جىلقى - ءتورت تۇلىكتىڭ تورەسى

 دالا وركەنيەتىنىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ، كوشپەندى شارۋاشىلىقتىڭ ىلگەرى باسۋىنا مۇرىندىق بولعان جىلقىنى ادامزات قولعا ۇيرەتكەننەن باستاپ، بۇل جانۋار اتا- بابالار ومىرىندە ەرەكشە ماڭىزعا يە بولعان. قامبار اتا بالاسىنىنىڭ ءتۇر- سيپاتىن، مىنەزىن، كوڭىل- كۇيىن، قىرى مەن سىرىن، ءار قيمىلىن بابالار تولىققاندى زەرتتەپ قويعان. نازارلارىڭىزعا، ەردىڭ قاناتىنا تەڭەلگەن ءتورت تۇلىكتىڭ تورەسى جايلى اقپاراتتار ۇسىنامىز. قازاق ءوزىن «جىلقى مىنەزدىمىز» دەپ سيپاتتايدى. تۇتاس ءبىر ۇلتتىڭ ىشكى سەزىمىنە تەڭەستىرىلگەن بۇل جانۋاردىڭ مىنەزىنىڭ ارتىقشىلىعى قانداي؟ جىلقى پسيحولوگياسى -  وسى جانۋاردىڭ قىر- سىرىمەن تولىقتاي تانىستىراتىن الەمدىك يپپولوگيا عىلىمىندا وزەكتى ماسەلەگە اينالعان تاقىرىپ. جىلقى -  ەركىندىكتىڭ، بوستاندىقتىڭ سيمۆولى. ول باسقا مالعا قاراعاندا تازا، كىرپياز، ءشوپتىڭ اسىلىن، سۋدىڭ تەك تازاسىن ىشەتىن تەكتى جانۋار. قازاق ونى «ءتىلسىز ادام» ، «ەستى جانۋار» ، «تەكتى جانۋار» دەپ، جالعىزدىقتا قالعاندا جول سەرىگىمەن سىرلاسىپ، قۇپيالارى مەن سىرىن سوعان اشقان.

قازاقتىڭ ءوزى دە، قازاق جىلقىلارى دا قاشاننان توزىمدىلىگىمەن دارالانعان. ەكەۋى دە ەركىندىكتى اڭساپ، ولكەدەن كەتسە ورتەنە جازداپ، ۇلى دالانى ساعىنىپ تۇرادى. وسىنداي ىشكى سەزىمدەردىڭ ۇيلەسىم تابۋىنا بايلانىستى «قازاق -  جىلقى مىنەزدى» دەپ سيپاتتالعان. شەتەل عالىمدارى جىلقىنىڭ مىنەزىن زەرتتەۋگە بۇگىنگى تاڭدا ۇلكەن كۇش سالىپ جاتىر. ال، دالا توسىندە قيقۋ سالىپ، اتۇستارى دۇنيەگە كەلگەننەن ات جالىن تارتىپ مىنەر شاققا جەتكىزىپ، بالاسىنىڭ اتتىڭ قۇلاعىندا ويناۋىنا جاعداي جاساپ، سول بالاسى بايگەدە شاپسا، اناسى ۇيدە وتىرىپ تاقىمىن قىساتىن، «ات تۇياعىن تاي باسادى» دەپ ارتىنان ەرگەن ءىزىن جانۋاردىڭ ءقادىرىن، قاسيەتىن باعالاۋعا تالىمدەيتىن قازاق بۇل جانۋاردى زەرتتەپ قانا قويماي، ءومىر- تىرشىلىگىمەن تىعىز بايلانىستىرا بىلگەن. تۇيە ءوزىنىڭ يەسىنە تونەر قاۋىپتى الدىن- الا ءۇش اي بۇرىن، ال، جىلقى ءۇش جىل بۇرىن سەزەدى ەكەن. ونىڭ سەزىمتالدىعىنا، ادامعا دەگەن ادالدىعىنا ەل اۋزىندا ءجيى ايتىلاتىن مىنا ءبىر اڭگىمە دالەل بولا الادى. ءبىر جولاۋشى تاۋ اراسىندا كەلە جاتىپ، جارتاستان تامشىلاپ تۇرعان سۋدى كورەدى. اتىنان ءتۇسىپ، جول ساپتاياعىن سۋعا تولتىرىپ، الگى سۋدى ەندى ىشەيىن دەگەنىندە قاسىنداعى اتى باسىمەن ىدىسىن قاعىپ قالادى. جانۋاردىڭ بۇل ىسىنە ءمان بەرمەگەن جولاۋشى ىدىستى قايتادان تولتىرىپ، ەندى ىشكەلى جاتقانىندا ات سۋدى تاعى توگىپ تاستايدى. استىنداعى اتىنىڭ بۇل ارەكەتىن تۇسىنبەگەن جولاۋشى جارتاستىڭ ۇستىنە شىقسا، سۋ تامشىلار جەردىڭ كومەيىندە ءبىر جىلان ءولىپ جاتىر ەكەن. جولاۋشى سەرىگىنىڭ ادالدىعىنا ريزا بولىپ، جارتاستان سۋ الماي، ارى قاراي ءجۇرىپ كەتىپتى. قازاق ءشول دالادا بىرنەشە كۇن جول ءجۇرىپ، كەزىككەن قۇدىقتىڭ ماڭىنا كەلىسىمەن ونداعى سۋدى ءبىرىنشى استىنداعى اتىنا بەرگەن. ەگەر جانۋار سۋدى ىشسە، دەمەك سۋدىڭ تازا بولعانى. ال، ەگەر ىشپەسە، وندا بۇل سۋ ۋلانعان نەمەسە اڭنىڭ مۇردەسى ءتۇسىپ ىشۋگە جارامسىز بولعان.

 ازامات سوعىسى ءجۇرىپ جاتقان كەزەڭدە يەسىز دالاداعى قۇدىقتارعا قاساقانا ۋ تاستالعان. بۇل پالەگە ۇرىنباس ءۇشىن قازاقتار وسىنداي ءداستۇرلى ءادىستىڭ كومەگىمەن بۇل ايلادان دا اينالىپ وتكەن. اتىراۋ مەن التاي اراسىندا كوشىپ- قونىپ كۇن كەشكەن كوشپەندى بابالاردىڭ بايلىعى دا جىلقى سانىمەن ولشەنگەن. قازاق قوعامىنداعى كونە ەرەجەلەر بويىنشا، 5000 جىلقىسى بار ادام عانا بايلاردىڭ قاتارىنا قوسىلعان. 1879 -جىلعى دەرەك بويىنشا، قازاقستاننىڭ ءبىرى عانا ءوڭىرى ورىنبور وبلىسىندا 1,8 ميلليون جىلقى بولعان. ⅩⅩ عاسىردىڭ باسىندا قازاق دالاسىندا ءجيى قايتالانعان جۇت، اشارشىلىق جىلدارىندا قازاقستاندا نەبارى 8 ميلليون جىلقى قالعان دەگەن رەسمي دەرەك بار. حالقىمىزدىڭ تىنىشتىعى مەن بوستاندىعى ءۇشىن قان مايداندا شايقاسقان قازاق باتىرلارىنىڭ ەرلىك جىرلارى ەل اراسىندا قالاي ماداقتالسا، ولاردىڭ استىنا مىنگەن اتتارى دا قاتار جىرلانعان. يەسى قيىندىققا تاپ بولسا، ارعىماققا ءتىل ءبىتىپ، باتىردىڭ كوزدەگەن ەل قورعاۋ ميسسياسىن بىرگە اتقارعان ەر سەرىگى جايلى حيكاياتتار بۇل كۇنگە دەيىن اۋىزدان- اۋىزعا تاراپ، ايتىلىپ كەلدى. قوبىلاندىنىڭ تايبۋىرىلى، الپامىستىڭ بايشۇبارى، قامباردىڭ قاراقاسقاسى، ودان بەرى قابانبايدىڭ قۋباس اتى، يساتايدىڭ اقتابانى، امانگەلدىنىڭ شالقاسقا اتى جىر- داستانداردا يەلەرىمەن قاتار اتالىپ، بۇگىنگى ادەبيەتىمىز بەن تاريحىمىزدىڭ قۇندىلىقتارىنا اينالىپ وتىر. قازاق حالقىنىڭ دۇنيەتانىمىندا بۇل جانۋارعا بايلانىستى وزگەشە فيلوسوفيالىق جانە مادەني جۇيە قالىپتاسقان. ورتا عاسىردا قازاقستان اۋماعىندا ءومىر سۇرگەن تايپالار، ءتىپتى جەرلەۋ ءراسىمى كەزىندە جىلقىنىڭ ادامزات ءۇشىن ماڭىزدى ءرول اتقارعانىن سول زامانعى جورالعىلارمەن دالەلدەپ وتىر.

Massaget.kz