قازاق دالاسىنداعى سىرلى وسىمدىكتەر
استانا. قازاقپارات - ساياحاتقا شىعا قالساق ادەمى گۇلدەردى كورىپ، ولاردىڭ تابيعاتقا تەك سۇلۋلىق بەرىپ تۇرعانىن بىلەمىز. ال ولاردىڭ ءارقايسىسىنىڭ "قىزمەتى" بارىن بىلە بەرمەيمىز.
جابايى وسىمدىكتەردىڭ نازاردان تىس قالۋىنا ونىڭ ءجيى اتالىپ، دارىپتەلمەي كەلە جاتقانى سەبەپ. ەل ءتۋريزمىن دامىتۋ كەزىندە وسى جابايى فلورانى ەستە ۇستاۋ كەرەك. مىسالى، ەلىمىزدىڭ تاۋلى ولكەلەرىندە وسەتىن سىر مەن اڭىزعا تولى وسىمدىكتەرى جونىندە اقپارات بەرگەن دۇرىس. وسى ماقساتتا ءبىز دە ءوز ۇلەسىمىزدى قوسايىق. تاۋ ارەمى تيان- شان جوتالارىنىڭ سولتۇستىك بەتكەيلەرىندە تاۋ ارەمى (The Mountain Phlomy) قاپتاپ وسكەن تۇتاس شالعىندىق جەرلەر بار. تاۋ ارەمى زايسان، التاي جانە تارباعاتاي، جوڭعار، ىلە، كۇنگەي جانە تەرىسكەي الاتاۋىنىڭ، كەتپەن جوتاسىنىڭ سۋبالپىلىك جانە الپىلىك بەلدەۋلەرىندە مول وسەدى. ونى تانيتىن جەرگىلىكتى تۇرعىندار "راۋعاش" دەپ تە اتايدى. بۇل دارىلىك وسىمدىك سوزىلمالى گاستريت، تىنىس الۋ مۇشەلەرى اۋرۋلارى كەزىندە پايدالانىلادى. ەجەلگى رەسەيدە ارەمنىڭ كراحمالى بار تۇينەكتەرى تاعامعا پايدالانىلعان. كۇيمەيتىن كۇيمەسگۇل كولساي كولىنىڭ تاۋلى شالعىنىندا «ەرەڭ» اتالاتىن ەرەكشە ادەمى گۇلدى كەزدەستىرۋگە بولادى. ونى حالىق ەجەلدەن «كۇيمەيتىن كۇيمەسگۇل» (burning bush) دەپ اتايدى. ءىرى، اق، قىزعىلت، القىزىل، كۇلگىن گۇلدەرى شاشاق تارىزدەس گۇلشوعىرىنا شوعىرلانعان. ولاردا جاناپ كەتكەن ادامنىڭ تەرىسىن كۇيدىرىپ جىبەرەتىن ەفير مايىنىڭ مولشەرى كوپ. ەگەر ىستىق كۇنى ەرەڭگە جانىپ تۇرعان شىرپىنى جاقىنداتساڭىز، جارق ەتىپ وت تۇتانادى دا، تەز سونەدى، ال وسىمدىككە ەش زيان كەلمەيدى.
ەرەڭنىڭ ءشوبى، تامىرى مەن تۇقىمى تۇنبا، قايناتپا تۇرىندە كوپتەگەن كەسەلدى ەمدەۋ ءۇشىن قولدانىلادى. جاقسى بالدى وسىمدىك سانالادى، ءارى ساندىك وسىمدىك رەتىندە قولدانىلادى. الايدا ول ۋلى وسىمدىك. وعان ەشقاشان قول تيگىزۋگە، يىسكەۋگە بولمايدى! اسىرەسە، گۇلدەرى مەن تۇقىم ورنالاسقان قاۋاشاعى قاۋىپتى. جاناسقان ساتتە ادام ەشتەڭە سەزىنبەيدى - ونىڭ قۇيتىرقىلىعى وسىندا. الايدا 12 ساعات وتكەندە گۇلگە تيگەن جەردىڭ تەرىسى قىزارىپ، كۇلدىرەپ، ەكىنشى دارەجەلى اسا اۋىر حيميالىق كۇيىك بولىپ شىعادى. تەرىنىڭ كوپ جەرى جاراقاتتانسا، ادام ومىرىنە ءقاۋىپتى. توعىز ەسە كۇشتى ەمشى مەديتسينادا اندىز (elecampane) وتە ەرتەدەن قولدانىلادى. ونىڭ ەمدىك قاسيەتتەرى ءتىپتى ەجەلگى گرەكيا مەن ريمدە بەلگىلى بولعان. ول تۋرالى كوپتەگەن اڭىزدار ايتىلادى.
مىسالى، ءبىر ەر ادامعا ساۋەگەي ەگەر ۇلىنا قول تيگىزسە، ولەتىنىن ەسكەرتەدى. سول كەزدە اكەسى كورىپكەلدىڭ ايتقانى ورىندالۋىنا جول بەرمەس ءۇشىن ۇلىن الىس ءبىر ەلگە اپارىپ تاستاۋدى بۇيىرادى. ءبىر جولى اكەسى ۇلىنىڭ سوعىستا قىلىش ءتيىپ، اجال اۋزىندا جاتقانى جايلى حابار الادى. ۇلىن قۇتقارۋ ءۇشىن اكەسى ەڭ مىقتى تاۋىپتەردى اتتاندىرادى. ءبىراق ولاردىڭ ەش كومەگى بولمايدى. امالى تاۋسىلعان كارى شال ۇلىن ءوزى ىزدەپ كەلىپ، كوزىنىڭ جاسىمەن ونىڭ جاراسىن جۋعان ەكەن، قۇدايدىڭ قۇدىرەتىمەن جاراسى تارتىلىپ، ۇلى جازىلىپ شىعا كەلەدى. قۋانعاننان اكەسى ساۋەگەيدىڭ ايتقانىن ۇمىتىپ كەتىپ، ۇلىن قۇشاقتاي الادى. سول ساتتە ول جان تاپسىرىپ، اندىز گۇلىنە اينالادى. سودان بەرى ادامدار وسى گۇلمەن ەمدەلەدى. ونىڭ ىشكى اس قورىتۋ اعزالارىن ەمدەۋدە بەلسەندىلىگى جوعارى.
اندىز ىلە الاتاۋىندا كوپ تارالعان، ونى كوپتەگەن تاۋدى الپىلىك شالعىندارىنان، ورتاشا تاۋلاردان كەزدەستىرۋگە بولادى. دارىلىك سابىندىق بۇل كوپجىلدىق شوپتەسىن وسىمدىكتىڭ بيىكتىگى 90 سانتيمەترگە جەتەدى. ءتىپ- تىك، تەك جوعارعى جاعىندا عانا تارماقتالىپ بىتكەن ساباعى مەن ايتارلىقتاي ءىرى، حوش ءيىستى، قىزعىلت، كەيدە اق گۇلدەرى بولادى. سابىندىقتىڭ تامىرى تىنىس الۋ جولدارى، باۋىر اۋرۋلارى كەزىندە، سىزداۋىق، جارا، بۋىن اۋرۋلارى مەن ءتىس اۋىرعان كەزدە ەم رەتىندە پايدالانىلادى. تامىرى قايناتىلعان ءنارسۋ ءىش اۋرۋلارىندا، سونداي- اق زات الماسۋدى قالپىنا كەلتىرەتىن ءدارى رەتىندە بەلگىلى. بۇرىنعى كەزدە ءدارىحانالاردا سابىندىق تامىرى دارىلىك قۇرال رەتىندە، سونىمەن قاتار، كىر جۋاتىن سابىن رەتىندە ساتىلاتىن بولعان. ونىڭ تامىرىن كۇزدىڭ سوڭىنا قاراي جينايدى. سابىندىق (ommon soapwort) بۇتالى، دالالى جانە ورماندى- دالالى زونالاردا وسەدى. التايدا، باتىس ءسىبىردىڭ وڭتۇستىگىندە تارالعان.
Massaget.kz
