دۋاليستىك ميفولوگيا. ەدىل مەن جايىق

ەدىل مەن جايىق وسى حالىقتار مەكەندەيتىن ايماقتاعى ەكى ۇلكەن وزەننىڭ اتاۋى بولىپ تابىلادى. باتىس قازاقستان جەرىندەگى شىڭعىرلاۋ، توراتباسى، قىزەمشەك سياقتى توپونيمدەرگە قاتىستى اڭىزدار دا وسى ەكى باتىر ەسىمىنە بايلانىستى. ەپوستا ەكى باتىر داۋلەرگە قارسى سوعىسادى. ال ءبىر اڭىزدا ولار اعايىندى اڭشى جىگىتتەر بولىپ باياندالسا، ەندى بىرىندە ەدىلدىڭ ورنىنا توقتاعۇل ەسىمدى باتىر جايىقتىڭ اعاسى بولىپ جۇرەدى. ءبىر اڭىزدا اڭ- قۇستى اياۋسىز قىرا بەرگەنى ءۇشىن قۇداي جايىقتى جازالاپ، تىرىلەي جەرگە كومگەنى ايتىلادى. باشقۇرت ەپوسىندا ۋرال باتىردىڭ ءتورت ۇلى بار، ولار - ساقمار، نۋگۋش، يدەل، يايك؛ ەپوستىق يدەل- ەدىلدىڭ ۇرپاقتارىنان جەتى باتىر، جەتى رۋ وربىگەن، ولار - قىپساق، قاتاي، تۇكلاس، تاميان، يۋرمات، تابىن رۋلار. بۇلاردىڭ كەيبىرىنىڭ اتى قازاق رۋ ەسىمدەرىنە ۇقساس ەكەنىن بايقاۋعا بولادى. ەدىل مەن جايىق - ەجەلگى تۇركىلىك ەگىزدەر ميفولوگياسىنىڭ كەيىپكەرلەرى، ەگەر التايلىق سىبىرلىك تۇركىلەر داستۇرىندە ولاردا دۋاليستىك سيپات بولسا، قازاق- باشقۇرت داستۇرىندە ولار تەك ەپوس كەيىپكەرلەرى عانا.

بۇل ءسىرا، ەكى وزەن - ەدىل مەن جايىقتىڭ سوڭعى اتالعان حالىقتار ومىرىندەگى ماڭىزدىلىعىنا بايلانىستى بولسا كەرەك. جالپى ايتا كەتەر ءجايت، قازاق داستۇرىندە تابيعي وبەكت - وزەندى ادام بەينەسىندەگى كەيىپكەر دەپ ەسەپتەۋ تەك وسى ەكى وزەنگە قاتىستى. ال قازاق جەرىنىڭ باسقا بىردە- ءبىر وزەنى مۇنداي كەيىپكە يە بولا الماعان. ەگەر باشقۇرت ەپوسىنداعى ۋرال، يدەل، نۋگۋش، ساقمار، يايكتىڭ ناقتى تابيعات وبەكتىلەرىنىڭ اتاۋى ەكەنىن ەسكەرسەك، ەدىل- جايىق ارەالىندا سوناۋ قىپشاق داۋىرىندە، ءتىپتى پروتوبۇلعار- ۋگور داۋىرىندە- اق وزەندى جاندى تۇلعا دەپ ەسەپتەۋ سالتى بولعان- اۋ دەپ شامالاۋعا بولادى. ال ەجەلگى سكيف داۋىرىندەگى وزەندى ءتاڭىر دەپ ەسەپتەۋ (بوريسفەنيس، اراكە، تانايس) سالتىن، سونداي- اق قىپشاقتارمەن تۋىس، اقپاراتتىق مۇرا سىلەمدەرى كىشىجۇزدىك تەلەۋ (ارعىماق نەمەسە ارۋع يماق، ەرتەدەگى قيماق بىرلەستىگىندەگى يەماق تايپاسى جانە تەلە بىرلەستىگىنىڭ ەسىمدىك مۇراگەرلەرى بولىپ ەسەپتەلەدى) رۋىنان تابىلاتىن قيماقتارداعى ەرتىستى ءتاڭىر دەپ تانۋ عۇرپىن وسى ۇلكەن كوشپەلى ايماقتا ەجەلدەن كەلە جاتقان ساباقتاستىعى بار ميفتىك ءداستۇر دەپ قابىلداۋدىڭ رەتى بار. سونىمەن، ەدىل مەن جايىق - ميفتىك ەگىزدەر، ءبىراق كوبىنە جايىق ەسىمى ءجيى قولدانىلادى.

 التايلىق ميفتە جايىق باس ءتاڭىردىڭ، نە بولماسا باس ءتاڭىردىڭ ۇلىنىڭ ەسىمى بولادى. مىسالى، تۋۆا ميفىندەگى يايىك باس ءتاڭىر - ۇلگەننىڭ ۇلى، تەلەستەردە كان دجايىك - ءتاڭىر ۇلى، تەلەۋتتەردە - ياياچە (دجاياشى) - عالام جاساۋشى، ت. ب. ەدىل مەن جايىق ەجەلگى كوسموگونيالىق ميفولوگيادان دەۋگە نەگىز بار، سايان وڭىرىندەگى تۋبا وزەنى ماڭىنداعى جارتاستاعى جازۋدا كەزدەسكەن: تەڭرىم وزۇك بىزكە ءيدىل يەرىم ا بەڭگۇ بول ياكي ءتاڭىرىم بىزگە پانا بول ەدىل جەرىم ماڭگى بول، - دەگەن جولدارداعى «ەدىلح ءسوزىن وسى ەدىلدەرگە قاتىسى بار دەپ ەسەپتەيمىز. مۇنداعى «ەدىل جەرح - كونە تۇركىلىك جەر - سۋ وبرازىنا ۇقساس وبراز ەكەندىگى كورىنىپ تۇر. ەدىل - يتەل - اتىل ءسوزىنىڭ ەتيمولوگياسى «وتح جانە «ىلح - «سۋ ىلعالح سوزدەرىنەن تۇرادى دەپ قابىلداۋعا بولادى، ياعني بۇل ءسوزدىڭ ارحايكالىق ءمانى وت پەن سۋ بىرلىگى نەمەسە اجىراتىلماعان عالام. العاشقى سۋلاردا جۇزگەن وت - كۇنتەكتى تۋماق بولعان، كەيىن، دۋاليستىك سيپاتىنىڭ كۇشەيۋىنە بايلانىستى ەدىل ەسىمى تومەنگى، سۋ دۇنيەسىنىڭ تۇلعاسىنا اينالعان، بۇعان، ءسىرا، ناقتى ەدىل وزەنىنىڭ اتى ىقپال ەتسە كەرەك.

ەدىلدىڭ شەجىرەلىك ورنى ميفتىك «سۋ يەسى» وبرازىنا تىكەلەي قاتىستى، ءبىز كەلتىرگەن باشقۇرت جەتىرۋىنىڭ اتاسىنىڭ ەدىل بولۋى دا ەڭ الدىمەن ەدىلدى سۋ يەسى دەپ تۇسىنۋدەن شىققان. وسى ترافارەت (سۋ يەسىنىڭ مىندەتتى تۇردە جەتى بالاسى بولۋى كەرەك دەگەن) وسى ايماقتاعى كاۆكاز، تۇركى. فينن- ۋگور حالىقتارىنا ءتان، بۇل ترافارەتكە وسى ءوڭىر قازاقتارى دا يە. وعان مىسال رەتىندە ءارتۇرلى ميفتىك- شەجىرەلىك ماتەريالدان ءۇزىندى كەلتىرۋگە بولادى: ءبىرىنشى - «قىرىم» تسيكلىندەگى اسان قايعى سۋ پەرىسىنىڭ قىزىن ايەلدىككە الادى، الگى قىزدىڭ جەتى اعاسى بار، ياعني سۋ يەسىنىڭ جەتى ۇلى بار؛ ەكىنشى - كىشى جۇزدەگى جەتىرۋ بىرلەستىگىنىڭ شەجىرەسىنىڭ جوعارعى ميفتىك دەڭگەيى ورتاعاسىرلىق قيماق نەمەسە يماق اقپاراتى نەگىزىندە جاسالعان، ياعني ەرتەدەگى تەلە ەتنونيمىنەن تەلەۋ رۋىنىڭ اتى قالسا، يماق ەتنونيمىنەن ارۋع يماق - «ارعىماق» اتا ەسىمى ساقتالىپ قالعان. ورتاعاسىرلىق قيماقتار دا وزدەرىن سۋ يەسىمەن تاراتىپ، جەتى رۋعا بولسە، قازىرگى جەتىرۋ وزدەرىن ارعىماق اتادان تاراتادى. ءۇشىنشى - جايىق ءسوزىنىڭ العاشقى ءتۇبىرى دە وسى ءسوزدى تالقىلاماس بۇرىن پروتوتۇركى تىلىندە وت ءسوزىنىڭ «ات» دەپ ايتىلۋ ۆاريانتى بولعان با دەگەن ماسەلەنى قاراپ العانىمىز ءجون، ويتكەنى ءبىز الگى ەدىل ەسىمىنىڭ دە ءبىرىنشى بۋىنىن «وت» (يت، ەت، ات) دەپ تۇسىندىردىك قوي.

قازىرگى تۇركى تىلدەرىندە وت ءسوزى ۋت، يۋت دەپ ايتىلسا دا ات بولىپ ايتىلمايدى، ونىڭ ەسەسىنە ءبىز ەجەلگى ءۇندىيران ميفولوگياسىنان وتتىڭ «ات» دەپ ايتىلۋ نۇسقاسىن كەزدەستىردىك، ەگەر وت ءسوزى جالپى ءۇندى يەۆروپالىقتار ءۇشىن «ات» ەمەس، «اگني»، «وگون» ءتۇبىرلى بولعانىن ەسكەرسەك، ەجەلگى ءۇندىيراندار پايدالانعان «ات» ءسوزى پروتوتۇركىلىك بولۋى دا ابدەن مۇمكىن. مىنە، وسىنداي شاعىن ءتىلتانىمدىق سەرۋەننەن سوڭ جايىق ءسوزىنىڭ ەۆوليۋتسياسى اتىق - ياتىق - يادىق - يايىق - جايىق تىزبەگى بويىنشا دامىعان دەي الامىز. اتىق - «وتتى وتتىق»، ءبىر قىزىعى تۇركىلىك يادا (يادا، ساتا) تاس ءسوزى سوعدى جانە ەجەلگى يران تىلىندەگى يادا - «سيقىرلى» سوزىنەن اۋىسقان دەگەن پىكىر بار، ءبىراق «سول سوعدى، يران ءتىلىنىڭ وزىنە ودان دا بۇرىن تۇركى تىلىنەن اۋىسىپ كەلۋى مۇمكىن بە» دەگەن وي تۋىپ كورمەگەنگە ۇقسايدى. ەجەلگى تۇركىلىك يادىق - ياداق (وتتىق) ءسوزى ەجەلگى يران تىلىنە ادا - «سيقىرلى» ماعىناسىندا اۋىسۋى ىقتيمال، ويتكەنى كوك تۇرىك تىلىندەگى ىدۋق ءسوزىنىڭ سول داۋىردەگى ماعىناسى - «قاسيەتتى» بولىپ تۇرعان، ياعني وسى ماندە يران تىلىنە اۋىپ كەتۋى مۇمكىن، ال كەيىن، تۇركى ارەالىنداعى قالالارعا جاپپاي قونىس اۋدارۋىمەن بىرگە يادا- سيقىرلى ءسوزى ەندى يران ءسوزى بولىپ تۇركى تىلىنە قايتىپ ورالعان، تۇرىكتەر جاڭبىر جاۋعىزاتىن سيقىرلى تاسىن يراندىق نۇسقامەن «يادا تاش» دەپ اتاپ كەتكەن. يادىق پەن ياد ءسوزى سولتۇستىك تۇركىلەر تىلىندە (سونىڭ ىشىندە قىپشاق) يايىق، ياي نەمەسە جاي بولىپ وزگەرگەن، بۇل قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ زاڭدىلىقتارىنىڭ ءبىرى (اداق - اياق، ىدۋق - ۇيەك) . جايىق، يايىق، ياياشى ەسىمدەرى - «وت، جاي، نايزاعاي» ۇعىمىمەن بايلانىستى، ول كۇنتەكتىلىكتى (كۇن كۇركىرەتۋشى - جاي ءتۇسىرۋشى) .

جالپى جوعارعى دۇنيەنىڭ جارقىن تاڭىريەلىگىن بىلدىرەدى، التاي- سايان تۇركىلەرىنىڭ ميفتەرىندە جايىق ناق وسى سيپاتىندا ساقتالعان، ال قازاق ارحايكالىك ەپوسىندا ول زۇلىم، تومەنگى دۇنيە يەلەرىنىڭ باستى اسپاندىق قارسىلاسى. جايىق كۇن ءتاڭىرى رەتىندە تاستان جارالدى دەگەن تۇركى- يراندىق ورتاق ترافارەتتەن باستاۋ الۋى ىقتيمال، قازاق تىلىندە جايراتۋ، جايلاتۋ، جاي سوققىر، ت. ب. باسقا سوزدەرى تەك نايزاعايعا عانا ەمەس، تاسقا قاتىستى سوزدەر، ول قازاق تىلىندە جاي تاس - «سيقىرلى، اۋا رايىن وزگەرتە الاتىن تاس» رەتىندە ساقتالسا، كۇن جايلاتۋ تىركەسى دە وسى تاسقا قاتىستى. مىنە، وسى ماعىنادا جايىق- كۇن رەتىندە «تاستان شىعۋى، جاراتىلۋى مۇمكىن» دەگەن ميف ەرتە زاماندا بولعان شىعار دەي الامىز، سونداي- اق تۇركى تىلدەرىندەگى ەدىگە ەسىمىنىڭ ءارتۇرلى ۆاريانتتارى بولىپ تابىلاتىن ادىق، ەدىك، ادىك، جادىك، ەدىگەر، ياديگار، جادىگەر سوزدەرى دە «تاسقا» قاتىستى سوزدەر بولۋى ىقتيمال (بۇل جونىندە تۋعان كۇن مەن مەليۋزينا ءموتيۆى» دەگەن تاقىرىپتى قارا) . سونىمەن، قازاق اراسىندا ەدىل مەن جايىق تۋرالى ميف ساقتالماعان، ءبىراق ارحايكالىق ەپوس سيۋجەتتەرى جانە لينگۆيستيكالىق اناليز ارقاسىندا ءبىر كەزدەرى ارعى قازاقتار اراسىندا وسى اتتاس ميفتىك وبرازدار بولعان دەي الامىز. ەدىل ەسىمىنىڭ سۋ ۇعىمىنا تەلىنۋى مەن ۋگور تىلدەرىندەگى «سۋ» ءسوزىنىڭ (ۆەد - موردۆا، ۆيت - مانسي، يەنگ، يينك - حانت) ەدىل سوزىنە (ەدىل، ەد - ۆەد - ۆيت) ۇقساستىعىنا قاراپ، ەرتەدەگى تۇركى- ۋگور ميفولوگيالىق بايلانىسى جوققا شىعارىلمايدى. ال باشقۇرت ەپوسىنداعى يدەلدىڭ شەشەسىنىڭ اتى حۋماي دەلىنۋىنە قاراپ، ەدىلدى ميفتىك جۇماي - ۇمايمەن بايلانىستىرۋدىڭ دا رەتى كەلەدى، قالاي بولعاندا دا ەدىل مەن جايىقتىڭ ميفتىك تابيعاتىن تانۋ شاعىن ميفولينگۆيستيكالىق تالداۋمەن شەكتەلمەيتىنى ايقىن، بۇل جالپى تۇركىلىك فولكلورلىق ماتەريالداردى تولىق جيناستىرا العاندا عانا مۇمكىن بولار شارۋا.

دەرەككوز: «قازاق ميفولوگياسىنا كىرىسپە»، سەرىكبول قوندىباي

Massaget.kz