التايداعى ماڭگى مۇزتاۋدىڭ قۇپياسى نەدە؟
سويتە تۇرا گيمالايدى مەكەن ەتكەن تيبەت جۇرتىنىڭ تاڭداۋلى تاقۋالارى جىل سايىن مۇزتاۋعا كەلىپ، ءمىناجات ەتەدى. ءسىرا، تاۋلاردىڭ قاسيەتى بيىكتىگىمەن ولشەنبەسە كەرەك...
مۇزتاۋعا وسكەمەننەن جەتۋ ءۇشىن ارى كەتسە، 3 كۇن، ايتپەسە 2 تاۋلىك جۇرەسىز. جول ازابىن كورىكتى قاتونقاراعايدىڭ تۇمسا تابيعاتى ۇمىتتىرىپ جىبەرەتىنىنە كەپىلدىك بەرەمىز.
ەڭ قىزىعى، جارتىلاي كولىكپەن، جارتىلاي اتپەن جەتكەنىڭىزدە مۇزتاۋ ءسىزدى يىعىنا شىعارماق تۇگىل، ءجۇزىن دە كورسەتپەي قويۋى مۇمكىن. گيمالاي اسىپ، ايشىلىق جول ءجۇرىپ كەلگەن تالاي تاقۋانىڭ مۇزتاۋ اسپانىنىڭ اشىلعانىن كورمەي، تاۋسىلىپ قايتقانىنا جەرگىلىكتى حالىق تالاي كۋا بولعان. وعان بولا قىسىلىپ جاتقان مۇزتاۋ جوق.
ۇناتپاعان ادامعا تۇمانىن قاپتاتىپ، ءجۇزىن كورسەتپەي اپتالاپ تۇنەرىپ تۇرا بەرەدى. تاۋدىڭ وسى مىنەزىن جازۋشى ورالحان بوكەي ودان بەتەر تىلسىمداندىرىپ جىبەرگەن. ونىڭ پايىمىنشا، ءتور التايعا تابانىڭىز تيگەن ساتتە ۇنەمى مۇنارتىپ تۇراتىن مۇزتاۋ قوس كۇمىس دۋلىعاسىن كورسەتسە، باقىتتى بولام دەي بەرىڭىز. ال مۇزتاۋدىڭ شىڭىنا ورمەلەپ شىقساڭىز، جاز ورتاسىندا وندا اۋا تەمپەراتۋراسى 20 گرادۋس سۋىقتى كورسەتىپ تۇرعادى.
جالپى مۇزتاۋعا شىعۋ اسا قاۋىپسىز ەمەس. تەك ول ءۇشىن جارتى جىل بۇرىن دەنەڭىزدى شىنىقتىرىپ، اساي- مۇسەيىڭىزدى الپينيستەي قامداپ بارماساڭىز، جوسپارىڭىز جول ورتادا جەلگە ۇشارى حاق. كاسىبي الپينيستەر تۋريستەر توبىن مۇزتاۋعا ەرتىپ شىعارعاندارى ءۇشىن اقشا الادى. جالپى تۋريستىك كومپانيالار ارقىلى مۇزتاۋدىڭ ەتەگىنە دەيىن سەرۋەندەپ قايتۋ ءۇشىن كەم دەگەندە 100 مىڭ تەڭگەڭىز بولۋى كەرەك. دىتتەگەن ورنىڭىز بيىكتەگەن سايىن قىزمەت باعاسى دا جوعارىلاي بەرەدى.
گيمالاي مەن مۇزتاۋدىڭ بايلانىسى
وسىنداي تاكاپپار، يت ارقاسى قيانداعى مۇزتاۋعا ەل نەگە قۇمار؟ تيبەت تاقۋالارى مۇندا قاي اتاسىنىڭ مۇراسىن ىزدەپ ءجۇر؟ بۇگىندە قوس مەملەكەتتىڭ قۇندىلىعىنا اينالعان شىڭعا رەسەيلىكتەردىڭ ءوز جاعىنان شىقپاي، ءبىزدىڭ شەكارا ارقىلى ورمەلەۋىندە نە قۇپيا بار؟
اۋەلى تيبەتتىكتەردىڭ ىزدەگەنىن تۇگەندەپ كورەيىك.
ءۇندىنىڭ «ماحابحاراتا» داستانى بۋددانىڭ تيبەت پەن اگراعا مۇزتاۋدان بارعانىن ايتادى. وسى داستانعا سۇيەنىپ ونى ءبۋدديزمنىڭ وشاعىنا بالايتىندار كوپ. ايتسە دە، مۇزتاۋ اتىمەن ايگىلى بولعان شىڭ تەك التايدا عانا بار دەۋدەن اۋلاقپىز. ۇندىلەردىڭ تاعى ءبىر كونە جىرىندا مەرۋ (مۇزتاۋ ماعىناسىندا) شىڭى بۇكىل مۇحيت اتاۋلىنىڭ تەڭ ورتاسىندا تۇرعان ۇلى باستاۋ دەپ ايتىلعان. ءبىزدىڭ مۇزتاۋ ءۇندى، تىنىق جانە سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتتاردان بىردەي قاشىقتىقتا جاتىر. وسىنى بىلەتىن تيبەتتىكتەر مۇزتاۋعا ءمىناجات ەتىپ قايتۋدى ەكى دۇنيەنىڭ ەسىگى - شامبالاعا ءتاۋ ەتۋ دەپ بىلەدى.
بۇل شىڭنىڭ ماڭايىندا التىنتامىر مەن مارالتامىر، شۇعىنىق سىندى 200 ءتۇرلى اسا سيرەك كەزدەسەتىن دارىلىك شوپتەر وسەدى. ءداستۇرلى مەديتسيناسى دامىعان تيبەتتىكتەردىڭ كونەدەن بۇل تاۋدى قۇدىرەت تۇتۋىنىڭ ءبىر ۇشىعى وسىندا جاتۋى دا مۇمكىن. مۇزتاۋ قويناۋىندا تەرەڭدىگى 500 مەترگە، ۇزىندىعى 3,8 شاقىرىمعا دەيىن جەتەتىن قامىشلى سىندى الىپ ۇڭگىرلەر بار. ول ۇڭگىردىڭ ءتۇبى جەراستى كولدەرىمەن جالعاسقان. كەزىندە وسى ۇڭگىرلەردە تيبەتكە دەيىن اپاراتىن جەراستى جولى بولعان دەسەدى. ەڭ قىزىعى، تابىلعان ۇڭگىرلەردىڭ بارلىعىندا ادام تىرشىلىگىنىڭ ىزدەرى قالعان.
سول ۇڭگىرلەردەگى ءتۇرلى ءپىشىندى تەكشە تاستار مۇندا ەجەلگى ابسەرۆاتوريا بولعانىن مەڭزەيدى. ال قيالى جۇيرىك جيھانكەزدەر وسى تاستارعا سۇيەنىپ، مۇزتاۋدى بوگدە پلانەتالىقتاردىڭ جەردەگى ايلاعى دەپ ءجۇر. وسى ايتىلعان دەرەكتىڭ ءبارى مۇزتاۋ توڭىرەگىندە ەجەلگى مايا ءتارىزدى وزىق وركەنيەت بولۋى مۇمكىن دەگەن ويعا جەتەلەيدى. تابيعاتتان تىلسىم، تاريحتان سەنساتسيا ىزدەگەن تۋريستەر ءۇشىن مۇزتاۋ وسى قىرلارىمەن قۇندى.
ۇماي انا مەكەنى
ەگەر مۇزتاۋ پۇتقا تابىنعان تيبەتتىكتەردىڭ قاعباسى بولسا، مەككەسى بار مۇسىلماننان سانالاتىن قازاق ونى نەگە قايسەت تۇتۋى كەرەك؟ رەسەيدىڭ التاي ولكەسىندە اق بۇرحان جايلى ەجەلگى اڭىز بار. مازمۇنى تۇرىكتەردىڭ «ەرگەنوقون» اپساناسىمەن سارىنداس.
قاندى شايقاستا ويسىراي جەڭىلىس تاپقان التاي بيلەۋشىسى حالقىن مۇزتاۋعا پانالاتىپ، ءوزى جاساعىمەن ۇزاق ساپارعا اتتانادى. حالقىمەن قوشتاسىپ تۇرىپ اق بۇرحان مىندەتتى تۇردە ورالاتىنىن، التايلىقتاردىڭ مەملەكەتىن قالپىنا كەلتىرەتىنىن، ول كەلگەندە مۇزتاۋدىڭ ءۇشباستى شىڭى بەلگى بەرەتىنىن ەسكەرتەدى.
وتكەن عاسىردىڭ باسىندا جەر سىلكىنىسىنەن مۇزتاۋدىڭ ءبىر باسى قۇلاعاندا ەجەلگى اڭىز جادىندا قالعان التايلىقتار ءبىراز دۇرلىگىپ باسىلعان ەكەن. التاي ولكەسىنىڭ كونەكوزدەرى مۇزتاۋدى ءۇش سۇمەر دەپ اتاعان. بۇل اتاۋ و باستا شىڭنىڭ ءۇش باستى بولعانىن ايعاقتاپ تۇرعانداي.
«تۇركى اكادەمياسى» حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان ءقىدىرالىنىڭ ايتۋىنشا، ەرگەنەقون، جيدەلىبايسىن، جەرۇيىق، وتۇكەن، اق بۇرحان اڭىزدارىنىڭ ءبارى تۇركى جۇرتىنىڭ شىعۋ تاريحىنان حابار بەرەتىن ءبىر اقيقاتتىڭ بىتىراپ جەتكەن ۇزىكتەرى. وسى قيسىنعا سالساق، مۇزتاۋدا تۇركىلەردىڭ ءىزى قالعان. مۇزتاۋ قازاققا سونىسىمەن قۇندى. التايلىقتار مۇزتاۋدى ۇماي اناعا تەڭەگەن (يسلام مەن حريستيان ءدىنى كەلگەنگە دەيىن).
شىڭنان باستاۋ الاتىن سانسىز وزەن- كولدىڭ ىشىندە اق بەرەل مەن اقكەمنىڭ سۇتتەي اعارىپ اعۋى ەرتەدەگى تۇركىلەرگە ۇماي انانىڭ سۇتىندەي كورىنگەن. التايدىڭ اتالمىش بولىگى سەيسميكالىق اۋدانعا جاتادى. ويتكەنى، 7-8 بالدىق سىلكىنىستەر ءجيى بولىپ تۇرادى. مۇزدىقتار اراسىمەن مۇز كەسەكتەرىنەن كوشكىن ءجۇرىپ جاتۋى سول دۇمپۋلەردىڭ سالدارىنان. سافاري جانرىنىڭ ساردارى الىبەك اسقاروۆ سول «مۇزدى بۇلاقتار» تۋرالى ايگىلى جولجازباسىندا كەڭىنەن اڭگىمەلەگەن.
تاۋ ەتەگىنە التىن كومىلگەن
رەسەيلىكتەردىڭ ءوز اۋماعىنداعى مۇزتاۋعا بىزدەگى بولىگى ارقىلى ورمەلەۋىن جەرگىلىكتى كومپانيالار تۋريستىك مارشرۋتتىڭ مازمۇنىمەن بايلانىستىرادى. وسكەمەننەن شىققان بويدا ەرتىسكە تىرەلىپ، پورومعا مىنەسىز. كەمە ۇستىندەگى ءبىر ساعاتتىق سەيىل جولسوقتى بولعان ءتان مەن جاندى قاتار سەرگىتىپ جىبەرەدى. پورومنان تۇسكەن بويدا-اق جەل تۇرە قۋعان بۇلتتاردى قاماپ تۇرعان التايدىڭ قارلى شىڭدارى مەنمۇندالاي باستايدى. يلەكتەلگەن بۇلتتاردىڭ اراسىنان مۇزتاۋدى ىزدەپ اۋرە بولماي- اق قويىڭىز. ويتكەنى، ول تەك قابىرعا اۋىلىنا جەتكەندە كوزگە ىلىنەدى. وندا دا جولىڭىز بولىپ، اسپان اشىق تۇرسا عانا كورەسىز. سول قابىرعا اۋىلىنان مۇزتاۋدىڭ تۇبىنە جەتكەنگە دەيىن جول بويى تاريح پەن تىلسىمعا قاتار ەنىپ وتىراسىز.
ءبىر قاراساڭىز، التايدىڭ ادال جىرشىسى ورالحان بوكەيدىڭ تۋعان اۋىلى شىڭعىستاي قالىپ بارا جاتادى. ەندى بىردە تۇركى وركەنيەتىنىڭ قۇپياسىن كەۋدەگە باسىپ بەرەلدەگى پاتشالار جازىعى جاتادى. ودان ءارى قارايعى جولدى اتپەن ەڭسەرۋگە تۋرا كەلەدى.
تەڭىز دەڭگەيىنەن 3000 مەتر بيىكتىكتەگى كوككول كەنىشى دە مۇزتاۋعا بارار جولدا جاتىر. مۇندا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە ۆولفرام مەن موليبدەن قازىلعان. بۇل جەردىڭ باستى ەرەكشەلىگى، شىلدەنىڭ ورتاسىندا دا تاۋدىڭ قايسار گۇلدەرىن قار باسا بەرەدى.
رەسەيلىكتەر وسى تاماشانىڭ ءبارىن ءبىر ساپاردا قامتۋ ءۇشىن مۇزتاۋعا ءبىز جاعىنان اعىلاتىن كورىنەدى.
«مەن شىڭعا رەسەي جاعىنان دا جاقىنداپ كورگەم. بىزدەگىدەي كوركەم ەمەس. كوككولدىڭ اينا بەتىندەگى مۇزتاۋ بەينەسىن سۋرەتكە الۋدىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت. سونى بىلەتىن اككى تۋريستەر جول شىعىنىنا قاراماستان، ءبىز ارقىلى مۇزتاۋعا كەلەدى» - دەيدى جەرگىلىكتى تۋريستىك كومپانيانىڭ باسشىسى يرينا Щەگلوۆا. مۇنى ەستىپ، «مۇزتاۋ ءوز پەيىلىن قازاققا بۇرعان ەكەن- اۋ» دەپ ىرىمدادىق.
كەيبىر زەرتتەۋشىلەر ماڭگى توڭ قۇرساپ جاتقان مۇزتاۋدىڭ ەتەگىندە شىڭعىس حاننىڭ سۇيەگى كومىلگەن دەگەن دولبار ايتىپ ءجۇر. پەتر پاتشا يمپەريانىڭ اسكەري فلوتىن جاساقتاردا مۇزتاۋدىڭ ىرگەسىندەگى التىندى قورىمداردى توناۋعا ارنايى ەكسپەديتسيالار جىبەرگەن دەگەن دە دەرەك بار.
مۇزتاۋعا اياق باسۋ ءۇشىن ەكى ەلدىڭ شەكاراشىلارىنا كورسەتەتىن رۇقسات قاعازىڭىز بولۋى كەرەك. ونسىز شەكارا بۇزعان قاسكوي رەتىندە ءىستى بولۋىڭىز مۇمكىن. ەڭ جەڭىل قۇتىلدىم دەگەننىڭ وزىندە ايىپپۇل ارقالاپ قايتاسىز.
ونداي قۇجاتتى قازاقستان تاراپىنان قاتونقاراعاي ۇلتتىق تابيعا پاركى بەرۋى ءتيىس. شالعايداعى شەكارا بەكەتتەرىنە ءسىز تۋرالى دەرەكتەر جەتىپ، سارالانعانشا 2-3 اپتا كەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان، مۇزتاۋعا جازدا بارعىسى كەلگەندەر قىستان باستاپ قامدانادى.
