الفرەد نوبەل قالاي بايىدى؟

ول جىل سايىن مادەني، اكادەميالىق جانە عىلىمي جەتىستىكتەرگە جەتكەن تۇلعالارعا ۇسىنىلىپ جاتادى. ونىڭ يەگەرلەرىنىڭ قاتارىنان رەنتگەن ساۋلەلەرىن ويلاپ تابۋشى ۆيلگەلم رەنتگەن سەكىلدى تانىمال تۇلعالاردى، يزرايل پرەزيدەنتى شيمون پەرەستى، ورىس عالىمى يۆان پەتروۆيچ پاۆلوۆتى، فيزيك-تەورەتيك البەرت ەينشتەيندى كورۋگە بولادى.

... وقىس وقيعا ءبىز بىلەتىنىمىزدەي، نوبەل سىيلىعىن الفرەد نوبەل ويلاپ تاپتى، الايدا بۇعان سەبەپ بولعان وقيعانى كوپ ادام بىلە بەرمەيدى. الفرەد نوبەل 1833-جىلى ستوكگولمدە، ينجەنەر وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى ەمانۋەل نوبەل، جەر استى جولدارى مەن كوپىرلەردىڭ قۇرىلىسىمەن اينالىسادى.

الفرەد ەر جەتكەن كەزدە ءوزىنىڭ اعالارىمەن بىرگە اكەسى اشقان وتباسىلىق كاسىپپەن شۇعىلدانا باستايدى. تاۋلى ايماقتا جول سالۋ ءۇشىن ول كەزدەرى نيتروگليتسەرين جانە قوپارعىش سەكىلدى جارىلعىش زاتتاردى پايدالانعان بولاتىن.

الايدا بار ماسەلە نيتروگليتسەريندى الىس ايماققا تاسىمالداۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىندە بولدى، ويتكەنى ول وتە سەزىمتال، ءسال قوزعالۋعا شىداس بەرمەيتىن. وسىلايشا، 1864-جىلى اكەسىنىڭ فابريكاسىندا جۇمىسشىلار نيتروگليتسەريندى تاسىمالداۋعا بەكىنگەن كەزدە جارىلىس بولىپ، التى ادامنىڭ ءومىرىن اجال قۇشادى، ونىڭ ىشىندە الفرەدتىڭ اعاسى - ەميل نوبەل دە بولاتىن.

جاڭا ونەرتابىس وقىس وقيعادان كەيىن جاس الفرەد جارىلعىش زاتتى قاۋىپسىز، مىقتى، سونداي-اق تاسىمالداۋعا جەڭىل ەتۋ جولدارى تۋرالى ويلاي باستايدى. حيميا سالاسىندا ءبىراز ءبىلىمىن سىناي وتىرىپ، زەرتتەۋلەر جاساۋعا تالپىنادى.

ءبىر كۇنى نيتروگليتسەرين بايقاۋسىزدا دياتوميت تاۋ شوگىندىسىنە قۇيىلىپ كەتىپ، ناتيجەسىندە تاسىمالداۋعا جەڭىل قوسپا دايىن بولادى. بۇل قوسپا جارىلۋ كۇشى جاعىنان نيتروگليتسەريننەن كەم تۇسپەيدى. ۋاقىت وتە كەلە، قوسىمشا بىرنەشە قۇرالداردى پايدالانا وتىرىپ، الفرەد نوبەل جارىلعىش زاتتى پاتەنتتەيدى، باستاپقىدا وعان: «نوبەلدىڭ قاۋىپسىز ءدارىسى» اتاۋىن بەرەدى. ال ۋاقىت وتە كەلە، الفرەد وعان جاڭا اتاۋ ۇسىنادى، ول گرەك تىلىندە كۇش ماعىناسىن بەرەتىن «ديناميت» بولاتىن.

بۇل زات تەز ارادا تانىمال بولىپ شىعا كەلدى جانە ونى نەشە ءتۇرلى ماقساتتا پايدالانۋعا بولاتىن ەدى. نوبەل ءوز ونەرتابىسىن بەلسەندى تۇردە جارنامالاي باستادى. جاڭا جارىلعىش قۇرال تۋرالى كوپ الدىندا تانىستىرىلىم جاساپ، ونىڭ قالاي جۇمىس جاسايتىندىعى جونىندە دارىستەر دە وقىدى.

جويقىن قارۋ از عانا ۋاقىت ىشىندە ءديناميتتى ويلاپ تابۋ الفرەدكە زور تابىس پەن كوپ اقشا اكەلدى. العاشىندا ءديناميتتى ءوندىرىس ماقساتىندا شاحتالاردى جارۋدا، جول سالۋدا جانە ەسكى عيماراتتاردى تالقانداۋدا قولداندى. كەيىن ونىڭ كۇشى مەن شاماسىن بىلە وتىرىپ، اسكەري ماقساتتا دا پايدالانا باستادى.

الفرەدتىڭ پاتسيفيستىك يدەيانى كورسەتكەنىمەن دە، كوپ اقشاعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى ونىڭ ديناميت جانە وزگە دە جارىلعىش-قوپارىلعىش زاتتاردى داينىدايتىن توقسانعا جۋىق زاۋىت پەن فابريكالاردى اشۋىنا تۇرتكى بولدى.

جامان اتاق 1888-جىلى كانندا ەم قابىلداۋ كەزىندە الفرەدتىڭ ۇلكەن اعاسى ليۋدۆيگ نوبەل قايتىس بولدى. سول كەزدە فرانسۋز گازەتتەرىنىڭ بىرىندە رەپورتەردىڭ قاتەلىگى سالدارىنان ليۋدۆيگ ءولىمى تۋرالى ماقالا ورنىنا - الفرەد نوبەلدىڭ قايتىس بولعاندىعى تۋرالى ماقالا جازىلىپ كەتتى.

تاقىرىبى مىناداي بولاتىن: «ساۋداگەر ولىممەن ءولدى!». ال ماقالادا اۆتور الفرەدتى ديناميت سەكىلدى قوپارعىش زاتتى ويلاپ تاپقانى ءۇشىن قاتال سىنعا الدى، وزگەلەردىڭ ولىمىنە سەبەپكەر رەتىندە اتادى. اۆتور الفرەد نوبەلدىڭ قىسقا عانا ۋاقىت ىشىندە مىڭداعان ادامنىڭ ولىمىنە اكەپ سوقتىراتىن جويقىن قارۋدى ويلاپ تاپقانىنا قىنجىلدى. ونەرتابىس يەسىنە «قان ارقىلى بايىعان ميلليونەر»، «ءولىمدى ساتۋشى»، «ديناميت پاتشاسى» دەگەن اتاۋلاردى تاڭدى.

بۇل اقپارات الفرەد نوبەلگە قاتتى اسەر ەتتى، ونى كۇيزەلتتى. ونىڭ كوڭىلىنىڭ تۇسكەنى سونشالىق، ءوزى ولگەننەن كەيىن ارتىنا مۇلدە باسقا داڭق قالدىرۋدى ويلادى! الفرەد ءوزىن جويقىن قارۋدى ويلاپ تابۋشى ەمەس، الەمنىڭ بەيبىت بولۋىنا ءوز ءومىرىن سارپ ەتكەن ادام رەتىندە تاريحتا قالعىسى كەلدى!

وسيەتناما

1895-جىلدىڭ 27- قاراشاسىندا پاريجدىڭ شۆەد-نورۆەگيا ورتالىعىندا الفرەد ەرەكشە وسيەتناماعا قول قويدى. بۇعان سايكەس 31 ميلليون شۆەد ماركاسى (قازىرگى - شامامەن $472 ميلليون) - ياعني ءوز بايلىعىنىڭ %94 - فيزيكا، حيميا، مەديتسينا، ادەبيەت، سونداي-اق الەمدى بەيبىت ەتۋ باعىتىنداعى جەتىستىكتەرگە جۇمسالاتىن بولدى.

وسيەتناما ءماتىنى مىنا ۇلگىدە ەدى: «مەن، الفرەد بەرنحارد نوبەل، ويلانا كەلە ءوز وسيەتنامامدى ميراسقا قالدىرۋدى شەشتىم... مەنىڭ جيناقتاعان قورىمدى ارتىمدا قالعاندار باعالى قاعازعا اينالدىرىپ، قور قۇرىپ، ءبىر جىل كولەمىندەگى ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە ادامزاتقا اناعۇرلىم پايداسى تيگەندەرگە پايىزدىق ۇلەس رەتىندە بەرىپ وتىرسىن. تۇسكەن پايىزدىق مولشەرلەمە بەس تەڭ بولىككە ءبولىنسىن: ءبىرىنشى بولىگى - فيزيكا سالاسىندا ماڭىزدى ونەرتابىس ويلاپ تاپقانعا بەرىلسىن، ەكىنشىسى - حيميا سالاسىندا، ءۇشىنشىسى - فيزيولوگيا مەن مەديتسينا سالاسىندا، ءتورتىنشىسى - ادامنىڭ يدەالدارىن بەينەلەيتىن ادەبي تۋىندى جازعان ادامعا، بەسىنشىسى - حالىقتىڭ بىرىگۋىنە ۇلەس قوسقان، قۇلدىقتىڭ جويىلۋىن مۇمكىن ەتكەن، الەمدە بەيبىتشىلىكتىڭ ورناۋىنا ەڭبەك سىڭىرگەن ادامدارعا بەرىلسىن... مەنىڭ نەگىزگى قالاۋىم بويىنشا پرەميانىڭ تاعايىندالۋىنا ۇمىتكەر ۇلتىنىڭ قاتىسى بولماسىن: مەيلى ول سكانديناۆ بولسىن، باسقا بولسىن، تەك قانا لايىقتى بولسا بولعانى...» وسىلايشا الەمدەگى ەڭ مارتەبەلى ماراپات - نوبەل سىيلىعى پايدا بولدى.

قازىرگى تاڭدا جىل سايىنعى نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرىنە الفرەد نوبەل بەينەسى بەدەرلەنگەن التىن مەدال مەن بالاماسى 1,4 ميلليون دوللارعا باعالاناتىن قارجىلىق سىياقى بەلگىلەنگەن!

رۋحانيلىققا ۇمتىلۋ

نوبەل سىيلىعىن تاعايىنداماس بۇرىن ميلليون دوللارى بولسا دا الفرەد تورىعۋمەن ءومىر سۇرگەن ەكەن. ول ەشقاشان ۇيلەنبەگەن جانە ونىڭ جاقىن دوستارى دا بولماعان. جالعىز دوسى پاريجدەگى پروتەستانت شىركەۋىنىڭ ءدىن قىزمەتشىسى ناتان سەدەربلۋم بولعان. زامانداستارىنىڭ ايتۋى بويىنشا، الفرەدتىڭ قارۋ جاساۋشىدان قايىرىمدى ادامعا اينالۋىنا ءدىن قىزمەتشىسى كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن.

سەدەربلۋمدى تىڭداپ، ءجيى شىركەۋگە كەلە ءجۇرىپ، قايىرىمدىلىقپەن اينالىسۋ ارقىلى الفرەد ءوزىنىڭ ەموتسيونالدى جاعدايىن جاقسارتقان. سوڭعى ءسوز كوپتەگەن ادامداردا نوبەل سىيلىعىن يەلەنۋ ءۇشىن 472 ميلليون دوللار قاراجات جوق، الايدا وزگەگە جاقسىلىق جاساي ءجۇرىپ ولار ارتىنا وشپەس ءىز قالدىرادى.

دجون ماكسۆەلل بىردە ايتقان ەكەن: «ادام ومىرىندە ەڭ ماڭىزدى ەكى كۇن بار: بىرەۋى - ونىڭ دۇنيە ەسىگىن اشقان كۇنى، ال ەكىنشىسى - دۇنيە ەسىگىن نە ءۇشىن اشقانىن بىلگەن كۇن».

Massaget.kz