ارال تەڭىزى تۋرالى دەرەكتەر
ارال تەڭىزى كەزىندە پلانەتامىزداعى ەڭ ۇلكەن تەڭىز بولدى. قازىرگى ۋاقىتتا ول سوڭعى كۇندەرىن ءسۇرىپ، تارتىلۋدا. 1989 -جىلى ارال تەڭىزى سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك بولىپ، ەكى وقشاۋلانعان سۋقويماعا ءبولىندى. سوڭعى رەت تەڭىز شىعىس جانە باتىس دەپ ەكى بولىككە ءبولىندى. ال 2014 -جىلى شىعىس تەڭىزى تاپتىرىپ، قۇرعاق قۇرلىققا اينالدى.
جويىلىپ بارا جاتقانىنا قاراماستان، ارال تەڭىزى كەيبىر قۇپيالاردى ساقتاۋدا.
1. ارال تەڭىزى تايازدانىپ بارادى
ارال تەڭىزى بىرتىندەپ جانە ءبىر مەزگىلدە جىلدام تايازدانىپ بارادى. تەڭىزدىڭ ەڭ تەرەڭ جەرى - 22 مەتر دەپ ەسەپتەلىنگەن. 1960 -جىلى بۇل كورسەتكىش 53 مەتر بولاتىن. عالىمداردىڭ دالەلدەرى بويىنشا، بۇل كورسەتكىش 19 - عاسىردا ودان دا كوپ بولعان. تەڭىزدىڭ تايازدانۋ سەبەبى - ادامدىڭ قىزمەتى جانە تەڭىزگە قۇياتىن نەگىزگى سۋ قويمالارىنداعى سۋدىڭ باسقا قاجەتتىلىكتەرگە پايدالانۋىندا.
2. وڭتۇستىك نەمەسە سولتۇستىك؟
ارال تەڭىزى - وڭتۇستىك پە، الدە سولتۇستىك پە؟ ەجەلگى قىتايلىقتار ارالدى سولتۇستىك تەڭىز دەپ ەسەپتەدى. ارال تەڭىزى تۋرالى العاش رەت ب. ز. ب. II عاسىرداعى شەجىرەلەردە ايتىلعان. تايازدانۋىنا بايلانىستى قازىرگى ۋاقىتتا باتىس پەن شىعىس تەڭىزدەرى بىرىگىپ كەتتى.
3. ارالدى تەڭىز
جەرگىلىكتى تۇرعىندار تەڭىزدى ارالدى تەڭىز دەپ اتايدى. بۇل ونىڭ تايازدانۋىنا بايلانىستى ەمەس، ارالدا كوپتەگەن ارالداردىڭ بولۋىنا بايلانىستى. قورقىنىشتى فاكتور - مۇنداي ارالدار قاۋىپسىز ەمەس. سەبەبى، كەزىندە جاندانۋ ارالىندا ارنايى زەرتحانا جۇرگىزىلىپ، ءتۇرلى ۆيرۋستار سىنالعان. ونىڭ ىشىندە سۇزەك، وبا سەكىلدى قاۋىپتى اۋرۋلار. سونداي- اق، قازىرگى ۋاقىتتا زەرتحاناعا كىرۋ جۇيەسى جابىق.
4. وركەنيەت بەسىگى
تەڭىز تۇبىندە 11-16 عاسىرلارداعى ەجەلگى ەلدى مەكەندەر مەن عيبادات ورىندارىنىڭ قالدىقتارى بار. ارحيتەكتۋرانىڭ كونە ەسكەرتكىشتەرى بىرتىندەپ انىقتالىپ، اشىلۋدا. سونىمەن بىرگە، بۇل جەرلەردى ارال انتلانتيداسى دەپ اتايدى.
5. تۇزدى تەڭىز
ارال تەڭىزى پلانەتاداعى تۇزدى تەڭىزدەردىڭ ءبىرى. 1960 -جىلعا دەيىن سۋدىڭ تۇزدىلىعى %11 دان اسپايتىن. بۇل سۋدى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردار دا ىشە العان. سول جىلداردا سۋ الەمى ءارتۇرلى مەكەندەۋشىلەر رەتىندە كورسەتىلگەن. ءبىراق، سۋدىڭ ازايۋىمەن ونىڭ تۇزدىلىعى جوعارىلاي ءتۇستى. قازىرگى ۋاقىتتا وندا 11 ميلليون تونناعا جۋىق تۇز بار.
6. جارتىلاي تەڭىز- جارتىلاي وزەن
ارال تەڭىزىنىڭ سۋى كاربونات پەن سۋلفاتتان تۇرادى. بۇل قۇرام وزگە تەڭىزدەردىڭ سۋىنىڭ قوسپاسىنان الدەقايدا ەرەكشەلەنەدى.
7. كوك تەڭىز
ارال تەڭىزىنىڭ ايدىنى - ەرىتىلگەن ۋلترامارين، ياعني وتە اشىق كوك بوياۋ. مۇنداي كوك سۋلار وتە سيرەك كەزدەسەدى. ورىس شەجىرەلەرىندە ارالدىڭ اتاۋى كوك تەڭىز دەپ جازىلعان.
8. وزگە عالامشارلىقتارعا ارنالعان الاڭ
1990 -جىلى عالىمدار ارال تەڭىزىنىڭ جاعالاۋلارىن سۋرەتكە ءتۇسىردى. سوندا ولار 15 مەتر تەرەڭدىكتە ناسكا شولىندەگى بەينەلەرگە ۇقسايتىن ءارتۇرلى گەومەتريالىق پىشىندەردى كوردى. وسىدان كەيىن قۇمدى بوگەت بۇزىلدى، ال تۇسىرىلگەن سۋرەتتەردى سۋ باسىپ كەتتى. سول كەزدە عالىمدار وندا وزگە عالامشارلىقتار كەلگەن دەگەن بولجام جاسادى.
9. دۇرىس ەمەس تەڭىز
ارال تەڭىزى دۇرىس ەمەس تەڭىز دەپ سانالادى. مۇندا اعىن سولتۇستىك جارتى شاردا ورنالاسقان تەڭىزدەر سەكىلدى ساعات تىلىمەن ەمەس، ساعات تىلىنە قارسى اعادى. سونىمەن قاتار، سۋدىڭ تەرەڭدىگىنەن باستاپ وتتەگىمەن قانىعۋى ارتۋدا. ال، باسقا تەڭىزدەردە بۇل كورسەتكىش تومەندەپ بارادى.
10. كامبالانىڭ ءوسۋى
عالىمدار ارال تەڭىزىندەگى بالىقتاردىڭ سانى ۇنەمى ازايىپ بارا جاتقانىن انىقتادى. ءبىراق، كامبالا تارىزدىلەردىڭ سانى كۇننەن- كۇنگە وسۋدە. قازىرگى ۋاقىتتا كامبالانىڭ سانى جەرگىلىكتى قوي باسىنان اسىپ تۇسەدى. ءبىراز ۋاقىت بۇرىن جىلىنا 1 ميلليون توننا كامبالا اۋلانعان. دەگەنمەن، بالىقشىلار كامبالادان باسقا ارال تاياقشاسى، اقتابان، اقبالىق سەكىلدى بالىقتاردى دا اۋعا تۇسىرەدى.
Stan.kz