ارنايى رەپورتاج: ورىنبور قازاقتارىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگى - فوتو

ويتكەنى، بۇل قالادا 1917-جىلى مەملەكەتىمىزدىڭ قالىپتاسۋىنا جولباستاۋ بولعان 1 جانە Ⅱ جالپى قازاق سەزدەرى، 1920-جىلى قازان ايىندا قازاق ا ك س ر- ءنىڭ تۇڭعىش كەڭەسى ءوتتى.

تاريحتان ايانى - ورىنبور 1920-1925-جىلدارداعى قازاقتىڭ باس قالاسى. وسىناۋ شەجىرەگە باي ولكەدە قازاقپارات ءتىلشىسى بولىپ قايتتى. تاريحتان تامىر تارتقان كورشى ەلدىڭ شەكاراسىنا تابان باستىق دەگەنمەن، ورىنبورعا دەيىنگى جەر-سۋ اتاۋلارىنا قاراساڭ، ءوز ەلىڭدە جۇرگەندەيسىڭ.

شىلدە مەن قارعالى ماڭىنداعى ءشوپ شابۋشىلار، ايدارلى مەن قامىستىدا جايىلىپ جۇرگەن جىلقىلار ناعىز قازاقىلىقتىڭ ءيىسىن اڭقىتادى. سونداي-اق، جولامانساي، ايات، قۇماق وزەندەرىنىڭ بويىنداعى اۋىلداردا بىرنەشە مىڭ قازاق تۇرادى. 2007-جىلى رەسەيدە تۇڭعىش رەت «ۇلتتىق اۋىل» قالاشىعى سالىنىپتى.

مۇندا قازاق اۋىلىنان بولەك، باشقۇرت، ارميان، بەلارۋس، نەمىس، تاتار، ۋكراين ءۇي-جايلارى بوي كوتەردى. ءاربىر اۋىلدا ەتنيكالىق مەيرامحانا مەن مۇراجاي بار. ال قازاقتار مەكەن ەتكەن جەر «شاڭىراق» دەپ اتالادى. الدىمەن، كيىز ۇيگە كىردىك. ادەتتەگىدەي، ءىشى تۇس كيىز، سىرماق، قۇراق كورپە، باسقۇر، ۋىق باۋلار، قازاقى ويۋمەن ورنەكتەلگەن جاستىقتار مەن كەستە-ورامال، قورجىن، كەبەجەمەن كومكەرىلگەن.

توردە جوعارىعا ىلىنگەن دومبىرا مەن اڭ تەرىلەرى، تۇرمىس بۇيىمدارىنان ساماۋىرىن، كەلى، كەلساپ، ساپتىاياق، تورسىق، تۇتقىش، اعاش سابا مەن وجاۋدى كورەسىز. وسىنداعى قازاق قاۋىمداستىعىنىڭ باسشىسى، ورىنبور وبلىسى حالىقتارى اسسامبلەياسى كەڭەسىنىڭ مۇشەسى جانىبەك يتكوزوۆ جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ ىنتىماقتاستىعى، ەتنوستار مادەنيەتى مەن انا ءتىلدى ساقتاۋداعى جۇمىستارى تۋرالى اڭگىمەلەدى.

«بۇگىندەرى شەت ەلدەردە التى ميلليونداي قازاق بار بولسا، سونىڭ ءبىر ميلليونعا جۋىعى رەسەي فەدەراتسياسىندا تۇرادى. رەسەيدەگى قانداستارىڭىز قازاقتىڭ تاريحى مەن ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن وتە جوعارى باعالايدى. ولار اتا-بابالارىمىزدان قالعان باي مۇرانى ساقتاپ قانا قويماي، ونى وسكەلەڭ ۇرپاققا كەڭىنەن ناسيحاتتاپ، جەتكىزۋگە تىرىسۋدا. جالپى، ورىنبور وڭىرىندە تۇراتىن قازاقتاردىڭ ءبىر-بىرىمەن ارالاسىپ، اتا سالتىن جاڭعىرتىپ تۇرۋدىڭ ءبىر كورىنىسىن قالانىڭ كورىكتى ايماعىندا اشىلعان «ۇلتتىق اۋىلدان» بايقاۋعا بولادى»، - دەيدى جانىبەك يتكوزوۆ.

وسىندا قازاق بالالارى اراسىندا «اق بوتا» شىعارماشىلىق كونكۋرسى ءجيى وتكىزىلىپ تۇرادى.

«بۇل شارانى وتكىزۋ ارقىلى جاس تالانتتاردى جارىققا شىعارعىمىز كەلەدى. بيىل جۇزدەن استام قاتىسۋشى ءوتىنىم بەردى. راس، حالىققا تانىلعان شىعارماشىلىق ۇجىمداردىڭ ءىزىن باساتىن ونەرپازداردىڭ قاتارى سيرەپ بارادى. قازاق فولكلورىن ساقتاۋ ءۇشىن كوپتەگەن شارۋالاردى يگەرۋگە بولادى. اتتەڭ، قارجىلىق جاعداي كوپ نارسەگە تەجەۋلەتەدى»، - دەپ جالعادى ءوز ءسوزىن يتكوزوۆ.

سالىنعاندارىنا ءبىر عاسىرعا جۋىقتاسا دا بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ساقتالعان ءار عيمارات سول تاريحي كەزەڭنەن سىر شەرتىپ تۇرعانداي. كونە قالانىڭ كوپ وزگەرە قويماعان بولىگىندە كەلە جاتىپ، كوز الدىڭىزعا سول كوشەلەرمەن الاش ارىستارىنىڭ الشاڭ باسىپ ءجۇرىپ كەلە جاتقانىن ءسوزسىز ەلەستەتكىڭىز كەلەر ەدى...

احمەت بايتۇرسىن ۇلى تۇرعان ءۇي، بۇكىل قازاقتىق سەز وتكەن جانە تۇڭعىش قازاق ۇكىمەتىنە قىزمەت ەتكەن عيماراتتار ءالى بار. الاش قايراتكەرلەرىنىڭ كوبى تۇرعان يايتسكايا كوشەسىندەگى 7-ءۇي دە سول قالپىندا ساقتالىپتى. ايتپاقشى، بىلتىر ورىنبور ورتالىعىنداعى احاڭ تۇرعان ۇيگە جانە بۇكىلقازاقتىق تۇڭعىش 1-2 سەزدەرى وتكەن عيماراتتارعا مەموريالدىق تاقتا ورناتىلدى.

قانداستاردىڭ ايتارى بار جالپى، الاش زيالىلارىنىڭ ءىزى قالعان تاريحي وڭىردە 125 مىڭعا جۋىق قازاق تۇرادى. سوڭعى جىلدارى اۋىلدان قالاعا قونىس اۋدارۋشىلار سانى ارتقان. دەگەنمەن، ءتىل جاعدايى -رەسەيدە تۇراتىن اعايىنداردى الاڭداتىپ وتىرعان وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى.

بۇگىندە ورىنبور وبلىسى بويىنشا 50 گە تارتا مەكتەپتە قازاق ءتىلى قوسىمشا ءپان رەتىندە وتكىزىلىپ تۇرادى ەكەن. الايدا، جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ پايىمداۋىنشا، انا ءتىلىن ۇيرەنۋگە تىلەك بىلدىرۋشىلەر سانى كوپ.

تاريح پەن مادەنيەتتى، ادەت- عۇرپىمىزدى ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا 1989-جىلى العاش رەت قازاق ۇلتتىق قوعامى قۇرىلدى. بۇگىندە مۇنداي ۇيىمدار سانى 13 كە جەتىپتى. ولاردىڭ بارلىعى «ورىنبور قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعىنا» قارايدى.

رەسەيدە تۇرىپ جاتقان قانداستارىمىز اراسىندا قازاقتىڭ كونە اڭگىمەلەرىن بىلەتىن اقساقالدار دا جەتەرلىك. سولاردىڭ ءبىرى - ناۋشا ساناتبايەۆ اعامىزدى ءبىز توقتاعان قوناق ءۇي ماڭىنان جولىقتىردىق. ول كىسى جاقىندا قازاقستاننان كەلگەن ءبىر توپ قانداستاردى ءابىلقايىردىڭ ايەلى بوپاي حانىمنىڭ مولاسىنىڭ باسىنا اپارىپتى. ول وسى جاقتا، ورىنبور وبلىسىنىڭ اۋماعىندا جەرلەنگەن.

ەرتەرەكتە بۇل جەرگە ءابىش كەكىلبايەۆ تا كەلىپ كەتىپتى. جۇرت ول جەردى «بوپاي مولاسى» دەپ اتايدى ەكەن.

«ورىنبورلىق قازاقتار ناۋرىزدى قارسى الۋعا ەرەكشە ءمان بەرەدى. بىزدە كورىسۋ داستۇرىنە اسا ءمان بەرىلەدى. ون ءتورتىنشى ناۋرىز كۇنى جاستار ۇلكەندەردىڭ ۇيىنە كىرىپ، اماندىق سۇراسادى. قاي ۇيدە بولسىن، بۇل كۇندەرى داستارقان كەڭىنەن جايىلىپ، جەتى نان پىسىرىلەدى، قازاندا ناۋرىز كوجە قايناپ جاتادى. ماسەلەن، الدىڭعى جىلى نەجەنكا اۋىلىنا باتىس قازاقستان وبلىسىنان 6-7 قانداسىمىز كەلىپ، ارقا-جارقا بولدىق. ناۋرىزدى بىرگە تويلاپ، ارتىنشا الاش زيالىلارى تۇرعان ۇيگە كىرىپ شىقتىق»، - دەيدى ناۋشا ساناتبايەۆ.

ءبىر قۋانارلىعى، سوڭعى جىلدارى ول جاقتاعى قانداستارىمىز «وتاۋ-ت ۆ» قۇرىلعىسىن ورناتىپ، سول ارقىلى قازاق تىلىندەگى حابارلار مەن تەلەباعدارلامالارىن، كونسەرتتەرىن تاماشالايدى ەكەن.

كوبىسى ديماش قۇدايبەرگەن مەن «مۋزارت» توبىن جاقسى تانيدى. اباي قۇنانبايەۆ پەن ىبىراي التىنساريندى وقيتىن جاستار دا بارشىلىق.



«سول يلەتسك اۋدانىندا تۇرسام دا، اگەنتتىكتەرىڭىز ارقىلى جاڭالىقتاردى كورىپ، قۋانىپ وتىرامىن. ەلدەگى ونەرپازدارىمىزدىڭ شەت ەلدەردەگى جەتىستىكتەرىنە ماقتانامىز. ديماشتىڭ قىتايدى باعىندىرعانىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟ مەن ورىنبوردا تۋدىم، وسىندا ءوستىم. ەندى تاريحي وتانىما ورالۋىم نەعايبىل. دەگەنمەن، مەنىڭ نەمەرەلەرىمنىڭ ءتۇپ-تامىرى - قازاقستانعا كوشكەنىن قالايمىن. ەلدە جاقسى-جاقسى مەملەكەتتىك باعدارلامالار بار دەپ ەستيمىز»، - دەپ وي تۇيەدى قۇيشا جاقسىبەكوۆ اعامىز.

ورىنبور قازاقتارىنىڭ ءۇنى مۇنداعى قازاقتار قاۋىمداستىعىنىڭ باستاماسىمەن سوناۋ 1991-جىلى «ايقاپ» (كەيىن «جاڭا ايقاپ») گازەتى اشىلدى.

العاشقى شىعارۋشىسى - اياعان نۇرمانوۆ. ءتۇرلى قيىنشىلىققا بايلانىستى گازەت 2006-جىلى ۋاقىتشا جابىلدى. جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ قارجىلاي قولداۋىمەن، قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە شىعاتىن وسى باسىلىم جاقىندا قايتا شىعا باستادى.

«جاڭا ايقاپ» قوعامدىق جانە ساياسي جاڭالىقتاردان حاباردار ەتىپ، ايىنا ەكى رەت 1500 دانامەن شىعىپ تۇرادى. «كوپ ۇلتتى ورىنبور» ايدارىمەن ايماقتاعى ءار ۇلتتىڭ مادەني ومىرىندەگى وقيعالارىنان حابار تاراتادى.

«رەسەيدەگى قازاقتار» ايدارىندا وزگە ايماقتارداعى اۆتونوميالارى، قوعامداستىقتارى مەن قازاق ورتالىقتارىنىڭ قىزمەتتەرى حاقىندا باياندالدى. قازاق اندەرى، بالالار جانە ادەبيەت بەتتەرى، «سالت-ءداستۇر»، «تاريح» سىندى ايدارلارى كوپشىلىكتىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتتى.

2009-جىلدان باستاپ ستۋدەنتتەر مەن سپورتشىلار، جاس ماماندار تۋرالى جازىلا باستادى. كورشى ەلدە تۇراتىن اعايىنداردىڭ كوپشىلىگى قازاقستاندا تۋىپ- وسپەسە دە اتا-بابالارىنىڭ كىندىك قانى تامعان جەردى قادىر تۇتادى.

بۇگىندە ولاردىڭ قاتارىندا ءبىلىمدى، زيالى ازاماتتار جەتەرلىك. ورىنبورداعى قازاقتار قاشاندا ۇلتىمىزدىڭ اسىل قاسيەتتەرىن ارداقتاپ، اتامەكەنگە دەگەن ىستىق سەزىمدەرىن جوعالتپاق ەمەس. ءبىز وسىنى تۇيدىك...