عالىمدار: جاھاندىق جىلىنۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جاساندى قىس قاجەت

شامامەن ХХІ عاسىردىڭ سوڭىنا كەلىپ جەڭىل شارالار قاراستىرىلسا (ءوندىرىس قوقىستارى ازايتىلسا، ورمان كولەمى كوبەيتىلسە) جەر شارى بۇرىنعىدان 2 گرادۋسقا ىستىق بولادى، ەگەر وسىنداي دا شارالار قولدانىلماسا وندا اۋا- رايىنىڭ ورتاشا تەمپەراتۋراسى 4 گرادۋسقا دەيىن ارتادى. سونىڭ ناتيجەسىندە ماڭگى مۇزدىقتار ەرىپ، تەڭىز جاعالاۋىنداعى قالالار سۋ تۇبىنە باتىپ، ادام ءولىمى جيىلەپ، تابيعي اپاتتار كۇرت ارتادى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، جاھاندىق جىلىنۋدى جەڭىل- جەلپى ادىستەرمەن توقتاتا المايمىز. قاتەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جەر شارىن جاساندى جولمەن سۋىتۋ تاسىلدەرى قاراستىرىلىپ جاتىر. ءبىرىنشى: ستراتوسفەرا قاباتىنا حيميالىق قوسپا شاشۋ ەڭ كوپ ماقۇلدانىپ جاتقان جوبا گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنە تيەسىلى. گارۆارد جانە يەل ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارى جاھاندىق جىلىنۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ەرەكشە ءادىس ۇسىندى.

 Environmental Research Letters باسىلىمى جاھاندىق جىلىنۋدى الدىن الۋ ماقساتىندا كۇن ساۋلەسىنىڭ جەر شارىنا ءتۇسۋىن ازايتۋ كەرەك ەكەنىن جازعان. ول ءۇشىن ستراتوسفەرا قاباتىنا حيميالىق قوسپا شاشۋ ۇسىنىلعان. بۇل ۇسىنىس اياسىندا 20 شاقىرىم بيىكتىككە سۋلفاتتار قوسپاسىن شاشۋ قاراستىرىلعان. ءبىراق، عالىمداردىڭ پىكىرىنشە، ۇلكەن كولەمدەگى حيميالىق قوسپالاردى شاشاتىن ۇشاق ازىرگە جاسالماعان. تەك، بۇل ۇدەرىستى 15 جىلدان كەيىن عانا جۇزەگە اسىرۋعا بولادى ەكەن. مامانداردىڭ ايتۋىنشا، وعان كەتەتىن شىعىن 3,5 ميلليارد دوللار كولەمىندە بولماق. عالىمدار بۇل باعدارلامانىڭ ءىس- جۇزىندە جۇزەگە اساتىنىنا كۇمانمەن قارايدى. سەبەبى، سۋلفاتتاردى ستراتوسفەرا قاباتىنا شاشقاننان كەيىن اۋا رايى قالاي وزگەرەتىنىن ەشكىم دە ءدوپ باسىپ ايتا المايدى. عالىمدار حيميالىق قوسپانىڭ اۋا قاباتىنا كەرىسىنشە اسەر ەتىپ، جەر بەتىندە قۇرعاقشىلىق پەن باسقا دا تابيعي اپاتتار كوبەيىپ كەتەتىنە دە الاڭداۋلى.

 ەكىنشى: مۇحيت سۋىنا تەمىر يونىن قوسۋ تاعى جوبا بويىنشا مۇحيت سۋىنا تەمىر يونىن قوسۋ قاراستىرىلعان. بۇل فوتوسينتەز پروتسەسىن رەتتەيدى، سودان كەيىن اتموسفەراداعى كومىرقىشقىل گازى ۇنەمى مۇحيتقا ءسىڭىپ وتىرادى. عالىمدار وسىلاي اۋاداعى پارنيكتىك گازداردان قۇتىلماقشى.

 ءۇشىنشى: جاساندى بۇلت ۆاشينگتون عالىمدارى جاساندى بۇلتتاردى اسپانعا شىعارۋ جولدارىن ۇسىندى. ولار ارنايى جابدىقتى پايدالانىپ اتموسفەرانىڭ جوعارعى قاباتتارىنا سەكۋندىنا بىرنەشە تريلليون جىلدامدىقتا ۇشاتىن بولشەكتەردى شاشىراتۋدىڭ جولدارىن جاساماقشى. ەسەپتەۋلەر كورسەتكەندەي، جاساندى تۇردە پايدا بولعان بۇلتتار كۇن ساۋلەلەرىن توسادى، بۇل ورتاشا تەمپەراتۋرانىڭ تومەندەۋىن قامتاماسىز ەتەدى.

 ءتورتىنشى: اركتيكا مۇزدىعىنا تۇشى سۋ شاشۋ تاعى ءبىر جوبا بويىنشا اركتيكا مۇزدارىنىڭ ەرۋىنىڭ الدىن الۋ قاراستىرىلعان. اركتيكا مۇزدىقتارى اينا سياقتى بولىپ، مۇحيتتاردىڭ قىزىپ كەتپەۋى ءۇشىن كۇن نۇرىن قايتارىپ تۇرادى. عالىمدار سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتىنىڭ ۇستىنە تۇشى سۋ شاشۋ ارقىلى مۇز كولەمىن ارتتىرۋدى كوزدەپ وتىر. سەبەبى تۇشى سۋ تەز قاتادى.

 بەسىنشى: عارىشتاعى ۇلكەن قولشاتىر عالىمدار جاھاندىق جىلىنۋعا عارىش ارقىلى دا قارسى تۇرماقشى. امەريكالىق استرونوم رودجەر ەنجەلدىڭ يدەياسى بويىنشا، عارىشتا 16 تريلليون كرەمنيي شەڭبەرلەرىنەن قۇرالعان وتە ۇلكەن قولشاتىر قۇرۋ كەرەك ەكەن. ول كۇن ساۋلەسىن باسقا جاقا بۇرىپ جىبەرۋگە ءوز سەپتىگىن تيگىزەدى.

 التىنشى: جاساندى سەرىكتەردى كوبەيتۋ ەنجەلدىڭ تاعى ءبىر ۇسىنىسى -  جەر اينالاسىنداعى جاساندى سەرىكتەردى كوبەيتۋ كەرەك. جاساندى سەرىكتەر كوپ بولعان سايىن ولار ءبىر- بىرىنە جاقىن ورنالاسىپ، جەر بەتىندەگى 300 ميلليون گەكتەرداي اۋماققا كولەڭكە تۇسىرەدى ەكەن.

 جەتىنشى: اتوم بومباسىن جارۋ جوبالار اراسىندا قيسىنعا كەلمەيتىن قياليلارى دا بار. مىسالى، جەر شارىنىڭ ادام تۇرمايتىن اۋماعىندا وتە ۇلكەن تەرمويادورلى بومبا جارۋ جوباسى. "ناتيجەسىندە اتموسفەراعا كوپتەپ شاڭ- توزاڭ كوتەرىلىپ كۇن كوزىن توسادى"، -  دەيدى جوبا اۆتورلارى. جوعارىدا ايتىپ وتكەن جوبالاردىڭ "قانشا قاراجات كەتەدى، زياندى- پايدالى تۇستارى قانداي؟ " سىندى بىرنەشە سۇراقتاردىڭ جاۋابى ىزدەستىرىلىپ، جان- جاقتى زەرتتەلگەننەن سوڭ عانا بىرەۋى تاڭداپ الىنادى.

Massaget.kz