدار. اربىرىندە بولاتىن قۇبىلىس ءار ءتۇرلى. سوعان ساي جاسالاتىن قام-قارەكەت تە وزگەشە.

قاريالار ءساۋىر امالى (شامامەن وسى ايدىڭ 20-جۇلدىزىندا باستالادى) كىرگەندە جاز بۇلتتارىن باقىلايدى. بۇلت ءتونىپ، ىدىراماسا، ءساۋىردىڭ بۇلتى قالىپ قويعانى. وندا ءساۋىر امالى ۇزاققا سوزىلىپ، 40 كۇنگە جالعاسادى. جاڭبىر نوسەرلەپ جاۋىپ، سوڭى قارعا ۇلاسادى.

ءساۋىر امالى وتپەي، ساۋرىك (ۇيىرگە ەندى قوسىلعان 3-4 جاسار ايعىر) پىشۋگە بولمايدى. اياق-استىنان اۋا رايى بۇزىلىپ، قارلى بوران بولۋى مۇمكىن. وسى جونىندە ءبىر اڭىز بىلاي دەيدى: ءبىر باي وتامالى وتكەن سوڭ، جاز شىقتى دەپ ويلاپ، قىرىق ساۋرىگىن تۇگەل ءپىشتىرىپ تاستايدى. سونىڭ ارتىنان قارلى بوران بولىپ، قىرىق پىشپە تۇگەل قىرىلىپتى. ەل ىشىندە وسى امالدى «قىرىق ساۋرىك» دەپ تە اتاسا كەرەك.

حالقىمىزدا بۇل امالعا قاتىستى «ءساۋىر بولماي، سايران بولماس؛ سايران بولماي، ايران بولماس»، «ءساۋىر بولسا كۇن كۇركىرەر، كۇن كۇركىرەسە كوك دۇركىرەر»، «ساۋىردەگى جاۋىن - ساۋىپ تۇرعان ساۋىن»، «ءساۋىر جاقسىلىعىنا باقسا التى كۇن، جاقسىلىعىنا باقپاسا الپىس كۇن»، «ءساۋىر بولماي، ءتاۋىر بولماس» دەگەن ماقال- ماتەل، قاناتتى سوزدەر بار.

سونىمەن قاتار قازاق حالقى ءساۋىر امالى كەزىندە سوعاتىن كوكتەمگى جەلدى دە «ءساۋىر» دەپ اتايدى.