موگيكانداردىڭ سوڭعى تۇياعى

كەيدە تاريحتا سونداي ادامدار بولادى، ءوز ءتىلىنىڭ ءولىپ، ونەرىنىڭ ءوشىپ بارا جاتقانىنا جايباراقات قاراپ وتىرا المايدى. ءتىلى، ءدىلى وشپەۋى ءۇشىن جان داۋسى شىعا جانتالاسادى. سول جولدا ايانباي ەڭبەك ەتەدى. وندايلاردىڭ دىبىسى عاسىرلاردان عاسىرعا جاڭعىرىپ ەستىلىپ وتىرادى. ونەر دەگەنىمىز وسى بولار.. .

 فرەدەريك ميسترال ماعان كەيدە «سوڭعى موگيكانت» بولىپ ەلەستەيدى. فرانسيالىق اقىن - فرەدەريك ميسترال 1830 -جىلى 8 - قىركۇيەكتە مەملەكەتتىڭ وڭتۇستىگىندەگى مايان اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدى. ۇلكەن جەر يەلەنۋشى - فرانسۋا ميسترال مەن ونىڭ ەكىنشى جۇبايى - دەلەد پۋلينەلەردىڭ وتباسىندا جالعىز پەرزەنت بولىپ وسكەن فرەدەريك بالالىق شاعىندا ايتارلىقتاي قيىندىق كورمەيدى. ولاردىڭ جانۇياسى فرانسۋز تىلىنەن ءبىرشاما ايىرماشىلىعى بار پروۆانسال تىلىندە سويلەسەتىن. پروۆانسال ءتىلى ورتا عاسىرداعى ادەبيەتتىڭ دامۋىنا كوپ ۇلەس قوسقان ءتىل. جەتى جاسىندا مايانداعى مەكتەپكە بارادى. ديۋپيگە كەلگەسىن، اۆينونداعى مەكتەپكە بارادى. بۇل جەردەگىلەردىڭ ماسقارالاۋىنا قاراماي، فرەدەريك قاسارىسىپ پروۆانسال تىلىندە سويلەي بەرەدى. ءتىپتى، ۆەرگيليانىڭ ءبىرىنشى ءبولىمىن پروۆانسال تىلىنە اۋدارىپ شىعادى. ءبىر قىزىعى، سول وقۋ ورنىندا ساباق بەرەتىن ءمۇعالىم جوزەف رۋمانيل دە پروۆانسال تىلىندە ولەڭ، اڭگىمەلەر جازىپ، ءوز ءتىلىنىڭ قايتا تىكتەلۋىن ارماندايتىنداردىڭ ءبىرى ەدى. 1847 -جىلى بولاشاق اقىن تۋعان جەرىنە قايتىپ كەلىپ، ءتورت بولىمنەن تۇراتىن داستان جازىپ شىعادى. بويىندا اقىندىق دارىننىڭ بار ەكەنىن سەزگەن اكەسى فرەدەريكتى ەكسان- پروۆانسقا قۇقىقتان ساباق الۋعا جىبەرەدى. 1851 -جىلى ديپلومىن قولىنا العان اقىن ءوز- وزىنە ادەبيەت جولىندا « ءوز ءتىلىم ءۇشىن كۇرەسەمىن» دەپ ءسوز بەرەدى. كەلەسى جىلى- اق العاشقى شىعارماسىن جارىققا شىعارادى. 1854

 -جىلى م. رۋمانيل تاعى ءبىرقاتار اقىن- جازۋشىلارمەن بىرىگىپ ХІІ-ХІІІ عاسىرلاردا گۇلدەگەن پروۆانسال ءتىلىن قايتا جاڭعىرتۋعا بەل بايلايدى. بۇلار وزدەرىن «فەليبر» (felibres) دەپ اتايدى. «پروۆانس الماناعى» دەيتىن جۋرنال دا شىعارادى. ول جۋرنالدىڭ تارالىمى كەيىننەن 10 مىڭ داناعا دەيىن جەتەدى. 1859 - جىلى فرانسۋز ادەبيەتىندە ءبىرشاما جاڭالىق دەپ تانىلعان «ميرەيو» (Mireio, 1859) پوەماسى فرەدەريكتىڭ پروۆانسال تىلىنە قوسقان العاشقى ۇلەسى بولاتىن. پوەما 748 ەستەلىكتەن قۇرالعان، جاقسى كورگەن ادامىنا تۇرمىسقا شىعۋعا اتا- اناسى قارسى بولعان قىز تۋرالى باياندالادى. پاريجدەگىلەر اقىرىنداپ بۇل پوەماعا كوڭىل بولە باستايدى. ادولف ديۋما پوەمانى وقىپ كورىپ «ادەبيەتكە ۇلى اقىن كەلدى» دەپ پىكىرىن بىلدىرسە، اقىن ستەفان ماللارمە فرەدەريكتى «قۇس جولىنداعى گاۋھار» دەپ باعالايدى. 1864 -جىلى شارل گۋنو تاراپىنان ساحنالاستىرىلعان «ميرەيل» قويىلىمىنا وسى فرەدەريكتىڭ پوەماسى نەگىز ەتىپ الىنادى. ەكى اي پاريجدە جۇرگەن اقىن بۇرىن باستاپ قويعان «كالەندو» پوەماسىن جازىپ بىتىرەدى. 1875 -جىلى اقىن ماري ريۆەرگە ۇيلەنەدى. فرەدەريك كوپ ۋاقىتىن فەليبرگە ارنايدى. جيىلىستاردا ءسوز سويلەيدى، پروۆانسال تىلىندەگى شىعارمالارعا العى ءسوز جازادى. 1880-86 -جىلدار ارالىعىندا «فەليبر بايلىقتارى» دەپ اتالاتىن فرانسۋز- پروۆانسال سوزدىگىن شىعارادى. بۇل سوزدىكتەن گورى انتالوگياعا كوبىرەك ۇقسايتىن، سەبەبى بۇل كىتاپتا سوزدىكتەن بولەك ولەڭ، فولكلورلىق شىعارمالار، داستۇرگە قاتىستى تۇسىندىرمەلەر بار ەدى.

 1884 -جىلى اۆينوندا پاپا باسقارۋىنداعى سوڭعى كۇندەر تۋرالى «نەرتو» (Nerte, 1884) پوەماسى جاريالانادى. ارادا التى جىل وتكەن سوڭ ءوزىنىڭ جالعىز پەساسى - «حانشايىم جاننا» (La Rèىno Jano, 1890) شىعارماسىن اياقتايدى. 1904 -جىلى 50 -جىلدىق فەليبرلەردىڭ ەڭبەگىنەن سوڭ، «اقىندىق كوزقاراسى، حالىقتىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنا قوسقان ۇلەسى، ادەبيەتتەگى شىنشىلدىعى مەن شىنايىلىعى» ءۇشىن فردەريك ميسترالعا «نوبەل» سىيلىعىن تابىستاپ، يسپان دراماتۋرگى حوسە ەچەگارايمەن قاتار لايىق دەپ تابادى. قۇتتىقتاۋ سوزىندە اكادەميكتەر مۇشەسى ۆيرسەن الفرەد نوبەلدىڭ «يدەاليزمىن» نەگىزگە الا وتىرىپ، اقىننىڭ «مۇقىم حالىقتىڭ رۋحانياتى وسۋىنە قوسقان ۇلەسىن» جوعارى باعالايدى. فرەدەريك بۇل ۋاقىتتاردا دەنساۋلىعى سىر بەرىپ، نوبەل كەشىنە قاتىسا دا المايدى، بايانداماسىن دا دايىنداي المايدى. اقىن ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا «ميسترال ەستەلىكتەرى» («Moun espelido» ، 1906) جانە ء«زايتۇن تەرىمى» («Les Olivadou» ، 1912) اتتى شىعارمالارىن باسپادان شىعارادى.

 ءوز قارجىسىنا «ارلاتەن» مۇراجايىن قۇرادى. وعان پروۆانسال حالقىنىڭ مادەني مۇرالارى مەن ءتۇرلى ەكسپوناتتارىن قويادى. ول مەيان شىركەۋ قوڭىراۋىنداعى جازۋلاردى زەرتتەپ ءجۇرىپ، وكپەسىنە سۋىق تيگىزىپ الادى. 1914 -جىلى 25 ناۋرىزدا 83 جاسىندا ومىردەن وتەدى. اعىلشىن اقىنى روبەرت بەرنس ميسترالدى ۆالتەر سكوتت، ريچارد ولدينگتوندەرمەن قاتار قويىپ «ول زاماناۋي پروۆانسال پوەزياسىن بيىككە كوتەرگەنى سونشا، ونىمەن تەڭ كەلەتىندەردى تابۋ قيىن» دەپ باعا بەردى. فرانتسيالىق تاريحشى، جازۋشى اندرە شامسون «ميسترال شىعارمالارىن ونەرتانۋشىلار زاماننان قالىپ، ءولىپ بارا جاتقان ونەردىڭ سوڭعى بۇلقىنىسى دەپ سىناسا دا، اقىننىڭ شىعارمالارىن وقي وتىرىپ تسيۆيليزاتسيا ماڭگىلىك بولماسا دا جوعالىپ كەتپەيتىنىنە كۋا بولامىز» دەيدى.

Massaget.kz