مۇقاعالي ماقاتايەۆتىڭ دىنمۇحامەد قونايەۆقا جازعان حاتى

 ءتوزىمنىڭ دە شەگى بار ەمەس پە، ونىڭ ۇستىنە بۇل شاتپاق ۇزاق جىلدار بويى جانىمدى جەگىدەي جەپ كەلدى. اشىعىن ايتقاندا، سىزگە مەنى مازاسىزداندىرعان جايلاردىڭ ءبارىن جايىپ سالۋعا، ءبىرتۇرلى قورقاسوقتاپ جۇرەكسىنىپ ءجۇردىم. بۇلاردى بۇرىن ايتپاعانىمنىڭ دا وزگەشە سەبەپ- سالدارى بار بولاتىن. سول تۋرالى، قىمباتتى ديماش اعا، ەش بۇكپەسىز جۇرەگىممەن قان جىلاپ تۇرىپ ايتسام دەپ ەدىم.

مەن 1931 -جىلى 9 - قاڭتاردا الماتى وبلىسى، نارىنقول اۋدانى ەنگەلس اتىنداعى ۇجىمشار، شالكودە اۋىلدىق كەڭەسىندەگى شارۋالار سۇلەيمەن ماقاتايەۆ پەن ناعيما ماقاتايەۆانىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلىپپىن. اكەم س. ماقاتايەۆ ۇجىمشاردى تۇڭعىش ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى ەدى، سوڭىنان سول شارۋاشىلىقتى باسقاردى. كەدەيلەر زاۋزاتىنان شىعىپ، كوممۋنيستەر قاتارىنا كىردى. ۇلى وتان سوعىسىندا كالينين ماڭايىندا 1942 -جىلى ەرلىكپەن قازا تاۋىپ، ارتىنا كارى شەشەسى، ايەلى مەن ءۇش ۇلىن قالدىرىپ كەتتى. وندا مەن ءتورتىنشى سىنىپتا وقيتىنمىن. ءبىز مايدان شەبىندە بولماساق تا، سول جارالى جىلداردىڭ تاقسىرەتىن جۇرتپەن بىرگە تارتقانىمىز ايان. ۇجىمشار دالاسى مەنىڭ ءھام تۇرعىلاستارىمنىڭ ناعىز مەكتەبى بولدى. ىڭىرشاعى اينالعان اتتار مەن وگىزدەر جەككەن سوقا ايداپ، تۇقىم سەۋىپ، ماساق تەرىپ، ءشوپ شاپتىق ءبىز. سودان كەيىن عانا پارتاعا وتىردىق، مەكتەپتە قالاي بولسا سولاي وقىتتى. بۇل وتكەندەر مەن وتكەلەكتەر شوپاننان باستاپ اكادەميك، ستۋدەنتتەن باستاپ پارتيانىڭ قاراپايىم قىزمەتكەرىنە دەيىن جىلى قابىلداعان شىعارمالارىمدا كورىنىس، شەشىم تاپتى.

كەشىرىڭىز، ايتايىن دەگەنىم بۇل ەمەس ەدى. مەن ءوزىمنىڭ وزەكتى ورتەگەن وكىنىشتى سالدىر- سالاق ءومىرىم تۋرالى، تۋعان ادەبيەتكە قالاي كەلگەنىم تۋرالى، ون ەكى جىل بويى قازاق كەڭەس جىرىنا نە قوسقانىم تۋرالى، تىرشىلىگىمدە (ايتەۋىر شىعارماشىلىق تا ەمەس) سۇيىنگەن جانە كۇيىنگەن ساتتەرىم تۋرالى ايتقىم كەلەدى.

ءالقيسسا. ينتەرناتتا ونجىلدىقتى بىتىرگەننەن كەيىن وتباسىنىڭ كۇردەلى اۋىر تۇرمىسىنا بايلانىستى جوعارعى وقۋ ورنىندا ءبىلىم الۋدى جالعاي المادىم. انام قارتاڭ تارتىپ، سىرقاتتانا بەردى. كىشى باۋىرلارىم ءالى مەكتەپ قابىرعاسىندا ەدى، اجەم جارىقتىقتىڭ ابدەن كۇيى كەتىپ، شاڭىراقتىڭ تىرەۋى جالعىز ءوزىم بولىپ قالدىم. اۋىلدىق كەڭەستىڭ حاتشىسى، قىزىل وتاۋدىڭ مەڭگەرۋشىسى، ۇجىمشار كومتورگى قىزمەتتەرىن اتقارىپ، بىرنەشە جىل جەتى جىلدىق مەكتەپتە ۇستازدىق ەتتىم. ون سەگىز جاسىمدا ۇيلەندىم، بيىل وعان جيىرما بەس جىل تولادى. جۇبايىممەن ءتورت بالا تاربيەلەپ وتىرمىن، تۇڭعىشىم ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ، الداعى جىلدا بىتىرەدى.

1961 -جىلى مەنى اۋدان ورتالىعىنا شاقىرىپ الىپ، «سوۆەتتىك شەكارا» اتتى اۋداندىق ءۇنجاريانىڭ جاۋاپتى حاتشىسى ەتىپ بەكىتتى. ۇلكەن سەنىم ارتىپ، س و ك پ قاتارىنا الدى. بۇعان قاناعاتتانىپ، ايانباي ادال ەڭبەك ەتتىم. بىرتە- بىرتە شىعارماشىلىقپەن جاسىرىن اينالىسىپ، قولجازبامدى ەشقانداي رەداكسياعا جولداماي، ىشتەي بۋلىعىپ، ىڭكار ىزدەنىسكە ءتۇستىم. وزىمشە ورىسشا ۇيرەنىپ، الەمنىڭ كلاسسيكالىق كوركەم وي قازىناسىمەن تانىستىم.

 1962 -جىلى كوپتەن بەرى ويدا جۇرگەن ۆ. ي. لەنين تۋرالى پوەمالار توپتاماسىن اياقتاپ، ونىڭ ۇزىندىلەرىن «سوتسياليستىك قازاقستانعا» جىبەرىپ ەدىم، ارتىنشا جارىق كوردى. ودان كەيىن رەسپۋبليكا باسىلىمدارىندا ولەڭدەرىم ءجيى- ءجيى جاريالانىپ، تەلەديدار مەن راديودان بەرىلە باستادى. جامبىل، ماياكوۆسكي، سەيفۋللين سياقتى ءىزاشارلاردان كەيىن مەن كوسەمگە فانيلىك پەندە رەتىندە قاراپ، ونىڭ ازاماتتىق بەينەسىن بارىنشا اشىپ كورسەتكىم كەلدى. ولار 1964 -جىلى «يليچ» دەگەن اتپەن جارىق كوردى. سول پوەمامەن مەن قازاق ادەبيەتىنىڭ ەسىگىن اشتىم. سونىمەن بىرگە ومىردە دە، ونەردە دە مەنىڭ ماڭدايىمدى تاۋعا دا، تاسقا دا سوققان كەزەڭ باستالدى.

 1962 -جىلى (ن. س. حرۋشيەۆتىڭ كەزى) ءبىزدىڭ اۋداندى جويىپ، تۋعان ۇجىمشاردى ەكى شاقىرىم جەردەگى جاڭا قونىسقا اۋداردى. بۇل كولحوزشىلاردىڭ قالتاسىن قاعىپ، كوپ قيىندىق كەلتىردى؛ ءوز ءۇيىڭدى قيراتىپ، جاڭادان ىرگە كوتەرۋ وڭاي ما؟ اكەمنىڭ ماڭداي تەرى سىڭگەن مەكتەپ تە بۇزىلدى. عيمارات ونىڭ كوزىندەي كورىنۋشى ەدى (بۇل شىنىندا دا سولاي بولاتىن، كەرەك دەسەڭىز، اسىل مۇرا رەتىندە ودان ءبىر سۋرەت تە قالعان جوق). اۋدان ىرىلەنگەن سوڭ ءبىراز قىزمەت تە قىسقارتىلدى. مەن تاۋەكەل ەتىپ، جۇمىس تا، باسپانا دا بولماي تۇرىپ، ۇلكەن ۇمىتپەن استاناعا كوشىپ باردىم (ءتورت بالا، انام مەن زايىبىم جانە كىشى ءىنىم بار ەدى). ءبىر بولمەنى وتىز سومعا جالعا الىپ، «سوتسياليستىك قازاقستانعا» ادەبي قىزمەتكەر بولىپ ورنالاستىم. ايەلىم قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ مامانى بولا تۇرسا دا، مەكتەپتەردە ورىن بولماي شىقتى. تىرشىلىكتە تۇرمىستىڭ تۇيتكىلدەرى كوپ، ۇلكەن قىزىم التىنشى سىنىپتا وقىپ ءجۇرىپ اپاتقا ۇشىراپ، دۇنيە سالدى. ءبىر جىل گازەتتە قىزمەت ىستەپ، دەمالىس الىپ اۋىلعا كەتتىم. ءبىرىنشى مامىر مەرەكەسىنە تاپ كەلىپ، وندا ءۇش كۇن كىدىرىپ قالدىم. كەشىككەنىم ءۇشىن جۇمىستان شىعارىپ جىبەردى. ەندى مەن ءۇشىن ەڭ قيىن كۇندەر تۋدى.

«سوتسياليستىك قازاقستانداي» بەدەلدى باسىلىمنان كەتكەننەن كەيىن قىزمەتكە ورنالاسۋ وڭاي ەمەس ەدى. الايدا ءۇمىت ۇزبەي، وزىمە، جارىما شىعارماشىلىعىما سەندىم. وسىنداي ءارىسارى جاعدايدا ءجۇرىپ، كارل ماركس ءومىرىنىڭ لوندونداعى اۋىر كەزەڭىنە ارناپ «ماۆر» دەگەن پوەما جازدىم. ول 1970 -جىلى جارىققا شىقتى. ونىمەن قاتار «ارمىسىڭدار، ادامدار!» اتتى جيناق دايىنداپ ەدىم، ول 1966 -جىلى باسپا ءجۇزىن كوردى. ەكى جىل وتكەن سوڭ ورتاق اسحاناسى بار پاتەر الىپ جاعدايىم ءبىرشاما تۇزەلە باستادى دا تۇگەلدەي ءبىرجولاتا شىعارماشىلىققا دەن قويدىم.

«قارلىعاشىم، كەلدىڭ بە؟ »، «ماۆر»، «داريعا- جۇرەك» ولەڭدەر كىتابىم وقىرماندار قولىنا ءتيدى. دانتە اليگەريدىڭ «ادام ءاجۋاسىنداعى» «تامۇق» ءبولىمىن تۇتاس شەكسپير «سونەتتەرى» مەن امەريكانىڭ دەموكرات اقىنى ۋولت ۋيتمەننىڭ «ءشوپ شىرايىن» تارجىمەلەدىم. ءارقاشان ۋاقىت شاقىرۋىنا ەلگەزەك ءۇن قوسىپ، ءبىزدىڭ ەڭبەككەرلەردىڭ جاسامپازدىق تۇرمىس- تىرشىلىگىن جىرلاپ، تۋعان حالقىم، وتانىم، پارتيا تۋرالى، ماعان قىمبات تا قاستەرلى تاقىرىپتارعا بارلاۋ جاسادىم.

ەگەر، جىرلارىمدى ەسەپتەمەگەندە، «بولشيەۆيكتەر»، «اتاجۇرتتان رەپورتاج»، «الاتاۋ - التاي - ارقا - اتىراۋ» تولعاۋلارى سولاي تۋعان بولاتىن. بارىنە دە راحمەت! ايتەۋىر ەڭبەگىم ەش بولىپ، ەسكەرۋسىز قالعان جوق، ك  س ر و جازۋشىلار وداعىنا مۇشەلىككە ءوتتىم. 1973 -جىلى وقىعىم كەلىپ، تىلەك بىلدىرگەنىمدە قازاقستان جازۋشىلار وداعى مەنى ماسكەۋدەگى جوعارى ادەبي كۋرسقا جىبەردى، دەگەنمەن كەيبىر ءوز باسىمداعى جەكە كەمشىلىكتەرىمە بايلانىستى وقۋدى جالعاستىرا المادىم.

قىمباتتى ديماش اعا!

جوعارىدا ايتقاندارىمنىڭ ءبارى مۇلدە ءىز- ءتۇزسىز كەتكەن ەمەس. ناقتىلاي ايتسام، مەنىڭ اۋدانىم مەن ۇجىمشار جويىلىپ، «سوتسياليستىك قازاقستاننان» شىعارىلىپ، قىزىم قايتىس بولىپ، وعان قوسا بىرنەشە ەت جاقىن تۋعان- تۋىسىمنىڭ قازاسىنان كەيىن كۇيىنىپ، بارىنەن باز كەشتىم. بۇنىڭ ءبارى 1962-1964 -جىلداردىڭ اراسىندا (ن. س. حرۋشيەۆتىڭ كەزەڭىندە) بولعان ەدى. سول تۇستا مەن ومىرىمدە تۇزەلمەيتىن قاتە جىبەردىم. ارينە، ونى مويىنداۋ وڭاي ەمەس.

قاساقانا ما، جوق پا بىلمەيمىن، ءوزىڭىز تورەشى بولىڭىز، دەر كەزىندە ۋاقىتىلى جارنا تولەمەي، س و ك پ قاتارىنان وزىمنەن- ءوزىم شىعىپ قالدىم. بيلەتتى سوۆەت اۋداندىق پارتيا كوميتەتى تارتىپ الدى. سىرعابەكوۆا حاتشى بولاتىن. ول تاپ بولعان جاعدايدا شىعۋعا جول تابا الماي تىعىرىققا تىرەلدىم.

قالاي دەگەندە دە ءوز كىنامنان تازارۋ ءۇشىن شىعارماشىلىقتا شارق ۇرىپ ويلاندىم، تولعاندىم، ىزدەندىم. الگى اتاعان جۇمىستارىمنىڭ بارلىعى سول سىلكىنىستەردەن سوڭعى جەمىس. بار جان- تانىممەن ەلجۇرتىممەن بىرگە ەكەنىمدى تانىتقىم كەلدى.

ءبىزدىڭ قوعامدا ادام ءوزىن تاڭ شىعىنداي تازا ساقتاۋ، قانداي عانيبەت. وكىنىشكە قاراي، قانشاما تەر توگىپ ەڭبەكتەنسەم دە، بۇدان ون جىل بۇرىن جىبەرگەن قاتەلىك ەش تىنىم بەرمەيدى ماعان.

كەيدە تۋعان ادەبيەتتە قاراقان باسىنىڭ قامىن كۇيتتەيتىن كولدەنەڭ كوك اتتى كورىندىم. سوندىقتان قاتەلىگىم ەشقانداي جوندەلمەستەي سەزىنىپ، ۇنجىرعام ءتۇسىپ، كولەڭكەدە قالۋعا تىرىستىم، الدەكىمدەر مەنى دە كولەڭكەدە ۇستاۋعا ارەكەت ەتتى. نە ىستەگەن ءلازىم؟

بارىنە دە داريعا اقىن جۇرەك كىنالى. ايتسە دە بارىمدى سالىپ، ەڭبەكتەندىم. ءبارىبىر جەڭىل ەمەس ەدى. قول قالامنان قالت ەتكەندە جاعالاعان جاعىمپاز دوستارمەن، ءدالدۇرىش اقىندارمەن ىشە باستادىم. ولاردىڭ ىرقىنا قالاي تۇسكەنىمدى بايقاماي قالعاندايمىن. ءالسىن- ءالسىن مەنىڭ سەرىلىك ءومىرىم باستالدى. ءوزىم ۇياتتان ورتەنىپ تۇرسام دا، قۇرداستارىمنىڭ ءسال قۋانىشتارىنا سىلتەيتىن بولدىم. ىشكەنىمدى جاسىرمايمىن، ءبىراق ۇيىمە دە، باسقالاردىڭ كۇيىنە دە زيان كەلتىرگەن جوقپىن، ال رۋحاني جاعىن قايدام؟!

بالكىم، مەنىڭ قامىمدى جەگەندەر بولعان شىعار، ءوز- ءوزىمدى ءيتتىڭ ەتىنەن جەك كورە تۇرىپ، الدەنەگە قورىناتىن بولدىم. وسىنداي ساتتەردە ءوز ويلارىممەن وڭاشادا قالىپ، پوەزيا پىرىنە سىيىناتىن ەدىم. ايلاپ جازۋ ستولىنىڭ جانىندا تاپجىلماي وتىردىم. تەك، جىر عانا مەنىڭ جانىما داۋا بولىپ، دەرتىمدى ەمدەدى. ول ماعان ادال، تازا قىزمەت ەتتى. مەن دە وعان قارىزدار بولىپ قالعانىم جوق.

ەشۋاقىتتا ىشكىش بولعان ەمەسپىن، بولمايمىن دا، ال سالىنىپ ىشكەن كىسى ەشقاشان وتباسىن اسىراپ، بالا تاربيەلەپ، اقىلعا قونىمدى الدەقانداي ارەكەت ەتپەيدى. ادەتتە ادامنىڭ كۇنەستەن گورى، كولەڭكە جاقتارى كوزگە كوپ تۇسەدى. ءناجىستىڭ اتى - ءناجىس. ول ادامعا، اسىرەسە، مەن سياقتىلارعا ءبىر جۇقسا، جۋىق ارادا ودان تازارۋ وڭايلىققا سوقپايدى. ءوز ءىس- ارەكەتتەرىمدە ادامدارعا ۇدايى تاۋپيقسىز قاراپ، اسىرەسە ءىشىپ العاندا، يمانسىزدىققا بوي ۇرىپ، كوپ قاتەلىك جاساپپىن. ەشكىمدى كۇستانالاماي، دورەكىلىك تانىتپاي، بەتىڭ بار، ءجۇزىڭ بار دەمەي، قارا قىلدى قاق جارعانداي تۋرالىعىن ايتىپپىن. اقىرىندا وسى جىلعى قاڭتاردا قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ سەكرەتارياتى مەنى ك س ر و جازۋشىلار وداعى مۇشەلىگىنەن شىعارىپ تىندى، وزىمە دە سول كەرەك شىعار. ول ءۇشىن ەشكىمدى دە كىنالامايمىن.

كەزىندە مەن جازۋشىلار وداعىنىڭ اپپاراتىندا دا، «جۇلدىز» جۋرنالىندا دا قىزمەت ەتتىم. ءبىراق ءبارىبىر ءوزىمدى ءارقاشان باسى ارتىق سەزىندىم. ول ارىپتەستەرىمنىڭ ماعان دەگەن سالقىن قارىم- قاتىناسى سەزىلىپ تۇراتىن، مەنىڭ اتىما جامالعان جامانات قانىما سىڭگەندەي.

قۇرمەتتى ديماش اعا!

قازىر مەن بارىنەن دە ءتۇڭىلدىم. جولداس- دوستاردان دا، امپەي ىمىرالاستاردان دا، جامان ادەتتەردەن دە. ۇيدە ومالىپ جازا بەرەمىن، جازا بەرەمىن. بۇلاردىڭ نە اكەلەرىن كىم بىلەدى؟ «سىرىم ساعان، وتانىم» اتتى جاڭا كىتاپتىڭ قولجازباسىن دايىندادىم. ەگەر «جازۋشى» باسپاسى نەمەسە قازاقستان جازۋشىلار وداعى 1975 -جىلعى جوسپارعا ەنگىزبەي، سىزىپ تاستاسا تاعدىرىم قالاي بولادى؟ ەكى جىل بولدى ەش جەردە جۇمىس ىستەمەيمىن، وتباسىم ۇلكەن، كەيۋانا انام، ءتورت بالام بار، ايەلىم جارتى جالاقىمەن مەكتەپتە ۇستازدىق ەتىپ ءجۇر.

تاياۋ ارادا مەنىڭ «اققۋلار ۇيىقتاعاندا» اتتى جاڭا جيناعىم جارىق كوردى. چيليدىڭ ۇلى اقىنى پابلو نەرۋداعا ارناعان پوەمام جاريالاندى. سويتسە دە مەن ەرتەڭنەن كۇدەرىمدى ۇزبەي، جازۋدى جالعاستىرىپ جاتىرمىن. جاقىندا عانا «حالقىما حات» دەگەن ولەڭىمدى ءتامامدادىم.

ارداقتى ديماش اعا!

مەن قىرىق ەكى جاسقا تولىپ، جان تىنىشتىعىن باسقا تاراپتان ىزدەگەنىمدى ءتۇسىندىم. وزىمە- ءوزىم كەلىپ، كىنامدى جۋىپ- شايىپ، ءوز اقىماقتىعىمنان جوعالتقانىمدى قالپىنا كەلتىرۋگە كومەكتەسىڭىز. اجال الدىندا تۇرعاندايمىن، قۇتقارا كورىڭىز!

ءسىز قالاي شەشسەڭىز، سولاي بولادى.

ىزگى ىلتيپاتپەن م. ماقاتايەۆ 17.ۋ.1974 ج.

https://qasym.kz