كيىكتىڭ جاپپاي قىرىلۋ وقيعاسى ەندى قايتالانباۋى كەرەك - فوتو

سول ەرتە داۋىردەن بەرى وسىناۋ ءتۇز يەسىنىڭ باسىنا نەشەمە زوبالاڭ تۋمادى دەسەڭىزشى؟! وسىنشاما زوبالاڭنان امان قالعاندىعىنىڭ ءوزى ونىڭ كيەلى ەكەنىن اڭعارتىپ تۇرعانداي. ايتا كەتەرلىگى، بۇگىنگى تاڭدا كيىكتىڭ 70 پايىزى تەك قازاقستاندا عانا ءوسىپ- ءونىپ كەلەدى.

شىندىعىندا، ۇلانعايىر جەر بەرگەن قازاققا سول دالادا باۋىر باسقان اڭ مەن قۇستى قورعاۋدىڭ ءوزى زور پارىز. سوندىقتان دا، قازاقستاندىق زوولوگتار ءۇشىن اقبوكەندەردى ودان ءارى ساقتاپ قالۋ - جاۋاپكەرشىلىك جۇگى اۋىر ءارى ۇلكەن سىناقتىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. ءار وبلىستا قورىقتار اشىلىپ، ۇلتتىق پاركتەر مەن مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتتار قۇرىلۋدا. ال ەڭ قۋانىشتىسى - قازاقستان ۇكىمەتى كيىكتەردى اۋلاۋعا 2020 -جىلعا دەيىن موراتوري جاريالادى.

 بيىلعى كۇزدىڭ العاشقى لەبى سەزىلە باستاعانداي سارى ارقانىڭ سايىن دالاسىنا «قورعالجىن» مەملەكەتتىك تابيعي قورىعىندا بوكەندەرگە قارعىباۋ تاعۋ شاراسى ءوتتى. ونداي شارالار بۇعان دەيىن بوكەندەردى ءبىر- بىرىنەن جەكە دارا ءبولىپ تۇرعان ءۇش پوپۋلياتسيادا دا (بەتپاقدالا، ءۇستىرت جانە ورال توپتارى) جۇرگىزىلگەن بولاتىن. نەگىزىنەن قارعىباۋ بايلانعان بوكەندەر جەر سەرىگى ارقىلى عارىشتان باقىلانادى. ولاردىڭ جولى، باعىتى ءبارى بەلگىلەنىپ، كەيىننەن زەرتتەۋلەرگە دە ارقاۋ بولاتىنى انىق. شارانى ۇيىمداستىرعان قازاقستان بيو الۋان تۇرلىلىكتى ساقتاۋ اسسوتسياتسياسى وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا، وسىلايشا باقىلاناتىن كيىكتەر سانى وتىزعا جەتكەن. ال كۇننەن قۋات الاتىن جاڭا قارعىباۋدىڭ پايدالانۋ مەرزىمى 2,5-نان 4,5 جىلعا دەيىن جەتەدى دەپ ەسەپتەلگەن. باعاسى 1500-2500 ەۋرو ارالىعىندا. ولاردىڭ بارلىعى كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى (ك ق ك) قارجىسىنا ساتىپ الىنعان.

«ءبىزدىڭ ماماندار بۇل قوندىرعىنىڭ كومەگىمەن تاۋلىگىنە ءبىر مارتە بوكەندەر تۋرالى مالىمەت الىپ وتىرادى. سوسىن قوندىرعىنىڭ قۋاتى تاۋسىلعاندا ول ءوز بەتىمەن اعىتىلىپ، موينىنان ءتۇسىپ قالادى»، - دەيدى قازاقستان بيو الۋان تۇرلىلىكتى ساقتاۋ اسسوتسياتسياسىنىڭ جەتەكشى مامانى البەرت سالىمگەرەيەۆ.

ايتپاقشى، كيىككە قارعىباۋ تاعۋ جۇمىسىنىڭ ءوزى ەرەكشە - ۇقىپتىلىق پەن شاپشاڭدىقتى قوسا تالاپ ەتەدى. ماسەلەن، بەكىتىلگەن ەرەجەگە سايكەس، ءبىر بوكەنگە قارعىباۋ تاعۋ جۇمىسى ءۇش مينۋتتان اسپاۋى كەرەك. بۇل ءۇشىن موتوشاباندوز تابىننان ءبولىنىپ قالعان بوكەندى 57 سەكۋندتا قۋىپ اكەپ، جەر باۋىرلاپ جاتقان ءتورت ادامنىڭ تۇزاعىنا ءتۇسىرۋى ءتيىس. تورعا تۇسكەن بوكەننىڭ الدىمەن دەنە قىزۋى ولشەنەدى. ەگەر قىزۋى قىرىقتان جوعارى بولسا، ونداي بوكەنگە قارعىباۋ تاعىلمايدى. سەبەبى سترەسكە تۇسكەن جانۋار ءولىپ كەتۋى دە مۇمكىن. ال دەنە قىزۋى قالىپتى بوكەننىڭ بويى مەن سالماعى ولشەنىپ، قانى الىنادى دا قارعىباۋ تاعىلىپ، ەركىنە جىبەرىلەدى. ونداي كەزدە اينالادا ارتىق دىبىس، ارتىق قوزعالىستىڭ بولماۋى ءتيىس ەكەن.

 قازاق دالاسىنىڭ كيەسى سانالاتىن كيىكتىڭ قىرىلۋ وقيعاسى سوڭعى جىلدارى جيىلەپ كەتكەنى بارشاعا ايان. ماماندار بۇنىڭ ەكى سەبەبىن العا تارتادى. ءبىرى - جانۋار بويىنداعى جۇقپالى اۋرۋدان كەلگەن كەسەل بولسا، ەكىنشىسى - ادامنان كەلەتىن اشكوزدىك.

«بەتپاقدالادا قاسقىر كوپ بولعان جىلدارى تابىنعا ىلەسكەن اۋرۋ كيىكتەر ىلۋدە- بىرەۋ بولاتىن. سەبەبى ونداي اڭ كوپ ۇزاماي قاسقىردىڭ جەمتىگىنە اينالادى. ال قازىر قاسقىر سانى ازايعاندىقتان اۋرۋعا شالدىققان بوكەندەر تابىنعا كىرىپ- شىعىپ، باسقالارىنا جۇقتىرىپ ءجۇر. بۇرىندارى ەپيدەميا 10 جىلدا ءبىر رەت قايتالانىپ تۇراتىن، ال قازىر جىلدا تىركەلەدى»، - دەيدى «قورعالجىن» تابيعي قورىعى ديرەكتورىنىڭ عىلىم جونىندەگى ورىنباسارى الەكسەي كوشكين.

 ال براكونەرلەرگە كەلسەك، جىل باسىنان بەرى ەلىمىزدە كيىك اۋلاعانى ءۇشىن 36 قىلمىستىق توپ جاۋاپقا تارتىلىپتى. ءتىپتى مۇزداي قارۋلانعان كەيبىر براكونەرلەر قورىقشىنىڭ ءوزىن جارالاپ كەتكەن وقيعالار دا تىركەلگەن. باۋكەسپەلەر بۇنداي تاۋەكەلگە نە ءۇشىن بارادى؟ سەبەبى قارا بازاردا بوكەن ءمۇيىزىنىڭ ءار كەلىسى ءبىر ميلليون تەڭگەگە دەيىن باعالانادى.

 جالپى كيىك ءمۇيىزىنىڭ ەمدىك قاسيەتىن حالىقتىق مەديتسينا ەرتەدەن بىلگەن. ودان جەنشەن، مۋسكۋس ءتارىزدى ءدارى- دارمەك جاسالىپ، وكپە قابىنۋى، جۇرەك قان تامىرلارى جانە سال اۋرۋىنا ەم رەتىندە قولدانىلادى. «1840-1850 -جىلدارى قازاق ەلىنەن بۇحار، حيۋا حاندىعىنا 750 مىڭ كيىك ءمۇيىزى وتكىزىلىپتى. ول كەزدە ءبىر اڭنىڭ ءمۇيىزى ءبىر جۇيرىك اتتىڭ نەمەسە تۇيەنىڭ باعاسىمەن تەڭەستىرىلگەن» دەگەن دەرەك بار.

 ايتپاقشى، كيىكتەردىڭ قازاقستاندا جاپپاي قىرىلۋ وقيعاسى 2015 -جىلى تىركەلدى. بۇنى كەيبىر ماماندار ۇلتتىق دەڭگەيدەگى قاسىرەت رەتىندە دە اتاپ وتكەن بولاتىن. راسىندا، اۋپىرىمدەپ سانىن ارتتىرىپ كەلە جاتقاندا، ەكى اپتا ىشىندە ءجۇز مىڭداپ قىناداي قىرىلعان كيىكتەرگە نە كەسەل كەلدى؟ ازىرشە، رەسمي ورگاندار بۇنى پاستەرەللەز اۋرۋىنان كورەدى. ال بۇنداي قىرىلۋ بولماعاندا ءتۇز تاعىسىنىڭ باسى جارتى ميلليونعا دا جەتەتىن ەدى.

قىرىلۋدىڭ ناقتى سەبەبى ءالى انىق ەمەس. ال ونىڭ سالدارىن ساناپ شىعۋ ەش قيىندىق تۋدىرماسى دا انىق. ايتكەنمەن، ەندىگى باستى ماقسات - وسىنداي كەلەڭسىز جاعدايدىڭ الدىن الۋ، قىرىلۋعا جول بەرمەۋ. وسى ماقساتتا عىلىمداردىڭ ىزدەنىسىن جان- جاقتى قولداعان ورىندى. ايتا كەتەرلىگى، بۇنداي يگى باستامالار دا جوق ەمەس.

«سول ءۇشىن دە كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى قازاقستاندىق عالىمداردىڭ جۇمىسىنا قارجىلىق قولداۋ ءبىلدىرىپ، قازاق ەلىنىڭ سيمۆولىنا بالاناتىن وسى ءبىر دالا ەركەسىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن بار مۇمكىندىكتى جاساۋعا بەل بايلاپ وتىر»، - دەيدى اتالعان كومپانيا وكىلى اينا جەتپىسبايەۆا.

بوكەننىڭ ەرەكشەلىك سيپاتتارى:

 اقبوكەن جۇپ تۇياقتى جانۋارلاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ءوسىمتالى، جىلىنا ءبىر رەت، مامىردىڭ العاشقى جارتىسىندا تولدەيدى. كوبىنە ەگىزدەن، كەيدە ۇشەم تۋادى. قۇرالايلار قاسىندا ەنەسى جوق بولسا، مۇلدەم تىرشىلىك بەلگىسىن بەرمەي تاپجىلماي جاتىپ الادى. ولاردى ءتىپتى 2-3 مەتر جەردەن دە كورمەي قالۋىڭىز ابدەن مۇمكىن. بوكەندەردىڭ ءبىر جىلدىق جايىلىم ءورىسى 2,5 مىڭ شاقىرىمعا دەيىن جەتەدى.

كيىكتىڭ قاسيەتى:

قازاق حالقى كيىكتىڭ جاپپاي تولدەۋى، ءتولىن اياقتاندىرۋى تابيعاتتىڭ قۇبىلمالى، سالقىن كەزىنە ءدوپ كەلگەندىكتەن بۇل كەزدى «قۇرالايدىڭ سالقىنى» دەپ اتايدى. قۇرالايدىڭ سالقىنىندا كۇن كۇرت بۇزىلىپ، تاۋلى، شوقىلى جەرگە قاراي بۇلت ۇيىرىلەدى. مۇنداي قولايسىزدىق ءبىر اپتاعا، كەيدە ون كۇنگە دەيىن سوزىلادى. ولاردىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى - ەشقاشان جەتىم قالعان لاقتارىن دالاعا تاستامايدى. كەز كەلگەن كيىك جولىنان اداسىپ قالعان قۇرالايدى ەمىزىپ، وزىمەن بىرگە ەرتىپ اكەتە بەرەدى.

 كيىكتەر ساعاتىنا 60-70 شاقىرىم جىلدامدىقپەن جۇگىرە الادى جانە وكپەسى قىزبايتىن ساناۋلى اڭداردىڭ ءبىرى. جاڭا تۋىلعان لاق ەكى ساعاتتىڭ ىشىندە اياعىنان تىك تۇرسا، ال تۋعانىنا ەكى كۇن بولعان قۇرالايدى جاياۋ جۇگىرىپ، قۋىپ جەتۋ مۇمكىن ەمەس.

 اقبوكەنگە قاتىستى دەرەكتەر:

1970 -جىلداردىڭ باسىندا قازاق جەرىندەگى كيىكتەر سانى ءبىر ميلليونعا دەيىن جەتسە، 1972 -جىلى اقتوبە وبلىسى ىرعىز اۋدانىندا كيىك ەتىن وندىرەتىن مەملەكەتتىك شارۋاشىلىق قۇرىلعان بولاتىن. ال قازىر كەرىسىنشە سول ىرعىزدا كيىكتەردى قورعايتىن عىلىمي مارتەبەسى بار مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆات اشىلدى. رەسمي مالىمەتتەر بويىنشا، 1955-1981 -جىلدار ارالىعىندا 4 ميلليون 137 مىڭنان استام اقبوكەن اۋلانىپتى. ناتيجەسىندە 71 مىڭ 112 تونناداي ەت، 3 ميلليون 614 مىڭ تەرى وندىرىلگەن.

تاس داۋىرىندە اقبوكەندەر باتىس ەۋروپاعا دەيىن تاراعان ەكەن. قازىر تەك قازاقستان، موڭعوليا، قالماق اۆتونومياسىندا عانا ساقتالىپ قالدى. ال تىرشىلىك ەتەتىن بوكەندەردىڭ 70 پايىزى قازاقستاندا ءومىر سۇرەدى. ەلىمىزدە ولاردىڭ ءبىر- بىرىنەن جەكە دارا بولىنگەن ءۇش توبى مەكەندەيدى. ولار: بەتپاقدالا، ءۇستىرت جانە ورال توپتارى. مۇنداعى كيىكتەر ناعىز قازاقستاندىق ءتۇر بولىپ سانالادى جانە باسقالاردان دەنە ءبىتىمىنىڭ ىرىلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى.

اۆتور: داۋرەن قۇدايبەرگەن

فوتو: كلاۋس نيگگە، ەربولات شادراحوۆ، البەرت سالەمگەرەيەۆ، ابدۋازيز مادياروۆ