ەلىمىزدە ءبىر رەت ەگىپ، بەس جىل ورىپ وتىراتىن استىق تۇقىمى ءوسىرىلۋى مۇمكىن

 استانانىڭ ىرگەسىندەگى شورتاندى اۋدانىندا ورنالاسقان «ا. ي. بارايەۆ اتىنداعى استىق شارۋاشىلىعى عىلىمي- وندىرىستىك ورتالىعى» ج ش س- ءنىڭ ەلىمىزدەگى ەگىن شارۋاشىلىعى سالاسىن وركەندەتۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ وتىرعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. وسى ورايدا، «قازاقپارات» ءتىلشىسى اتالعان ورتالىقتىڭ ديرەكتورى، اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى كەنجە ابدۋللايەۆپەن سويلەسىپ، وسى باعىتتاعى اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار جايىن سۇراپ بىلگەن ەدى.

- ەلىمىزدە استىق شارۋاشىلىعى سالاسىندا عىلىمدى تاجىريبەمەن ۇشتاستىرىپ كەلە جاتقان ورتالىقتىڭ وتكەنى شەجىرە، بولاشاعى بەكەم دەسە دە بولادى. اڭگىمەمىزدىڭ ءالقيسساسىن وسىدان باستاساڭىز...

- اتالمىش ورتالىق عالىمدارى شىعارعان ءداندى، بۇرشاق، مايلى داقىلدار مەن ەكپە ءشوپتىڭ جۇزدەگەن سورتتارىن بۇگىندە الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنىڭ ديقاندارى پايدالانىپ، يگىلىگىن كورىپ وتىر. ورتالىقتىڭ سان سالالى قىزمەتى تەك جاڭا ءونىمدى سورتتاردى ويلاپ تابۋمەن شەكتەلمەيدى، ەگىنشىلىك مادەنيەتىن كوتەرۋ، استىق ساپاسى مەن ءونىم كولەمىن ارتتىرۋ، توپىراق قۇنارلىلىعىن جاقسارتۋ، ادام دەنساۋلىعىنا يگى ىقپالى بار جۇعىمدى داقىلداردى ءوسىرۋ سياقتى ماڭىزدى شارۋالارمەن دە اينالىسادى. ءبىر كەزدە كەڭەس وداعىنداعى ماڭدايالدى عىلىمي- زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ ءبىرى بولعان بۇگىنگى ورتالىقتان 8 اكادەميك، 34 عىلىم دوكتورى مەن 111 عىلىم كانديداتى شىققان. ودان قالدى ۆ. پ. كۋزمين مەن ينستيتۋتتى ۇزاق جىلدار باسقارعان ا. ي. بارايەۆ سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىن الدى. ياعني، بۇگىنگى بولاشاق وسىلاي باستالدى.

وتكەن عاسىردىڭ 30- جىلدارىنىڭ ورتاسىندا قۇرىلعان شورتاندى كەنتىندەگى تاجىريبە ستانساسى ەگىن شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا بايلانىستى عىلىمي- زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىساتىن شاعىن مەكەمە ەدى. مۇنداي تاجىريبە ستانسالارى ول كەزدە ءار وڭىردە بولاتىن. شورتاندى تاجىريبە ستانساسى دا باسقا مەكەمەلەر سياقتى شاعىن وڭىرگە قىزمەت كورسەتەتىن مەكەمە بولىپ قالا بەرەر مە ەدى، ەگەر 1950 -جىلدارداعى تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ ناۋقانى باستالماسا.

 تىڭ جەرلەردى يگەرۋ ەگىنشىلىك اۋقىمى كۇرت وسكەن ايماقتا ەگىن شارۋاشىلىعى مادەنيەتىن كوتەرىپ، دامىتۋ قاجەتتىلىگىن تۋىنداتتى. وسىلايشا، 1956 -جىلى تاجىريبە ورتالىعىنىڭ بازاسىنان قازاق ك س ر اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە باعىنىشتى عىلىمي- زەرتتەۋ ينستيتۋتى قۇرىلدى. ينستيتۋتتىڭ ەڭ شارىقتاپ دامىعان تۇسى اكادەميك الەكساندر يۆانوۆيچ بارايەۆتىڭ ەسىمىمەن بايلانىستى بولدى. 1972 -جىلى اكادەميك بارايەۆ باستاعان عالىمدار توبى جاساعان توپىراق ەروزياسىنا قارسى شارالار كەشەنى لەنيندىك سىيلىققا يە بولدى. كەيىنىرەك ورتالىقتىڭ تاعى ءبىر توپ عالىمى ك س ر و مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى اتاندى. بۇل - ينستيتۋتتى تالانتتى عالىم، اكادەميك مەحليس سۇلەيمەنوۆ باسقارىپ تۇرعان كەز بولاتىن. ءيا، ول شورتاندى عىلىمي- زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ شارىقتاپ دامىپ، بارشا الەمگە تانىلعان، داڭق تۇعىرىنىڭ شىرقاۋ بيىگىنە كوتەرىلگەن كەزى ەدى.

- ەندى تاريحتان بۇگىنگى كۇنگە ويىسايىق. مامان رەتىندە قازاقستاننىڭ ەگىنشىلىك شارۋاشىلىعىنداعى جاعداي قالاي جانە تۇقىمنىڭ ءتۇرى مەن ساپاسىن ارتتىرۋدا قانداي جۇمىستار اتقارىلۋدا؟ وسى ماسەلەلەرگە كەڭىنەن توقتالساڭىز.. .

- قازىرگى جاعدايعا كەلەتىن بولساق. وسى كۇنى ۇكىمەت تاراپىنان بىزدەرگە ءبىراز مىندەتتەر جۇكتەلىپ وتىر. بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە ەگىلىپ جاتقان تۇقىمنىڭ 50 پايىزى قازاقستاندىق سورت تا، قالعان 50 پايىزى رەسەيلىكتىڭ ۇلەسىندە. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا وتاندىق ۇلەستى ارپا بولسىن، بيداي بولسىن، 90 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋ كوزدەلگەن. وسى باعىتتا ءبىزدىڭ عالىمدار كۇن دەمەي، ءتۇن دەمەي جۇمىس ىستەپ جاتىر.

تۇقىم شارۋاشىلىعىن الساق، ءبىزدىڭ عىلىمي ورتالىق تۇقىم سورتتارىن شىعاراتىن ورديناتور بولىپ سانالادى. وسى كۇنى ەلىمىزدەگى ەگىستىك القاپتارىنا سەبىلىپ جاتقان تۇقىمنىڭ اقمولا وبلىسىندا 78 پايىزىن، سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 49 پايىزىن جانە قوستاناي وبلىسىندا 12 پايىزىن ءبىزدىڭ عالىمدار شىعارعان. دەگەنمەن، وتاندىق تۇقىم تۇرلەرىنىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ ءۇشىن، ياعني، ەگىستىك القاپتارعا سولتۇستىككە بەيىم پ1، پ2، پ ر1، پ ر2، پ ر3 تۇقىم تۇرلەرىن تولىق ەگۋ ءۇشىن، ەڭ باستىسى، ۋاقىت كەرەك.

وسىعان وراي، ق ر اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىندە شارۋاشىلىقتاردىڭ ەگىستىك القاپتارىندا جاپپاي 1-2 سورتتى تۇقىم سەبۋ بويىنشا كارتا جاسالىپ جاتىر. ءبىراق ونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءبىز سياقتى ورديناتورلاردى تۇقىممەن ءجۇز پايىز قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. ال، وعان ءبىزدىڭ ماتەريالدىق- تەحنيكالىق مۇمكىندىگىمىز ازىرگە جەتكىلىكسىز. سوندىقتان، بىزگە، ەڭ الدىمەن، سىناق جەر كولەمىن ۇلعايتىپ، ماتەريالدىق- تەحنيكالىق بازانى نىعايتۋ قاجەت. وعان قوسا، سىناق- تəجىريبە جۇرگىزۋ ءۇشىن شالعىسى 1 مەترلىك «ۆينتاج ستاەر» كومباينى كەرەك. بۇل جاعىنان اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى كومەكتەسكەلى وتىر. ەندەشە الداعى ۋاقىتتا ەگىستىك القاپتاردا وتاندىق تۇقىمنىڭ ۇلەسى ارتاتىنا سەنىمىمىز مول.

 - سوڭعى جىلدارى ەگىستىك ونىمدەردى ديۆەرسيفيكاتسيالاۋ تۋرالى كوپ ايتىلىپ ءجۇر. وسى جاعىنان ءوزىڭىزدىڭ پىكىرىڭىز قانداي؟

- بۇگىنگى تاڭدا ەگىن شارۋاشىلىعى سالاسىندا راپس، جاسىمىق، نۋت (تۇرىك بۇرشاعى) سياقتى جاڭا داقىلدار ەگىلۋدە. وسىعان دەيىن 2014 -جىلى جاسىمىق 20 مىڭ گەكتارعا ەگىلسە، ءقازىر ءبىر عانا اقمولا وبلىسىنىڭ وزىندە 600 مىڭ گەكتارعا جەتىپ وتىر. جاسىمىق باعاسىنىڭ قىمبات بولۋى وسىعان يتەرمەلەپ وتىر.

بۇل ونىمدەردىڭ باعاسى بيداي قۇنىنان شامامەن 4 ەسەگە قىمبات. 1 ميللياردتان استام حالقى بار، جۇتىنىپ وتىرعان ءۇندىستان سياقتى ەلدەردىڭ راپس پەن جاسىمىققا سۇرانىسى جوعارى. سول سەبەپتى ديۆەرسيفيكاتسيالاۋعا كوشىپ وتىرعان جايىمىز بار. ءبىز سوڭعى ءۇش- ءتورت جىل بويى راپس، جاسىمىق، نۋت داقىلىنا زەرتتەۋ جۇرگىزىپ كەلەمىز. بۇل داقىلدار جوعارىدا ايتقان ءۇش وبلىس اۋماعىندا وسىرىلۋدە. جاسىمىقتىڭ جاڭا سورتى مەن ءوسىرۋ تەحنولوگياسىن شىعاردىق، ياعني، قايدا، قالاي، قاي ۋاقىتتا ەگۋ، زيانكەستەرمەن كۇرەسۋ جولدارى سياقتى. قازىرگى كەزدە، «استىق حولدينگى» وڭىرلىك اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىستىك كووپەراتيۆى، «جەر-1» جشس ءتارىزدى وڭىردەگى ءبىرقاتار شارۋاشىلىقتاردا قولدانىلۋدا. جالپى، ديۆەرسيفيكاتسيالاۋدىڭ پايداسى زور، ول ەڭ ءبىرىنشى تابىستىڭ كوزى بولسا، ەكىنشى جاعىنان جەردىڭ تىڭايتىلۋىنا مۇمكىن بەرەدى.

- بىزدەن ەش ارتىقشىلىعى جوق، ءتىپتى كليماتى دا ۇقساس كانادا ءار گەكتاردان 50 تسەنتنەرگە دەيىن استىق الۋدا. ال بىزدە ورتاشا 10 تسەنتنەر نەمەسە ودان ءارى كەتسە 15-تەن اسپايدى. وسىنىڭ سەبەبى نەدە؟

- قازاقستان نارىعىندا ءبىزدىڭ قازاقستاننىڭ سورتتارى، ءبىزدىڭ ورتالىقتىڭ سورتتارى 4,8 ميلليون گەكتار جەردى الىپ جاتىر. ونى 6 ميلليون گەكتارعا دەيىن ۇلعايتۋعا بولادى. ءبىر سورتتى شىعارۋ ءۇشىن 12 جىل كەتەتىن بولسا، جاڭاعى ايتىپ وتىرعان ينستيتۋتتارمەن ءبىز بىرىگىپ ىستەيتىن بولساق، ءبىر سورت جاساۋعا 7-8 جىل كەتەر ەدى. سوندا سورتتاردى كوپتەپ شىعارىپ، ونىڭ ىشىندەگى ىستىققا ءتوزىمدى سورتتاردى شىعارىپ، ناقتى ءونىم الۋعا بولاتىن ەدى. ال رەسەيلىكتەر جاعدايدى باياعىدا جاساپ قويعان. ەندى ا ق ش جانە كانادامەن ءبىزدىڭ ءونىمنىڭ ايىرماشىلىعى، ولاردىڭ كوپ الاتىنىنا كەلسەك.. . ولاردىڭ سورتتارى، تەحنولوگياسى، تەحنيكاسى دۇرىس بولىپ تۇر. ءبىز سورتتى دۇرىستاۋىمىز كەرەك. تەحنولوگيا جاعدايىن شەشۋگە بولادى. تەحنولوگيا دەگەن ول تىڭايتقىش. بىزدەگى تىڭايتقىشقا سۋبسيديا بەرىپ جاتسا، فەرمەرلەردىڭ بارلىعىنا ونى الىپ بەرسە، ونىڭ قۇنارى دا، ونىمدىلىگى دە ارتادى. ءبىزدىڭ ەلدە دە گەكتارىنان 30 تسەنتنەرگە دەيىن الاتىن شارۋاشىلىقتار بار. مۇلدەم از الاتىندار دا بار. سوندىقتان، تومەن ءونىم الاتىندار ورتاشا كورسەتكىشكە كەرى اسەر تيگىزەدى.

استىق شىعىمىن ارتتىرۋ ءۇشىن ەڭ باستى تەحنولوگياسىن ساقتاۋ قاجەت. بىزدە استىق ۋاقتىلى سەبىلىپ، ۋاقتىلى جينالمايدى. ماسەلەن، اۋىل شارۋاشىلىعى قارقىندى دامىعان كانادادا تۇقىم بار- جوعى 7 كۇندە سەبىلىپ، وسىنشاما ۋاقىتتا جينالىپ بىتەدى. ال بىزدە بۇل كورسەتكىش 20 كۇنگە دەيىن، ءتىپتى ودان اسىپ كەتىپ جاتادى. ءبىر سوزبەن ايتقان تەحنولوگيا بارىنشا تولىق ساقتالمايدى. ودان قالدى ماتەريالدىق- تەحنيكالىق بازانىڭ دۇرىس بولماۋى دا بار. بۇلار ءوز كەزەگىندە استىقتىڭ شىعىمى مەن ساپاسىنا كەرى اسەر ەتەدى.

 - ءوزىڭىز ايتىپ وتكەندەي ا ق ش- تا كەيىنگى كەزدەرى ءبىر رەت ەگىپ، قاتارىنان بەس جىل ورىپ وتىراتىن استىق تۇقىمى تۋرالى ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. بۇل قانداي تۇقىم جانە ونىڭ ارتىقشىلىعى مەن كەمشىلىگى قانداي بولماق؟

- جاقىندا ا ق ش- تىڭ ميننەسوتا شتاتىندا بولدىم. وسىندا كوپجىلدىق بيداي ءوسىرۋ پروتسەسىمەن تانىستىم. بۇل بيدايدى ءبىزدىڭ ەلگە الىپ كەلۋ ماسەلەسى قارالۋدا. وعان ارينە، ماماندارى، تەحنولوگياسى بار دەگەن سياقتى قارجى قاجەت. سوندىقتان، ءبىز گرانتقا قاتىسىپ جاتىرمىز. بۇل بيداي تۇقىمىنىڭ ارتىقشىلىعىنا كەلەتىن بولساق، ونى 1 رەت تاستى، قۇنارسىز جەرلەرگە ەگىپ، قاتارىنان بەس جىل ورىپ وتىراسىن. تامىرىن 1,5 مەتردەن استام تەرەڭدىككە جىبەرەتىندىكتەن بۇل بيداي ءوسىمتال كەلەدى. وسكەن جەرىندە ارام شوپتەر بولمايدى. ارينە، ونىمدىلىگى كادىمگى بيدايدان 10 پايىزعا تومەن. كلاسى دا تومەن. ەسەسىنە كوكتەمدە ەگۋ جۇمىستارىن قاجەت ەتپەيدى. جالپى، كۇزگى ەگىن وراعىندا تۇسكەن پايدانىڭ 40 پايىزى كوكتەمگى دالا جۇمىستارىنا جۇمسالاتىنىن ەسكەرسەك، 10 ميلليوننان استام گەكتار جەرىن ارام ءشوپ باسىپ جاتقان ءبىزدىڭ ەلىمىزدە وسىنداي بيداي تۇقىمىن ءوسىرۋ ماڭىزدى. بۇل ءبىر جاعىنان مال جەمىنىڭ، ەكىنشى جاعىنان ارام شوپتەرمەن كۇرەسۋ ماسەلەسىن شەشۋگە سەپتىگىن تيگىزەر ەدى.

- ءسوز سوڭىندا ورتالىق جۇمىسى مەن عالىمدار شىعارعان استىق تۇقىمى تۋرالى كەڭىرەك توقتالساڭىز؟

- ءوز تاريحىندا ورتالىق وسى كۇنگە دەيىن 74 جۇمساق استىق بيدايى، 15 قاتتى بيداي، 23 ارپا جانە 3 كۇزدىك جۇمساق استىق بيدايى تۇقىمىن جاساپ شىعاردى. كەڭەس زامانىندا باستالعان جاقسى ءداستۇر بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. ورتالىق ماماندارى جەرگىلىكتى جەردىڭ تابيعاتىنا، توپىراق قۇنارلىلىعىنا، اۋا رايى جاعدايىنا لايىقتالعان جاڭا داقىل سورتتارىن جاساۋ باعىتىندا جەمىستى جۇمىستار جۇرگىزىپ كەلەدى. سوڭعى بەس جىلدىڭ اۋقىمىندا ينستيتۋت 17 جاڭا داقىل سورتتارىن دايىنداعان. ونىڭ 7 بيداي سورتتارى بولسا، ەكەۋى ارپا، سونداي اق، كۇنباعىس، راپس جانە كوپ جىلدىق ەكپە ءشوپ سورتتارى دا بار. بۇگىندە اقمولالىق ديقاندار كوپ قولداناتىن «دامسا يۋبيلەينىي» ، «كورونا» ، «استانا» سياقتى بيداي تۇقىمدارى جوعارى ونىمدىلىگىمەن دە، ساپالىلىعىمەن دە ديقان قاۋىمىنىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ وتىر. وتكەن جىلى ق ر تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى قۇرمەتىنە ارنايى بيداي سورتى شىعارىلدى جانە سىناقتان وتكىزىلدى. بيىل سورتتىڭ العاشقى ءونىمى الىندى. باسقالارمەن سالىستىرعاندا بۇل بيدايدىڭ ساپاسى جوعارى بولىپ شىقتى. سۋىققا دا ءتوزىمدى كەلەدى.

جالپى، جىل سايىن ورتالىقتا 95 مىڭنان استام داقىل ۇلگىلەرى زەرتتەلەدى، 2 مىڭنان استام بۋدانداستىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. الەمنىڭ 59 ەلىندە وسىرىلەتىن ءتۇرلى داقىلداردى جەرگىلىكتى جەرگە جەرسىندىرۋ، بۋدانداستىرۋ ارقىلى جاڭا ءونىمدى سورت الۋ باعىتىندا ماقساتتى جۇمىستار اتقارىلىپ كەلەدى. ورتالىق ءداندى جانە بۇرشاق داقىلدارىنان باسقا تارى، قاراقۇمىق، كارتوپ جانە مايلى داقىلداردىڭ جاڭا سورتتارىن جاساۋ باعىتىندا دا ءونىمدى جۇمىستار جۇرگىزۋدە. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن تارىنىڭ 20 سورتى، كارتوپتىڭ 26 جانە كۇنباعىستىڭ 9 سورتى جاسالىپتى.

وسىنداي يگى ىستەردى ەسكەرە كەلە، عىلىم مەن ءوندىرىستى تىعىز بايلانىستىرىپ، ەلىمىزدىڭ ەگىن شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ وتىرعان ورتالىعىنىڭ بەرگەنى دە، ءالى حالىققا بەرەرى دە كوپ دەپ بىلەمىن.

 - اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

اۆتور: اسلان وسپانوۆ