قونايەۆتىڭ كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ايتقان قۇپيا اڭگىمەسى

ونداي قىستى ءجۇز جاساعان قاريالار دا كورمەپتى. اياز كۇن سايىن 30-40 گرادۋستان تومەن تۇسكەن جوق. مال بىتكەن دالاعا شىعا الماي قامالىپ قورادا تۇردى. د ت تراكتورىنان باسقا كولىك جۇرە المادى. ءسويتىپ، قينالىپ جۇرگەندە قاتتى جەل تۇرىپ، قورالاردى قار باسىپ، مال قاردىڭ استىندا كومىلىپ قالدى. ارشىپ الۋعا شاما جوق.

بۇل جاعداي ايلاپ سوزىلدى. مال جاپپاي اشتان قىرىلا باستادى. كۇن جىلىنار ەمەس، قايتا سۋىتا تۇسۋدە. ءتىرى تۇرعان قويلار ءبىرىنىڭ ءجۇنىن ءبىرى جەپ جاتىر.

پارتيا مەن ۇكىمەت ساستى، ەسىنەن تاندى. ەشنارسەگە كوزى جەتپەيدى. كوزسىز كوبەلەك سياقتى مال قورالاردىڭ توبەسىنەن سامولەتپەن پرەستەلگەن ءشوپ تاستادى. ءبىراق ول ءوزىنىڭ جيناۋلى تۇرعان شوبىنەن دە الىسقا ءتۇستى. اقىلىنان اداسقان ەل باسشىلارى مالدى جاپپاي سويىڭدار دەگەن نۇسقاۋ بەردى.

ءبىراق حالىق وعان دايىن ەمەس ەدى. كۇن بولسا جالاپ تۇر. كوتەرەم بولعاندىقتان سويىلعان مالدى ەشبىر جەر قابىلدامايدى. ەندى بۇعان كىنالى ادامداردى ىزدەۋ باستالدى.

ەندى ەلدىڭ ءبارى كولەڭكەسىنەن قورقىپ جۇرگەندە كۇن بىردەن جىلىنىپ، قار اياق استىنان ەري باستادى. وزەندەردە مۇز بۇزىلدى. جەر-كوكتى توپان سۋ باستى. ەلدى مەكەندەر سۋدىڭ استىندا قالدى. كەيبىر سوۆحوزداردىڭ ورتالىعى بۇتىندەي قۇلاپ، ەل جان ساۋعالاپ، باسىنىڭ اۋعان جەرىنە كوشىپ جاتتى. اۋدان باسشىلارى دا وزدەرى قالىپ ۇيلەرىن، بالا-شاعاسىن كوشىرىپ جىبەردى.

رەسپۋبليكا مەن وبلىس باسشىلارى مالدى سۇراۋدى قويىپ، ەندى ادام امان با؟ - دەگەنگە كوشتى. ءسويتىپ ەل «اقتابان شۇبىرىندىعا» ۇشىراپ جاتقان كەزدە 10- ناۋرىز كۇنى كەشكى ساعات 19 دا اۋداننىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىن د. ا. قونايەۆ تەلەفونعا شاقىرادى دەگەن حابار كەلدى الماتىدان. باسقانىڭ ءبارىن قويىپ، ت. تايبەكوۆ اپپاراتتى تىك تۇرعىزىپ اقپار جينادى. ديمەكەڭنىڭ نە سۇرايتىنىن ءبىلۋ ءۇشىن وبلىس باسشىلارىنا دا تەلەفون شالدى...

تۇنگى ساعات وندا تۇتقادان: «ءتالىپ، مەن قونايەۆپىن»، - دەگەن ديمەكەڭنىڭ داۋىسى ەستىلدى. «مەن تايبەكوۆ، تىڭداپ تۇرمىن، ديمەكە، سالەماتسىز با؟» - دەپ جاتىر. «ءتالىپ، ەل-جۇرتىڭ امان با؟ مەن بايقاپ تۇرمىن، سەن ءبىرتۇرلى قوبالجىپ، دەگبىرسىزدەنىپ تۇرسىڭ عوي. ءوزىڭدى مىقتاپ ۇستاپ، وزىڭە-ءوزىڭ كەلشى. راس، جاپپاي مال قىرىلىپ جاتقاندا رەسپۋبليكانىڭ ءبىرىنشى باسشىسىنىڭ قوڭىراۋ شالۋىن حالىق جاقسىلىققا جورىمايدى. بۇل سەنىڭ قالىپتى جاعدايىڭدى بۇزۋى مۇمكىن. ءبىراق بۇل جولى سەنەن جۇمىس سۇرامايمىن. مالدىڭ ءولىمى تۋرالى مالىمەت الدىمدا جاتىر. تابيعات دەگەن سوقىر، مىلقاۋ، وزىنەن باسقانى تانىمايتىن دۇلەي كۇشى بار، ول دەگەنىن ىستەيدى. تابيعاتتىڭ بەرمەسىن الۋىمىز كەرەك دەپ، قايدام، اسىلىق ايتتىق پا؟ ەلدىڭ باسىنا كەلگەن زاۋال مالمەن كەتسىن دەپ تىلەيىك. حالىق امان بولسا، مالدىڭ ورنى تولار... جەردى-ءشوپتى توپانسۋ الىپ كەتتى دەپ ەستىپ جاتىرمىن. ارىستانباب امان با؟ سۋدىڭ استىندا قالعان جوق پا؟» - دەپ سۇرادى ديمەكەڭ.

«ارىستانباب امان، توڭىرەگىندەگى ەرىگەن قاردىڭ سۋى كوللەكتورعا قۇيىلىپ جاتىر»، - دەدى تايبەكوۆ. «كەسەنەنىڭ ىرگەسىنە سۋ كەتپەسىن، قابىرعاسى جارىلسا نەمەسە قۇلاسا ەكەۋمىزدى ارۋاق ۇرادى. جازانىڭ ەڭ ۇلكەنى ارۋاق قوي. ارۋاق ۇرعان وڭالمايدى. سوندىقتان ءبىر كوزىڭ سوندا بولسىن. بۇگىن تۇندەلەتىپ تۋرك ۆ و- دان گەنەرال باستاعان ساپەرلار بارىپ، ۆاگونىمەن تيمۋر ستانساسىندا تۇرادى. وزەن مەن كولدەردەگى مۇز بۋادى-اۋ دەگەن جەرلەردى جارعىزىڭدار. دۇرىستاپ پايدالانىپ، مەنىڭ كومەگىم كەرەك بولسا، تەلەفون شال»، - دەپ ءبىر قويدى.

«ەندى سەن مەنى تىڭدا»، - دەدى ديمەكەڭ الدەن سوڭ، قازاقستاندا نە كوپ، اۋليە كوپ. ءبىراق ونىڭ ەڭ ۇلكەنى ارىستانباب ەكەنى ايان، سايرامدا بار سانسىز باب، تۇركىستاندا تۇمەن باب، ەڭ ۇلكەنى بابتاردىڭ بابى ارىستانباب دەپ حالىق بەكەر ايتپاسا كەرەك. بۇل تەك قازاقتاردىڭ اۋقىمىنداعى اڭگىمە-اڭىز ەمەس. بۇل تەڭەۋدى ورتا ازيادا تۇراتىن ءبىراز مۇسىلمان ەلدەرىنەن ەستۋگە بولادى. باياعىدا قوجا احمەت ياساۋيگە كەسەنە تۇرعىزىپ جاتقاندا قابىرعاسى ەكى رەت قيراپ قالادى. سوندا ەڭ الدىمەن كەسەنەنى ارىستانبابقا تۇرعىز دەپ، تۇسىندە ايان بەرەدى. مۇحاممەد پايعامباردىڭ ۇسىنىسى بويىنشا سوناۋ ارابيادان كەلىپ، تۇركىستاننىڭ كوشەسىندە مەكتەپتەن شىعىپ كەلە جاتقان 9 جاسار وقۋشى بالاعا پايعامباردىڭ اماناتىن بەرگەن دە وسى ارىستانباب ەمەس پە ەدى.

ارىستانباب فارابي مەن قورقىتتى قاسىنا ەرتىپ الىپ، قازىعۇرت تاۋىنىڭ بويىندا اۋا رايى مەن اسپان دەنەلەرىن زەرتتەيدى. وسى ساپارىندا تابىلعان نۇح پايعامبار كەمەسىنىڭ سىنىقتارىن وتىرارعا الا كەلەدى. ولاردى ءوزى ولەرىنىڭ الدىندا كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتا، دەپ، شاكىرتى قوجا احمەتكە تاپسىرادى دەگەن جازبا دەرەكتەر بار. بابامىز حالىقتىق گەولوگ رەتىندە قاراتاۋدىڭ كۇنگەي بەتىندەگى ۇڭگىرلەر مەن ساي-سايلاردان تاستاردى تەرىپ، ولاردان التىن، كۇمىس، قورعاسىن، تەمىر، سىنىپ سياقتى سيرەك كەزدەسەتىن اسىل مەتالداردى ءبولىپ الا بىلگەن. ۇنەمى تاۋلى جەرلەردەن ءشوپ جيناپ، ودان ءدارى-دارىمەك جاساپ ادام ەمدەگەن. دارىلىك شوپتەردى مەزگىلىن تاۋىپ الا ءبىل دەپ ۇيرەتتى ول. ارىستانباب تۋرالى ەلدىڭ اۋزىندا اڭىز-اڭگىمەلەر كوپ. بىرەۋلەر ول ەرتە زاماندارداعى حاكىم لۇقپان ءتاۋىپتىڭ ۇرپاعى دەسە، ەندى بىرەۋلەر ونى مۇحاممەد پايعامباردان الدەقايدا بۇرىن تۋعىزىپ، ءومىر سۇرگىزەدى.

قالاي دەگەندە دە «مەن ءبىر جۇمباق اداممىن دەپ» اباي ايتقانداي، ارىستانبابتىڭ جۇمباق جان ەكەنى راس. ويىتكەنى، ونىڭ تۋعان-وسكەن جەرلەرى مەن جىلدارى بەلگىسىز، اتا-اناسى تۋرالى دا، وسكەن ورتاسى، العان ءبىلىمى تۋرالى دا، وتىرار مەن تۇركىستانعا كەلۋى تۋرالى دا ناقتى دەرەكتەر جوق. ءبىراق ومىردە بولعانى راس. وسىدان كەيىن بابامىزدىڭ جۇمباق جان بولماعاندا نەسى قالدى؟! قالاي دەگەندە ۇلكەن ءبىر اۋليەلىك كەرەمەتى بار ەكەنىن بۇكىل مۇسىلمان حالقى مويىندايدى. ءدال وسى جەرگە كەلگەندە ديمەكەڭ: «ءتالىپ، تىڭداپ تۇرسىڭ با؟» - دەپ سۇراپ قويدى. «ءيا، تىڭداپ تۇرمىن، ديمەكە»، - دەدى تايبەكوۆ.

وندا سەن تىڭداي بەر. مەن ايتا بەرەيىن. ەكەۋمىزدى ەشكىم بولە قويماس، كوپ سويلەدىڭ دە دەمەس. مەنىڭ اكەم ءدىندار ادام ەمەس. ءدىندى وقىپ، ۋاعىزدامايدى. ءبىراق قاتتى قۇرمەتتەيدى. وعان ءتىل تيگىزبەيدى، ونىڭ كوپتەگەن ارتىقشىلىعىن مويىندايدى. بارلىق زاماننىڭ تالاپتارىنا تۇپ-تۋرا كەلەتىن قاعيدالارى كوپ-اق دەپ وتىرادى. وتكەن پايعامبارلاردىڭ ءومىرى تۋرالى قيسسالاردى وقىپ وتىرىپ تاڭدانادى، ولارعا باس يەدى. مەنىڭ وڭتۇستىك وڭىرگە بارىپ قايتقانىمدى بىلسە؛ «ارىستانبابقا، ازىرەت سۇلتانعا باردىڭ با، جولىن ىستەدىڭ بە؟» - دەپ سۇراپ وتىرادى. ارۋاقتى ارداقتاپ، ونى باسىنا كوتەرىپ، سول ارقىلى كۇن كورىپ بايىپ وتىرعان ەلدەر بار. ال ءبىزدىڭ مۇسىلمان ەلىنىڭ ءبىرى - ساۋد ارابياسى ءبىر ادامنىڭ تۋعان جەرى مەن ولگەن جەرىن ارداقتاپ، تابىس كوزىنە اينالدىرىپ وتىر. ارىستانبابتىڭ دا سونداي ەرتەلى-كەش كيەلى ورىنعا اينالماۋىنا كىم كەپىل؟ وسى ۋاقىتقا دەيىن ەلىمىزدىڭ باياۋ دامۋىنا ارۋاققا قىرىن قاراۋ سياقتى بىرەۋ بايقاپ، بىرەۋ بايقامايتىن قۇپيا سىرىنىڭ جاتۋى مۇمكىن. ارۋاقتى ارداقتاي بىلەيىك اعايىن! باسقا ەلدەردىڭ ارۋاعى تىرىلەرگە دۇنيە تاۋىپ بەرىپ جاتىر. ءبىزدىڭ ارۋاقتار قۇلىپتاۋلى تۇر نەمەسە قورا-قوپسىعا اينالىپ كەتكەن. ارۋاققا دەگەن كوزقاراستا ايىرما، مىنە، وسىنداي.

مەن وتكەن قىستا قىرىمدا بولىپ قايتتىم. وندا تەگەرانداعى ءدىني قوعام مۇشەلەرىمەن وتكەن اڭگىمەنىڭ باس جاعىندا وتىرعانداردىڭ ىشىنەن بىرەۋى ورنىنان تۇرىپ بىزدەن الدىمەن، «ەگەر رۇقسات بولسا، ءبىر نارسەنى سىزدەن سۇراعىمىز بار»، - دەدى.

«سۇراڭىزدار، رۇقسات»، - دەدىم مەن. «ولاي بولسا، ءسىزدىڭ راببىڭىز كىم، ءدىنىڭىز قانداي، پايعامبارىڭىز كىم، قىبلاڭ قانداي، كىمنىڭ ۇرپاعىسىز، ميللەتىڭ كىم؟» - دەدى. مەن ءوزىنىڭ رەتىمەن: «اللا تاعالا، يسلام، مۇحاممەد، قاعبا، مۋاززامدا، ادام اتا، يبراھيم»، - دەپ جاۋاپ بەردىم.

ولار ءوز تىلدەرىندە «شىن مۇسىلمان، شىن مۇسىلمان» دەپ ءبىر-بىرىنە ايتىپ جاتتى. ءسىزدىڭ ەلدە وسى مۇحاممەد پايعامبارعا ساھابا ءارى اقىلگوي بولعان، الدەقايدا جاسى ۇلكەن ءبىر ۇلى ارۋاق جاتىر دەپ ەستيمىز، ءبىر ادام باسىن سۇقپايتىن كورىنەدى. تاستاندى بوپ ايدالادا جاتسا كەرەك. وسى ءسوز راس پا، ودان حابارىڭىز بار ما؟

- ءيا، حابارىم بار. ارىستانباب دەگەن كىسى ءبىزدىڭ ەلدە جاتقانى راس، - دەدىم. سوندا زالدا وتىرعان بارلىق ادام ورىندارىنان تۇرىپ، اۋىزدارىن كۇبىرلەتىپ، بەتتەرىن سيپاپ، ورىندارىنا قايتىپ وتىردى.

- وسىعان بايلانىستى مەندە تاعى ءبىر سۇراق بار سىزگە، - دەدى ەكىنشى ءبىر باسىنا سالدە ورانعان كىسى. «سۇراڭىز، قۇلاعىم سىزدە»، - دەدىم مەن. «ول كىسى سىزدەردە قالىڭ ەلدىڭ ورتاسىندا جاتىر ما؟» «قالىڭ ەلدىڭ ورتاسىندا ەمەس، شەتكەرىرەك، وڭاشا جاتىر دەگەنىمدە كەيبىرەۋلەرى باستارىن شايقادى». «ءبىز قالىڭ ەلدىڭ ورتاسىنا اكەپ قويىپ، تىرىلەردى تاربيەلەيتىن ارداقتى دا قۇرمەتتى ارۋاق تۇلعاعا اينالدىرساق، بىزگە سۇيەگىن بەرەسىزدەر مە؟» «بۇرىنعى وتكەن ادامداردىڭ بارلىعى دا ءدال ولگەن جەرلەرىنە قويىلعان دەگەن دەرەك بار. قوزعاماعان دۇرىس شىعار. ءبىزدىڭ ۇلكەن ءبىر وقىمىستى عۇلاما باۋىرىمىز شام شاھارىنىڭ ورتالىق زيراتىندا جاتقان ءال-ءفارابيدىڭ سۇيەگىن سۇراعانىمىزدا سيريانىڭ باسشىلارى وسىنداي جاۋاپ بەرگەن ءبىر كەزدە. پايعامبارلار مەن سول سياقتى الەمگە تانىمال ادامدار ولگەن جەرلەرىنە قويىلعان دەگەن اڭگىمەنى مۇحاممەد پايعامباردىڭ ءوزىنىڭ اۋزىنان ابۋباكىر سىدىق ەسىتگەن ەكەن. باسقالار ءارۋاقتى وسىلاي قۇرمەتتەپتى. بۇل بىزگە دە ساباق بولۋ كەرەك. امان بولساق وعان دا جەتەرمىز»، - دەدى دىنمۇحامەد احمەت ۇلى قونايەۆ.

- ارىستانباب نەگە وتىراردىڭ تۇبىنە بارىپ دۇنيە سالعان؟ - دەپ سۇرادى ديمەكەڭ تايبەكوۆتەن. ءبىزدىڭ حاتشى بىردەن جاۋاپ بەرە الماي كىبىرتىكتەپ قالدى. سونى سەزگەن ديماش احمەت ۇلى ءوز سۇراعىنا ءوزى جاۋاپ بەردى. ەسىڭدە بولسىن، ءبىلىپ قوي. ارىستانبابتى جوندەپ ءبىلۋ سەنىڭ مىندەتىڭ. ارىستانبابتىڭ بۇل وڭىرگە كەلگەنىمەن قوجا احمەت ياساۋيدىڭ تۋعانىنا مىڭ جىلدان استى. ول كەزدە وتىرار باتىس پەن شىعىستىڭ اراسىندا ۇلى جىبەك جولىنىڭ ۇستىندە تۇرعان مادەنيەتى مەن ەكونوميكاسى شالقىعان، سۋارمالى ەگىسى بار، سىڭسىعان باۋ-باقشانىڭ ىشىندە تۇرعان، ءجۇز مىڭداعان حالقى بار جاسىل قالا بولعان. ءدال قازىردىڭ وزىندە زەر سالىپ بايقاعان ادامعا وتىراردىڭ اينالاسىندا قازعان ارىق پەن سالعان ءۇيدىڭ تابى سايراپ جاتىر.

ارىستانبابتىڭ ولەر الدىنداعى ءومىرى وسى جەردە وتكەن. بۇل كادىمگى بىرەۋدىڭ وتى ءوشىپ، بىرەۋدىڭ وتى جاناتىن ۇيرەنشىكتى دۇنيە عوي. وتىرار قۇلاعاننان كەيىن تۇركىستان العا شىقتى. جالعىز شاپقان ات ءار ۋاقىتتا جۇيرىك بولادى. سونىمەن ارىستانباب قوجا احمەت ياساۋيگە دە، ءال-فارابيگە دە، قورقىتقا دا ۇستاز. ول گەولوگ، مەتاللۋرگ، قىدىر دارىعان ادام، ەسەپسىز كوپ جاساعان ەسكى زاماننىڭ تەبەرىك ادامى... ءتالىپ، مەن بولدىم، ماعان سۇراعىڭ بار ما؟ - دەدى ديمەكەڭ.

- ديمەكە، سۇراعىم جوق، مىڭ دا ءبىر راقمەت. سىزگە دەنى باسىڭىز ساۋ بولسىن، ءومىر جاسىڭىز ۇزاق بولسىن، تابىس تىلەيمىن، - دەدى ءتالىپ تايبەكوۆ.

- وڭتۇستىككە بارعان سايىن جاسى دا جولى دا ۇلكەن، پايعامباردىڭ كوزىن كورگەن دەپ الدىمەن ارىستانبابقا، سودان كەيىن قوجا احمەت ياساۋيگە كىرىپ شىعۋشى ەدىم. ارتىق ايتقان جەرىم بولسا، ىستەگەن قياناتىم بولسا، كەشىرە گور دەپ ىشتەي تىلەۋشى ەدىم. ءوزىمدى رۋحاني جەڭىلدەتىپ، ءارى جەتىلىپ قالعانداي سەزىم بيلەيتىن. ۇنەمى ىشتەي سيىنىپ جۇرەتىن ارۋاقتىڭ اماندىعىن ەستىگەن سوڭ كوبىرەك سويلەپ كەتتىم. بۇل اڭگىمە مەنەن گورى ساعان كەرەك، ءتالىپ، امان بول، - دەپ ديمەكەڭ تۇتقانى جاۋىپ قويدى.

- ءتۇس كورگەندەي اڭ-تاڭ بوپ مەن قالدىم. ءبىراق كوڭىلىم كوتەرىلىپ، بويىم سەرگىپ، وي-ءورىسىم ەداۋىر كەڭىپ بيىكتەپ قالدىم، - دەپ وتىرۋشى ەدى مارقۇم تايبەكوۆ. «ديمەكەڭمەن بولعان وسى اڭگىمەنى ەكەۋلەپ جازايىق تا، تاكە-اۋ»، - دەپ ءتالىپ تايبەكوۆكە ەكى-ءۇش رەت ەسكەرتتىم. «ابەكە، راقمەت، ەسكە ساپ ۇمىتتىرماي ءجۇرسىڭ. مەن ەڭ الدىمەن مىنا قولىمداعى تاياعىمدى تاستايىنشى، سودان كەيىن ءوزىم ايتام»، - دەۋشى ەدى مارقۇم.

زامان كەيدە كوزدى اشىپ-جۇمعانشا وزگەرەدى ەكەن. سونىمەن بىرگە تاريحقا دەگەن كوزقاراس تا وزگەرىپ جاتادى. د. ا. قونايەۆتىڭ باسقا ەلدەر سياقتى ارۋاقتى ارداقتاۋعا امان بولساق ءبىز دە جەتەرمىز دەگەنى كورەگەندىك بولىپ شىقتى. ارىستانبابتىڭ اۋزىنداعى قارا قۇلىپ الىنىپ، ەسىگى ايقارا اشىلدى. وعان جان كىردى. مۇسىلمان حالقى اعىلىپ كەلە باستادى. قازىر ول قۇمىرسقانىڭ يلەۋىنە اينالدى. باسقالاردى ايتپاعاندا پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ءتورت رەت، تۇركيانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى سۇلەيمەن ديمەرەل ەكى رەت كەلىپ زيارات جاسادى. قولىندا بيلىگى بار، ايتقانى بولاتىن ۇلكەن لاۋازىمدى كىسىلەر كەلەتىن اۋدانعا اينالدى.

مەيماندى كۇتىپ الۋ مەن شىعارىپ سالۋ سياقتى مارتەبەلى ۇردىسكە يە بولدىق. بۇدان ارتىق ابىروي، قۇدايدىڭ جاقسىلىعى بولا ما؟ وسىنىڭ ءبىرى ءبىزدىڭ تورىمىزدە جاتقان كيەلى ارىستانباب اۋليەنىڭ كەرەمەتى بولسا كەرەك. قازاق ارتىندا قالعان تۇياعى باردى تىرىگە سانايدى. ارىستانبابتىڭ ارتىندا بۇكىل مۇسىلمان حالقى بار. ولار اۋليەنىڭ قابىرىنە كەلىپ، باس ءيىپ، تاعزىم ەتۋدە، زيارات جاساۋدا. سوندىقتان ول ولگەن جوق، ول ءتىرى. وعان دەگەن قۇرمەت تىرىلەردەن ارتىق. ونىڭ ارۋاعى تىرىلەرگە قانات ءبىتىرىپ، جىگەرىن قايراپ، جەلەپ-جەبەۋدە. ونىڭ اتى وشپەيدى، قايتا ۋاقىت وتكەن سايىن رۋحى سونبەيتىن جۇلدىزدار سياقتى جارقىراي تۇسەدى.

ابۋباكىر جاپپاروۆ، ماكەن ۋاقتەگى،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى،

شۋ اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى، ولكەتانۋشى

elana.kz