تۇركى دۇنيەسىنىڭ مادەني استاناسى - كاستامونۋ قالاسى تۋرالى نە بىلەمىز - فوتو

نازارلارىڭىزعا ايشىقتى وقيعانىڭ سالتاناتتى اشىلۋ راسىمىنە قاتىسىپ قايتقان ءتىلشىمىز ريزابەك نۇسىپبەك ۇلىنىڭ ساپارىنان ەستەلىگىن ۇسىنامىز.

قارا تەڭىز جاعالاۋىنداعى كونە شاھار

باۋىرلاس حالىقتاردىڭ باسىن بىرىكتىرۋگە ارنالعان تاتۋلىق تويىنىڭ كۋاسى بولۋعا، تۇرىكسوي ۇيىمىنا مۇشە ەلدەردىڭ جۋرناليستەرىمەن بىرگە انادولى توپىراعىنا ات باسىن تىرەگەن ەدىك. كوپتەن كورمەگەن تۋىستارى كەلگەندەي تۇركى جۇرتى قۇشاق جايا قارسى الدى.

قارا تەڭىز جاعالاۋىندا 780 مەتر بيىكتىكتە ورنالاسقان كاستامونۋ شاھارى تاريحى تەرەڭ، مادەنيەتى باي اۋليە - امبيەلەردىڭ ءىزى قالعان قاسيەتتى مەكەندەردىڭ ءبىرى ەكەن. ورتالىق ازياداعى ۇلى ويشىل قوجا احمەت ياساۋيدىڭ شاكىرتتەرى ارقىلى جەتكەن ءىلىم بۇل مەكەنگە دە ۇلكەن ىقپال ەتىپتى.

كاستامونۋ قالاسىنىڭ نەگىزى ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى XVIII عاسىردا قالانعان. ءار كەزەڭدەردە فريگيا مەن ليديا، پارسى، ماكەدونيا، ريمدىكتەر، ۆيزانتيالىقتار، سەلجۇقتار پاتشالىعىنىڭ، ءامىر تەمىردىڭ بيلىگىندە بولعان. 1461-جىلى سۇلتان II مەحمەد باستاعان وسمان يمپەرياسى باسىپ كىرگەن. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە، يستەلوپا پورتىنىڭ كومەگىمەن كاستامونۋ تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەستە اسكەرلەردى ماتەريالدىق جانە تەحنيكالىق قولداۋ كورسەتۋ ورنى بولدى.

شامامەن 375 مىڭ حالقى بار. نەگىزگى بولىگى - تۇرىكتەر، از سانى - اسسيميلياتسياعا ۇشىراعان تۇرىكمەندەر. قالا تەرريتورياسىنىڭ 65 پايىزى ورماندى بولىپ كەلەدى. ەكونوميكا نەگىزىنەن اۋىل شارۋاشىلىعىنا نەگىزدەلگەن جانە بۇل ولكەنىڭ جالپى تابىسىنىڭ %40 قۇرايدى. قالعان پايدا - اعاش وڭدەۋ ونەركاسىبى، توقىما، بالىق اۋلاۋ، مىس ءوندىرۋ باسقادا ورتا جانە شاعىن بيزنەس تۇرلەرىنەن كەلەدى.

كۇمبىرلەگەن كەسەنەلەر قۇپياسى

كاستامونۋ تۋريزم سالاسىن ەندى عانا جانداندىرىپ كەلە جاتقان قالالار قاتارىندا كورىنەدى. دەسەدە مۇندا كەلۋشىلەردىڭ قاتارى از ەمەس. تۋريستىك باعىتتارىنا مادەني جانە تاريحي ەسكەرتكىشتەر: بەلسەندى (شاڭعى، ۆەلوسپورت، اڭ اۋلاۋ، بالىق اۋلاۋ، سافاري، ات سپورتى، گولف)؛ ەكسترەمالدى (رافتينگ، سپەلەولوگيا، الپينيزم، پاراپلانەرينگ، ۆيندسەرفينگ، سۋعا سەكىرۋ)؛ ەمدىك (ساۋىقتىرۋ كوزدەرى، ەمدىك بالشىق) جانە جاعاجاي (ابانا، بوزتىر، دجيدە، داڭڭۇرت، ينەبولۋ) دەمالىس ايماقتارى كىرەدى.

مۇندا ۇلكەندى-كىشىلى 500 گە جۋىق مەشىت بار ەكەن. قالانىڭ قاي جاعىندا جۇرسەڭىز دە ازان ءۇنى ەستىلىپ تۇرادى. ءبىز ەڭ اۋەلى 14- عاسىردا سالىنعان يسمايل بەي كەشەنىنە اتباسىن بۇرعان ەدىك. مەشىت اۋماعىندا مەدرەسسەلەر، كەرۋەن سارايلارى سونىمەن بىرگە ارنايى مونشاسى بولعان. ءتىپتى وسى ولكەنى باسىپ وتەتىن كەرۋەندەر ءۇشىن قونالقى ورىندار دا دايىندالعان ەكەن. كەزىندە باتىستان شىعىسقا، شىعىسقا باتىسقا جوڭكىگەن جولاۋشىلار بۇل جەرگە تەگىن قونىپ كەتەتىن بولعان ەكەن. كەسەنە بۇگىنگە دەيىن ەرەكشە ساقتالىپتى. بۇل دا بولسا تاريحى تەرەڭ تۇركى بابالارىمىزدىڭ ەرەكشە قۇرلىس ونەرىنىڭ قۇپياسى بولسا كەرەك.

كەلەسى قادامىمىز، وسمان يمپەرياسى كەزىندە نەگىزى قالانعان ەجەلگى ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبىرى - «ناسرۋللا» مەشىتى بولدى. 1506-جىلى سالىنىپتى. مەشىتكە جاقىن قالانى قاق جارىپ اعاتىن قاراشوماق وزەنىنىڭ ۇستىنە سالىنعان كوپىر بار. بۇل دا 1501-جىلى ناسرۋللا قىزىنىڭ قايىرىمدىلىق جولىمەن قالانىڭ ەكى جاعىن جالعاستىرىپ تۇرۋ ءۇشىن سالىنعان. كوپىر ەرەكشە تەحنولوگيامەن كەسىلگەن تاستاردان جاسالىپتى. كوپىردىڭ ۇستىندە «ساداقا تاسى» دەپ اتالاتىن ەكى تاس بار. ارى-بەرى وتكەن ادامدار وسى ساداقا تاسىنا اقشا تاستاپ كەتەدى. ونداعى اقشانى مۇحتاج جاندار الىپ قاجەتىنە جاراتاتىن بولعان.

كاستامونۋدا مەنى تاڭعالدىرعان تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبىرى ماحمۋتبەي مەشىتى. يۋنەسكو بۇكىل الەمدىك مۇرالار تىزىمىنە ەنگەن. مەشىتتى1336-جىلى كانداروگلۋ ماحمۋتبەي سالدىرعان. ونەردىڭ ەڭ كەرەمەت دەتالدارىن ەرەكشە شەبەرلىكتى وسى جەردەن كورۋگە بولادى. مەشىتتىڭ سىرتى تاس، ءىشى اعاشتان سالىنعان. جۇمىرتقانىڭ سارى ۋىزىن قوسىپ، ەرەكشە ادىسپەن قالاعان دەسەدى. ونداعى ادەمى ورنەكتەر، اعاش ويمالار كوز تارتادى.

ال، تاريحي مۋزەيلەردەگى ساۋىت-سايمان، ەر-تۇرمان، ەنە مەن كەلىن قارىم-قاتىناسى، انالارىمىز تەربەتكەن تال بەسىك ءبار-ءبارى كوزىمە وتتاي باسىلدى. بۇلدا بولسا تۇركى حالىقتارىنىڭ ءتۇبىرى ءبىر ەكەنىگىنىڭ تاعى ءبىر دالەلى بولار.

كاستامونۋدىڭ كورنەكتى ورىندارى

قاراتەڭىز جاعاسىنداعى قالانىڭ كوركەم ورىندارى اراسىندا ۆاللا كانونى، ىلگاريني ۇڭگىرى، گيدەروس شىعاناعى مەن سارقىرامالارىن، 1885-جىلى سالىنعان «ساات كۋلەسي» ساعاتتىق مۇناراسى، «قاستامونۋ» بەكىنىسى، «جىلگاز» ۇلتتىق پاركى سونىمەن بىرگە «شەحينشاح كاياسسى» تاستارىنداعى مرامورلاردى ساناۋعا بولادى.

قالادان 40 شاقىرىم جەردەگى «جىلگاز» ۇلتتىق پاركىنە (Ilgaz Dai Milli Park) بارۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. تەڭىز دەڭگەيىنەن 2800 مەتىر بيك باسىنان قار كەتپەيتىن جىلاز تاۋىنداعى دەمالىس ايماعىندا 1500 مەتىرلىك شاڭعى الاڭدارى بار. تابيعاتى ەرەكشە تاماشا ءبىزدىڭ الماتىداعى مەدەۋ، شىبۇلاق سەكىلدى دەمالىس ورىندارىن كوز الدىڭىزعا اكەلەدى.

تۋريستەردىڭ كوپ باراتىن كوركەم دە تاريحي ورىنداردىڭ ءبىرى - XII عاسىردا ۆيزانتيالىقتار سالعان «قاستامونۋ» بەكىنىسى. قالانىڭ باتىس جاعىنا قاراي 120 مەتر بيىكتىكتە تۇرعىزىلىپتى. «كوكتوبەدەن الماتى الاقانداعىداي كورىنەدى» دەگەندەي «قاستامونۋ» قامالىنا شىقساڭىز قالا الاقانداعىداي كورىنەدى ەكەن. وسى جەردە، تۇركيا ەلىندە وقىپ جاتقان قازاقستاندىق ستۋدەنتتەرمەن كەزدەسىپ قالدىق. كونيا قالاسىندا وقيتىن اتىراۋ قالاسىنان كەلگەن ازامات ەسىمدى ستۋدەنت وزىمەن بىرگە قازاقستاننىڭ كوك تۋىن كوتەرىپ ءجۇر ەكەن. بولاشاق تەولوگ باۋرىمىز تۋىمىزدى اركەز بيىكتەن جەلبىرەتكىسى كەلەتىنىن ايتادى. ازاماتتىڭ ازاماتتىعى ءبىزدى قاتتى ءسۇيىندىردى. قازاقتىڭ اسپان تۇستەس كوك بايراعى اي ءجۇلدىزدى تۇرىك بايراعىمەن بىرگە «قاستامونمۋ» قامالىنىڭ توبەسىندە جەلبىرەدى.

كاستامونۋدا وقىپ ءجۇر تالاي قازاق بالاسى

كاستامونۋدا ورتا جانە جوعارى ءبىلىم بەرۋدىڭ وزىندىك باعىتى قالىپتاسقان. ال قاستىمونۋ ۋنيۆەرسيتەتى قۇرامىنا بىلىكتى ماماندار دايارلايتىن 8 فاكۋلتەت، 2 ينستيتۋت 4 جوعارعى مەكتەپ جانە 11 جوعارى جانە كاسىپتىك تەحنيكالىق مەكتكەپ بار ەكەن. وقۋ ورنى اكادەميالىق جانە اكىمشىلىك، مادەني جانە سپورت سالالارىندا قىزمەتكەرلەر دايىندايتىن «جاستار ۋنيۆەرسيتەتى» رەتىندە تانىلعان.

ۋنيۆەرسيتەت قازاقستان، ا ق ش، پورتۋگاليا، قىرعىزستان، يندونەزيا جانە مالايزيا ەلدەرىنىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن ەكىجاقتى ارىپتەستىك قارىم-قاتىناستار ورناتقان. وسى كەلىسىمدەردىڭ اياسىندا 2 جىلدىق جوعارى بىلىمنەن كەيىن ستۋدەنتتەر باكالاۆريات باعدارلامالارىنا تۇسۋگە، شەت ەلدەردەگى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ماگيستراتۋراعا تۇسۋگە مۇمكىندىك الادى. كەلىسىمدەر سونداي-اق عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن بىرلەسكەن جوبالار سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى، ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىلاردىڭ الماسۋىن كوزدەيدى. بۇل باعىتتا استاناداعى س. سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن ورمان شارۋاشىلىعى بويىنشا بىرلەسكەن جوبالار اتقارىپ جاتقانىن بىلدىك.

«بۇل ۋنيۆەرسيتەتتە ءارتۇرلى باعدارلامامەن كەلىپ وقىپ جاتقان قازاقستاندىق ستۋدەنتتەردىڭ سانى 50 دەن اسادى. مەن الماتىداعى «تۇران» ۋنيۆەرسيتەتىنەن اكادەميالىق موبيلدىك باعدارلاما بويىنشا كەلىپ، اۋدارما ءىسى ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الىپ جاتىرمىن. ءبىر بايقاعانىم بۇل جەردە تەك بىلىمىڭمەن، ەڭبەگىڭمەن عانا باعالاناسىڭ. بىزدەگىدەي تانىس-ءبىلىستىڭ، اقشانىڭ ەشبىر ءرولى جوق. وقۋ ساپاسى جاقسى ءادىل ءارى قاتاڭ»، دەيدى جەرلەسىمىز ءمادينا مينجادين قىزى.

Gelişiniz güle güle, gidişiniz güle güle her işiniz güle güle

Gelişiniz güle güle, gidişiniz güle güle her işiniz güle güle بۇل 1490-جىلدارى ءومىر سۇرگەن تۇرىك عۇلاماسى شەيح شابان- ي ۋەلي- ءدىڭ (ŞEYH ŞABAN-I VELİ) ءسوزى. كاستامونۋدىڭ ۇرانىنا اينالعان ءسوز. قالانىڭ ءار جەرىنە، ماڭدايشالىقتارعا ويىپ جازىلعان. ماعىناسى: «كۇلىپ كەلىڭىز، كۇلىپ كەتىڭىز، ءار ءىسىڭىز شاتتىقتا تولى بولسىن» دەگەندى بىلدىرەدى ەكەن. ارينە ايتىلعانداي قايدا بارساڭىزدا كۇلىپ قارسى الادى، كۇلىپ شىعارىپ سالادى.

جول باستاۋشىمىز مۇستافا ەسىمدى كاستامونۋ قالاسىنىڭ تۋماسى ءوز ەلىنىڭ، ءوز جەرىنىڭ ناعىز پاتريوتى. تۋعان جەرىنىڭ مادەنيەتىن، تاريحىن ءار-ءبىر تاسىنا دەيىن جانى قالماي جۇرەكپەن تانىستىرادى. «كاستامونۋدىڭ اۋاسى ساف، ادامدارى ءمارت»، - دەيدى مۇستافا. شىنىمەن جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ كىشىپەيىلدىگىن، قوناقجايلىلىعىن، يماندىلىعىن بايقادىق. سونىمەن بىزدە تۇركى دۇنيەسىنىڭ مادەني استاناسى - كاستامونۋ قالاسىمەن «güle güle» قوش ايتتىق.

اۆتور: ريزابەك نۇسىپبەك ۇلى